InfoHub Logo

دۇنيەدەن قايتقاسىن جيرەنشەنى قاراپ باپتاپ كۇتىپ تۇرۋشى بولماعاسىن، جيرەنشەنى حان ءوز سارايىنا كەلىپ تۇرۋعا ءامىر ەتىپتى دەيدى. سونان جيرەنشەكەڭ حاننىڭ سارايىنا كەلىپ تۇرعان، سوڭعى جەردە ءوز ءۇيىن ساعىنعانى عوي: «حان ۇلىقسات ەتسە، ءوز ۇيىمە قايتار ەدىم» دەپ ءار ۋاقىت كۇڭىرەنە بەرەدى ەكەن دەيدى. سونان حان جيرەنشەنىڭ ۇيىنە قايتقىسى كەلىپ، كۇڭىرەنە بەرگەنىن ەستىپ: «بولماس، ەندى جيرەنشەنى ۇيىنە جىبەرىڭىز، بارسىن!» دەپتى. ءوز ۇيىنە كەتكەسىن، حان: «جيرەنشە ۇيىنە بارعاسىن نە ايتار ەكەن، سونى تىڭداپ كەلە عوي» دەپ جيرەنشەنىڭ ارتىنان ءبىر كىسىسىن جىبەرىپتى دەيدى. بۇ كىسى كەلسە، جيرەنشەكەڭ سول كيىم-كونشەگىن سالىپ اي شىنىق ماناعى ءوزىنىڭ جىرتىق-جىرتىق قوسىنا كىرىپ، ۇيىقتاۋعا جاتىر ەكەن دەيدى. سوندا جانە ايتادى دەيدى: «كەڭ سارايىم ءبوز ءۇيىم، قايران مەنىڭ ءوز ءۇيىم!» دەيدى جانە سونى ايتىپ سوزىلادى دەيدى، سوزىلعاندا اياعى تىزىنە دەيىن قوستىڭ سىرتىنا شىعادى دەيدى. سونان بۇل تىڭداۋشى ادام قايتىپ حان قاسىنا كەلىپتى، كەلسە حان ايتىپتى:

— قوسشى بالا، بارىپ تىڭدادىڭ با؟ جيرەنشە نەعىلىپ جاتىر ەكەن، نە ايتادى؟ — دەپتى. ماناعى كىسى ايتىپتى:

— حان تاقسىر، باردىم. مەن بارسام، قوسىنا كىرىپ ۇيىقتاۋعا جاتىر ەكەن. كەرىلەد، سوزىلاد، اياعى تىزىنە دەيىن قوستىڭ سىرتىندا جاتىر جانە «كەڭ سارايىم بوز ءۇيىم، قايران مەنىڭ ءوز ءۇيىم!» دەيدى، — دەپتى.

سونان حان ايتىپتى دەيدى:

— ويباي، وندا جيرەنشەگە ءبىر ايەل الىپ بەرمەي بولماس، ءسويتىپ ءجۇرىپ ءبىر كۇن جوعالار، كەتەر. جيرەنشەمىزدەن ايرىلىپ قالارمىز، بارىڭىز، جيرەنشەنى شاقىرىپ كەلىڭىز! — دەپتى. سونان جيرەنشەنى بىرەۋ بارىپ شاقىرىپ كەلگەسىن، حان ايتتى دەيدى:

— ا، جيرەنشەم، بار وزىڭە سايكەس ۇناعان ءبىر قىز تاۋىپ ال، قىزدى سەن تاپ، وعان مال قانشا دا بولسا مەن بەرەيىن، — دەپتى. سونان جيرەنشە قاسىنا نەشە ءبىر جولداس ەرتىپ، وزىنە ۇناعان قىزدى ىزدەۋگە كەتىپتى دەيدى. سو كەتۋدەن ىزدەي-ىزدەي ءتورت جىلعا دەيىن ىزدەپ ەشبىر وزىنە ۇناعان قىزعا تاپ بولا الماپتى دەيدى. ءسويتىپ ابدەن داعدارىپ كەلە جاتسا، ءبىر قىردىڭ باسىندا ءۇش قىز وتىراد ەكەن دەيدى، سول ءۇش قىزدىڭ ۇشەۋى دە تەزەك تەرىپ، قاپتارىن تولتىرىپ اۋىلدارىنا قايتىپ كەلاتقاندا، كۇن جاۋعاسىن، كۇن اشىلسىن كىشكەنە دەپ قاپپەن تەزەكتەرىن اناداي جەرگە قويىپ، وزدەرى كيىمدەرىن بۇركەنىپ جاۋىننان تاسالانىپ وتىرادى ەكەن دەيدى. ەندى بىرەۋى ۇستىندەگى بەشپەتىن شەشىپ تەزەكتىڭ ۇستىنە جاۋىپ، ءوزى
جالاڭاش كويلەگىمەنەن عانا جاۋىپ قويىپاتقاندا جاۋىن ىشىندە تۇر ەكەن دەيدى. سونان جيرەنشەكەڭ جولداستارىمەنەن وسى وتىرعان قىزدارعا كەلىپ، ماناعى جالاڭاش كويلەگىمەنەن وتىرعان قىزدان سۇرادى دەيدى:

— ا، شىراعىم، انا قىزدار وتىندارىن جامعىرعا قويىپ، وزدەرى بەشپەنتتەرىمەنەن بۇركەنىپ، جامعىردان تاسا بولىپ وتىر، ءسىز بەشپەتىڭىزدى شەشىپ، وتىن ۇستىنە جاۋىپسىز، ءوزىڭىز جامعىردان جالاڭاش تۇرسىز، مۇنىڭ سەبەبى قالاي بولاد، ايتىڭىز، شىراعىم، — دەپ سۇراپتى دەيدى. سونان قىز تۇرىپ ايتىپتى دەيدى:

— مۇنىڭ سەبەبى ۇيىمدە قارت اكەم مەنەن قارت شەشەم بار. ءقازىر مۇنان وتىندى سۋ قىلىپ الىپ بارسام، ۇيدەگى اكەم مەنەن شەشەمە اس ءپىسىرىپ ىشكىزە الماي، ول بايعۇستار تۇنىمەنەن اش قونادى. ەگەر سۋ قىلماي قۇرى قىلىپ الىپ بارسام، اكە-شەشەم اس ءپىسىرىپ ءىشىپ تويىپ، ءبىر جاعىنان جىلىنىپ راحات ۇيىقتايدى، — دەپتى. سونان جيرەنشە بۇ قىزدىڭ سوزىنە دەن قويىپ:

— شىراعىم، اۋىلىڭىز قايدا؟ — دەپتى. قىز:

— اۋىلىمىز مىنە تۇرعان وبانىڭ استىنداعى اۋىل، — دەپتى. سونان جيرەنشەكەڭ جولداستارىمەنەن قىزدىڭ كورگىزگەن اۋىلىنا كەلىپتى دەيدى. كەلسە، ءبىر جامان قوس ەكەن دەيدى. ءۇيدىڭ سىرتىنا تامان كەلىپ جيرەنشەكەڭ: «سويلەس!» دەپ ايقايلادى دەيدى. ايقايلاسا، ۇيدەن ءبىر اقساقال شال شىعىپ:

— ا، جولاۋشىلار، جول بولسىن! — دەپتى. جيرەنشەگە ايتىپتى:

— قوش اۋلا، قونىڭىز، ءتۇسىڭىز، — دەپتى. سونان جيرەنشە ايتىپتى:

— جول بولسا، قوناقپىز، رۇقسات بولسا، قونامىز، — دەپتى.

شال ايتىپتى:

— قوناق بولساڭىز، قوش اۋلا، قونىڭىز، ءتۇسىڭىز، — دەپتى.

سونان جيرەنشەكەڭ جولداستارىمەنەن ءتۇسىپ، اتتارىن بايلاپ قوسقا كىرىپتى دەيدى. قوسقا كىرسە، كەمپىر-شالدان باسقا ەشكىم جوق. ءبىرازىراق وتىرعاسىن كۇن ءتاۋىر اشىلعان كەزدە ماناعى قىز دا وتىنىن ارقالاپ كەلىپتى دەيدى. وتىنى قۇرعاق، نەسىن سۇرايسىڭ. وتىنىن جاعىپ، قوناقتارعا شايىن قۇيىپ، اسىن بەرىپ، وڭىپتى دا قالىپتى دەيدى. الگى ەكى قىز تۇنىمەنەن وتىنى سۋ جاعا الماي الەكشىلىك بولىپ، وڭداپ اس ءپىسىرىپ ىشە الماي جاتىپتى دەيدى. سونان جيرەنشە جولداستارىمەنەن و كۇنى قونىپ، ەرتەگىسىن ەرتەمەنەن شاي ءىشىپ، ەندى اتتانار كەزىندە جيرەنشەكەڭ قىزعا قاراپ مۇرتىن سيپادى دەيدى. جيرەنشە مۇرتىن سيپاعاندا، قىز تۇرىپ قاسىن سيپادى دەيدى. جيرەنشە قاسىن سيپادى دەيدى. سوندا قىز تۇرىپ شاشىن سيپادى دەيدى. قىز شاشىن سيپاعاسىن جيرەنشە دە شاشىن سيپاپ ەدى، قىز تۇرىپ جەردە جايۋلى جاتقان تۋلاقتىڭ تۇگىن سيپادى دەيدى. سونان ەشبىر ءسوز جوق، جيرەنشە جولداستارىمەنەن اتتانىپ جولعا شىقتى دەيدى. جولعا شىققاسىن، نەشە ءبىر كۇندەر ءجۇرىپ امان-ەسەن اۋىلدارىنا بارعاسىن جيرەنشەكەڭ حانعا امانداسۋعا باردى دەيدى. سونان حان امان-تۇگەل سۇراسقاسىن، حان ايتتى دەيدى:

— قانە، جيرەنشەم، وزىڭە ۇناعان قىز تاپتىڭ با؟ — دەپتى دەيدى. جيرەنشە ايتىپتى:

— تاقسىر، تاپتىم، تاپقانمەنەن دۇنيەدە مال جەتەتىن ەمەس، تۋلاقتىڭ تۇگى ەسەبىنە مال سۇرايدى، — دەپتى. سونان حان ايتىپتى:

— بار، جيرەنشەم، ءتورت تۇلىك مالدان قانشا ايداساڭ دا ايداپ بارىپ، سو قىزدى نەعىلساڭ دا الىپ كەل، — دەپتى.

سونان جيرەنشەكەڭ قاسىنا نەشە ءبىر قوسشى الىپ، ءتورت تۇلىك مالدان جەر-دۇنيەگە سيدىرماي ايداپ، الگى قىزدىڭ اۋىلىنا قاراپ شىعىپتى دەيدى. سونان نەشە ءبىر كۇن ءجۇرىپ بارىپ، قىز تۇرعان اۋىلدىڭ ۇستىمەنەن مالدى ايداپ، كوپ مال قويسىن با، جارىقتىق، قىزدىڭ اكەسى تۇرعان قوسقا سۇيكەنىپ، ءارقايسىسى مازا بەرمەي تاق قوستى قيراتاتىن بولعاسىن، قىزدىڭ اكەسى:

— وي، قان جاۋعىر، بۇ كىمنىڭ مالى، ءوز قوسىمىزدى قيراتاتىن بولدى عوي، — دەپ، قولىنا تاياعىن الىپ اشۋلانىپ، مالدى قايىرايىن دەپ سىرتقا شىقتى دەيدى. سونان قىز تۇرىپ ايتتى دەيدى:

— اتا، و مالدى قايىرما، بۇ مال سىزگە كەلە جاتقان مال بولار. مەن تۇنەۋكۇنى كەلگەن قوناقپەنەن سويلەسىپ، «اتام مەنى تۋلاقتىڭ تۇگى ەسەبىنە مالعا بەرەدى» دەپ ايتتىم. ەندى ءسىز تۋلاقتىڭ تۇگىن ەسەپتەپ، مالىڭىزدى الىڭىز! — دەيدى. سونان قىزدىڭ اكەسى شال ايتىپتى:

— ءوي، مەن ونى قايدان ەسەپتەپ ساناپ تۇرايىن، وسى مالدىڭ ءبارىن بەرسە، وسى مال ماعان جەتەدى، ارتىعىن سۇرامايمىن، — دەپتى. سويدەسىپ تۇرعاندا ۇزاقتاماي مىنا جاعىنان قوسشىلارمەنەن مالدىڭ ارتىنان جيرەنشەكەڭ دە كەلىپتى دەيدى.

قازاقتىڭ قارتتارىنىڭ ايتۋى، جيرەنشەنىڭ قىزعا قاراپ، مۇرتىن سيپاۋى — «سەنى اكەڭ وسى مۇرتىمنىڭ تۇگى ەسەبى مالعا بەرە مە دەگەنى» دەيدى. ەندى قىزدىڭ قاسىن سيپاۋى — «مۇرتىڭنىڭ تۇگىنە تۇگىل ۇستىنە قاسىڭنىڭ تۇگىن قوسساڭ دا بەرمەس» دەگەنى ەكەن. ەندى جيرەنشەنىڭ قاسىن سيپاۋى — «ونى قوسسام، بەرەر» دەگەنى ەكەن جانە قىز شاشىن سيپاپ ەدى عوي. ول — «ونىڭ ۇستىنە شاشىڭنىڭ تۇگى ەسەبى مال قوسساڭ دا بەرمەس دەگەنى» ەكەن. جيرەنشەنىڭ شاشىن سيپاۋى — «ونى قوسسام، بەرەر» دەگەنى ەكەن. سونان قىزدىڭ «جەردە جايۋلى جاتقان تۋلاقتىڭ تۇگى ەسەبىنە مالعا بەرەدى» دەگەن ءسوزى ەكەن. بۇ ءسوزدى جولداستارى تۇسىنبەي، تەك ەكەۋى ءتۇسىنىسىپتى دەيدى.

كەلگەسىن شالدىڭ ءوزىنىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ، الگى مالدىڭ ءبارىن بەرىپ، قۇدالاسىپ، ەرتەڭىنە قىزدىڭ نەكەسىن قيدىرىپ اكەلىپ، ماناعى ءوزىنىڭ جىرتىق قوسىنا قويىپ، حانعا امانداسا باردى دەيدى. حان:

— ا، جيرەنشەم، امان كەلدىڭ بە، قالاي، كەلىندى اكەلدىڭ بە، كەلىن ءتاۋىر جاقسى ما؟ — دەپتى دەيدى. جيرەنشەكەڭ ايتىپتى:

— ءتاۋىر، جامان ەمەس، — دەيدى. سونان حان: «جيرەنشەنىڭ ايەلى قانداي كىسى ەكەن، بارىپ كورىپ كەلىڭىز»، دەپ ءقادىرلى ادامداردان ءۇش-تورت ادام جىبەرىپتى دەيدى. سونان حاننىڭ جىبەرگەن ادامدارى كەلىپ جيرەنشەنىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ، قوناق بولىپ، جيرەنشەنىڭ ايەلىن كورىپتى دەيدى. كورسە، نەسىن
سۇرايسىڭ، اق جىبەكتەي ەسىلگەن، موينى قۇرىقتاي، اق قولقا ءبىر جاس قىز ەكەن دەيدى حاننىڭ جىبەرگەن ادامدارى. مۇنى كورىپ، ءسىرا، بەك تاماشا قالىپتى دەيدى، سونان بۇل ادامدار قايتىپ حانعا كەلىپ، جيرەنشەنىڭ ايەلىنىڭ بويى-سىنىن، بولماسا ءجۇرىس-تۇرىسىن، اقىلىن سويلەپ، ايتىپ بىتىرگىسىز ماقتاپ:

— تاقسىر، بۇل ادام جيرەنشەگە لايىق ەمەس، تاپ حان وزىڭىزگە لايىق ەكەن، — دەپ، حاننىڭ كوڭىلىن اۋدارىپتى دەيدى. حاننىڭ ءوزى جيرەنشەنى قانشا جاراتسا دا، الگىلەر ءوستىپ ازعىرىپ تۇرعاسىن پەندە عوي، حاننىڭ كوڭىلى اۋىپ، ارنە بار، جيرەنشەدەن سو كەلىنشەكتى الۋعا اينالدىرىپتى دەيدى. «الۋعا بولعانمەنەن، قاپەلىمدە تارتىپ الۋعا بولمايدى، ايلامەن الۋعا جيرەنشەنىڭ ءوزى سوزگە شەشەن ادام، قالايشا السام ەكەن؟» — دەپ حان ءبىر كۇن ءوزىنىڭ كەڭەسەتىن ادامدارىن جيناپ:

— قانە، جيرەنشەدەن بۇ كەلىنشەكتى قالايشا الامىز، بۇعان نە ايلا بار؟ — دەپ كەڭەس جاساپتى دەيدى. سونان بۇل ادامدار مىناۋ-مىناۋ ايلانى، اناۋ-اناۋ ايلانى ايتا تۇرسا دا، ءسىرا، جيرەنشە داعدارعانداي ءبىر ايلا تابىلماپتى دەيدى. سونان سول ادامداردىڭ ىشىندە تۇرىپ بىرەۋى ايتىپتى دەيدى:

— حان تاقسىر، ءسىز مىناۋ تادبىردە جاساڭىز، — دەپتى، — ءسىز جيرەنشەنى شاقىرىپ ايتىڭىز: «مىنە مەن ساعان ءجۇز ەركەك قوي بەرەمىن، سول ءجۇز ەركەك قويدى جازعىتۇرى قوي قوزداعان ۋاقىتتا سونى قوزىلاتىپ بەرەسىڭ. ەگەر قوزىلاتىپ بەرە الماساڭ، باسىڭدى الامىن!» دەپ ءتادبىر جاساڭىز، — دەپتى، — سو تادبىرگە ونىڭ امالى قۇرىر، — دەپتى دەيدى.

سونان حان جيرەنشەنى شاقىرىپ الىپ ايتىپتى:

— جيرەنشە، مىنە مەن ساعان ءجۇز ەركەك قوي بەرەمىن، سونى جازعىتۇرى قوي قوزداعان ۋاقىتتا قوزداتىپ بەر، ەگەر قوزداتىپ بەرە الماساڭ، باسىڭدى الامىن، ساعان ءتادبىر سول، — دەپتى دەيدى. سونان جيرەنشەكەڭ، ءسىرا، بۇ سوزگە ەشبىر نارسە تاۋىپ ايتا الماي داعدارىپ، كوڭىلى بۇزىلىپ، ۇيىنە باردى دەيدى. ۇيىنە بارسا، الدىنان جارقىراپ كەلىنشەگى شىعىپ، جيرەنشەنىڭ كوڭىلى بۇزىلىپ كەلە جاتقانىن ءبىلىپ:

— جارقىنىم، بۇگىن نەعىپ كوڭىلىڭىز بۇزىلىپ كەلاتىر، نە جايىڭىز بار؟ — دەپ سۇراپتى دەيدى. سونان جيرەنشە ايتىپتى دەيدى:

— كوڭىلىم نەعىپ بۇزىلماسىن، بۇگىن حان ءبىر اۋىز ءسوز ايتىپ، سوعان ەشبىر جاۋاپ ايتا الماي جانىمنان ءۇمىت ءۇزىپ كەلە جاتىرمىن، — دەپتى دەيدى.

سونان ايەلى ايتىپتى دەيدى:

— اۋ، نەعىلعان اۋىر ءسوز، — دەپتى. جيرەنشە ايتىپتى:

— حان ايتادى: «مەن ساعان ءجۇز ەركەك قوي بەرەمىن، سونى جازعىتۇرى قوي قوزداعان كەزەڭدە قوزىلاتىپ بەر، — دەيدى. — ەگەر قوزىلاتىپ بەرە الماساڭ، باسىڭدى الامىن» دەيدى. مۇنان ارتىق اۋىر ءسوز بولار ما، ەركەك قوي قوزىلاي ما ەكەن؟ — دەپتى دەيدى. سونان ايەلى تۇرىپ ايتىپتى:

— قايعىرما، قۇدايىڭ بەرگەن ەكەن، بار جىلدام ءجۇز ەركەك قويدان ايداپ كەلە عوي، — دەپتى. جيرەنشەكەڭ بارىپ ءجۇز ەركەك قويدى ايداپ كەلىپتى، كەلسە، ايەلى ايتىپتى:

— بۇ قويدىڭ جيىرما شاقتىسىن سوي، ەت كەرەك قوي جەۋگە، — دەپتى، — جانە قالعانىن بازارعا الىپ بارىپ سات، كيىم-كەشەك، شاي-شەكەر ال دا، جالعىز ءبىر ەركەك قويدى ەسىكتىڭ تۇبىنە بايلا، قىستاي سونى باعىپ شىعارمىز، — دەپتى. جيرەنشەكەڭ بايعۇستىڭ ابدەن داعدارعانى عوي، ايەلىنىڭ ايتقانىن ءبارىن ىستەپ، جالعىز قويدى اكەلىپ ەسىك تۇبىنە بايلاپ قويدى دەيدى. حانعا اقىل بەرگەن بيلەر بار، مۇنى كورىپ، «كورىم جاقسى قىلدى، قويدىڭ بارىنەن ايرىلدى، ەندى ناعىلادى، ول مۇرات-ماقسۇدىمىز بولاد ەندى» دەپ قۋاندى دەيدى. سونان، باراكاللا، قىس ءوتىپ، جاز شىقتى، قويدىڭ قوزىلايتىن ۋاعى بولدى. ەندى كەسۋلى كۇن تامام بولعاسىن حان ماناعى اقىل ۇيرەتكەن بيلەرىمەنەن جيرەنشەگە بارماق بولىپ شىقتى دەيدى. سونان حان جيرەنشەگە جاقىندار مەزگىلدە جيرەنشەنىڭ ايەلى ايتىپتى دەيدى:

— تۇر، جىلدام انا قويدى باۋىزداي قوي! — دەپتى. سونان جالما-جان جيرەنشەكەڭ قويدى باۋىزداپتى. سونان حان ءۇيدىڭ سىرتىنان كەلىپ ايقايلاپتى:

— ءا، جيرەنشە ۇيدە مە؟ — دەپتى. سوندا جالما-جان جيرەنشەنىڭ ايەلى ەكى قولىن سىبانىپ جىبەرىپ، قويدىڭ باۋىزداما قانىنا ەكى تىرسەگىنە دەيىن بوياپ، قان بولىپ، حاننىڭ الدىنان شىقتى دەيدى. سونان حان سۇرادى دەيدى:

— شىراعىم، بۇ تىرسەگىڭە دەيىن قان نە؟ — دەپتى دەيدى. جيرەنشەنىڭ ايەلى ايتادى دەيدى:

— تاقسىر، ءقازىر جيرەنشە جاس بوسانىپ جاتىر ەدى. قولىمنىڭ قانى سول ەدى، — دەپتى. حان تۇرىپ:

— وي اقىماق، ەر كىسى تۋاتىن با ەدى؟ — دەيدى. سونان جيرەنشەنىڭ ايەلى ايتىپتى:

— باس تاقسىر، ەركەك قوي قوزىلايتىن با ەدى؟ — دەپتى. سونان حان سانىنا قولىن ءبىر سوعىپتى دا:

— قوي، بولماس، ءجۇرىڭىز قايتالىق، — دەپ، حان بايعۇس ءبىر ايەلدەن جەڭىلىپتى دە قالىپتى دەيدى. ءسويتىپ، «قاپيادا قاتىن تابادى اقىلدى» دەگەن ءسوز سونان قالىپتى دەيدى. جيرەنشە ءوز عۇمىرىندا ءبىر باقىردان الدانىپتى دا، ەكىنشى وسى قويعا جاۋاپ تابا الماي ساسىپ، ءسىرا، جيرەنشەدەن كورى ايەلى العىر بولىپتى دەيدى.

---