InfoHub Logo

قازاقستانداعى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ مەملەكەت قارجىسىن جىمقىرعانى انىقتالدى. بۇل ماسەلە تەك جەكە مەكتەپتەرگە عانا قاتىستى ما، الدە جۇيەلىك پروبلەما ما؟ وسىنى Tengrinews.kz ءتىلشىسى انىقتاپ كوردى.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

مەكتەپتەرگە جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ

2020 جىلى قازاقستانداعى بارلىق مەكتەپ جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە كوشىرىلدى. بۇل دەگەنىمىز، بيۋدجەتتەن قارجى مەكەمەگە ەمەس، ءار وقۋشىعا بولىنەدى. وقۋشى مەكتەپ اۋىستىرسا، اقشاسى دا ونىمەن بىرگە اۋىسادى. بۇل جۇيە ءادىل بولادى دەپ جوسپارلانعان.

جۇيە وقۋ، ينتەرنەت، جوندەۋ جۇمىستارىنا كەتەتىن شىعىنداردى وتەپ، اتا-انالاردان اقشا جيناۋدى توقتاتۋى ءتيىس ەدى. ويتكەنى، «بالاعا شاققانداعى جاڭا نورماتيۆ بارىنشا ەسەپتەلگەن» بولاتىن.

«مەملەكەتتىك مەكتەپتەردەگى پيلوتتىق جوبالاردىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي، ولار پايدادا، اقشالارى پروفيسيت. (...) جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ورنالاستىرۋ مۇمكىندىگى بەكىتىلگەن. بۇل بيزنەسكە جاڭا ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن سالۋعا سەرپىن بەرە الادى»، - دەگەن ەدى 2018 جىلى ءبىلىم ۆيسە-مينيسترى بيبىگۇل اسىلوۆا.

شىنىندا دا، بۇگىندە ەلىمىزدە 890 وسىنداي مەكتەپ بار. ءبىراق، قىمبات جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ ءوزى بيۋدجەتتەن قارجى الا باستادى. ءتىپتى ارزانىراق جەكە مەكتەپتەر دە ءتۇرلى سحەمالارعا بارىپ، بيۋدجەتتەن بارىنشا پايدا كورۋگە تىرىسادى. كوبىنەسە بۇل اقشالار بەلگىلى ءبىر ادامداردىڭ قالتاسىنا تۇسكەن.

وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ بىلىمگە بولىنگەن اقشانىڭ «ۇرلانىپ جاتقانىن» ايتىپ، رەفورما جۇرگىزۋدى تالاپ ەتتى. 2018 جىلى مەكتەپتەردە «اقشا ءپروفيسيتى» بولسا، بۇگىندە بيۋدجەتتە ولاردى ۇستاۋعا قاراجات جەتپەيدى.

«بۇرىنعى مينيسترلىك باسشىلارى ەنگىزگەن بۇرمالانعان ءتارتىپ حاوسقا اكەلەدى، ويتكەنى قاراجات جەتكىلىكسىز»، - دەدى توقايەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ V وتىرىسىندا.

كەيىننەن باق-تا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە وقۋشىلاردى اقشا ءۇشىن ءبىر مەكتەپتەن ەكىنشىسىنە «كوشىرگەنى» تۋرالى اقپارات پايدا بولدى. ونىڭ ۇستىنە، مەكەمەلەر سالىقتى دا تولەمەگەن.

سودان كەيىن جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە قويىلاتىن تالاپتار كۇرت قاتايتىلدى. ءبىلىم مينيسترلىگى جاڭا جەكەمەنشىك مەكتەپتەر تەك اپاتتى نەمەسە ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەردى اۋىستىرۋ ءۇشىن اشىلاتىنىن حابارلادى. ەگەر وڭىرلەردە مەملەكەتتىك مەكتەپتەر جەتىسپەسە عانا رۇقسات ەتىلەدى.

ءبىراق بۇل بيۋدجەت اقشاسىنىڭ اعىنىن توقتاتىپ، ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۇرلىقتىڭ الدىن الا الا ما؟

جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە جۇرگىزىلگەن اۋديت

5 جىل ىشىندە قازاقستانداعى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر سانى التى ەسە ارتتى. ال بيۋدجەت شىعىندارى 20 ەسە – 13 تريلليوننان 248 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. پرەزيدەنتتىڭ ايتقاندارىنان كەيىن قارجى مينيسترلىگى ولاردىڭ كەيبىرىنە اۋديت جۇرگىزدى.

تەكسەرۋ ناتيجەسىندە جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ ارتىق وقۋشىلاردى تىركەگەنى جانە بالالاردى اقشا تابۋ ءۇشىن مەكتەپتەن مەكتەپكە اۋىستىرعانى انىقتالدى. مىسالى، شامامەن 1300 وقۋشى مەكتەپتەن مەكتەپكە 5-12 رەت اۋىستىرىلعان.

سحەما بىلاي جۇمىس ىستەگەن: مەكتەپتەر قۇجاتتا ناقتى وقيتىن وقۋشىلاردان كوپ ەتىپ كورسەتكەن. ءبىر وقۋشىنى جىلىنا بىرنەشە رەت ءبىر مەكتەپتەن ەكىنشىسىنە قاعاز جۇزىندە اۋىستىرعان. ءار اۋىستىرۋ مەكتەپكە «جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ» قاعيداتى بويىنشا قوسىمشا اقشا الۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. ناتيجەسىندە، قۇجاتتا وقۋشى سانى وسكەن، مەملەكەت كوبىرەك قاراجات بولگەن، ال شىن مانىندە بالالار سانى مەن مەكتەپتەرگە جۇكتەمە وزگەرمەگەن. بۇل تاجىريبە مەملەكەتتەن «اقشا تابۋعا» مۇمكىندىك بەرگەن.

بۇدان بولەك، تەكسەرۋ كەزىندە مەكتەپتەردە:

قارجى مينيسترلىگى كەيبىر مەكتەپتەردىڭ تەك بيۋدجەتتەن اقشا تابۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەگەنىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ دەرەگىنشە، بۇل بۇزۋشىلىقتارعا كوز جۇما قاراعان شەنەۋنىكتەر دە سەبەپكەر بولعان.

ناتيجەسىندە، ەندى جەكەمەنشىك مەكتەپ اشۋعا ليسەنزيا الۋ الدەقايدا قيىن بولادى. ۇكىمەت جاڭا مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋعا موراتوريي ەنگىزىپ، اقشانىڭ جۇمسالۋىن قاتاڭ باقىلايتىنىن ۋادە ەتەدى.

قورىتىندىلاي كەلە، پروبلەمالار بار ەكەنى راس. ءبىراق جەكەمەنشىك مەكتەپتەر – تەك جۇيەنىڭ ءبىر بولىگى ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك.

Tengrinews.kz سايتىنا مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە دە ءبارى دۇرىس ەمەس ەكەنىن كورسەتەتىن اۋديتتىك تەكسەرۋلەر تۇسكەن.

مەملەكەتتىك مەكتەپتەردەگى تەكسەرۋ

الماتى قالاسىنىڭ مىسالىن الايىق. Tengrinews.kz مەگاپوليستەگى مەملەكەتتىك مەكتەپتەر بويىنشا تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ ەسەپتەرىن الدى. وندا 30-دان استام مەكتەپ تەكسەرىلگەن. بىرنەشە ءجيى كەزدەسەتىن بۇزۋشىلىقتاردى كەلتىرەيىك.

اۋديت جالپى 31 ميلليارد تەڭگەگە بۇزۋشىلىقتى انىقتادى، ونىڭ 9،5 ميللياردى – «بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانۋ». ەسەپتە بيۋدجەتتى بۇزۋشىلىقتارمەن جۇمساعانى ايتىلعان:

ال سول جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ اياسىندا ءبىر وقۋشىعا جىلىنا قانشا اقشا جۇمسالاتىنىن ەسەپتەسەك، ۇلكەن ديسبالانستى بايقاۋعا بولادى.

ءبىر بالاعا شاققانداعى سوما 493 مىڭنان 1،6 ميلليون تەڭگەگە دەيىن وزگەرەدى. بۇل ايىرماشىلىق بارلىق تيپتەگى مەكتەپتەردە كەزدەسەدى. مىسالى، گيمنازيالاردا ءبىر وقۋشىعا 493 مىڭنان 1،6 ميلليون تەڭگە جۇمسالسا، قاراپايىم مەكتەپتەردە 509 مىڭنان 1،3 ميلليون تەڭگەگە دەيىن.

تابليسا ريەۆيزيالىق كوميسسيا ەسەبىنەن

سونداي-اق، اۋديت مەكتەپتەرگە قاجەتتىلىگىنە قاراماستان، كۇردەلى شىعىندارعا اقشا اۆتوماتتى تۇردە بولىنەتىنىن كورسەتتى. ءبىر مەكتەپ نورمادان 2،2 ميلليارد تەڭگە ارتىق العان.

«بۇل مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋدا اشىق، جۇيەلى جانە ءبىرىڭعاي ءتاسىلدىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى، بۇل بيۋدجەتتى ءتيىمسىز جوسپارلاۋ جانە ورىنداۋ تاۋەكەلدەرىن تۋدىرادى»، - دەلىنگەن ەسەپتە.

مەكتەپتەر بىرلەسىپ ارەكەت ەتكەندە

ءماجىلىس دەپۋتاتى يرينا سميرنوۆا Tengrinews.kz سايتىنا مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ كەيدە بىرلەسىپ، ءبىر سحەما بويىنشا ارەكەت ەتەتىنىن ايتتى.

ونىڭ ايتۋىنشا، ءبىر وڭىردە مەملەكەتتىك مەكتەپ قىركۇيەك ايىنداعى وقۋشى سانىنا سايكەس جىل بويىنا اقشا العان. سوما بەكىتىلىپ، كەيىن بالالار كەتسە دە قايتا ەسەپتەلمەگەن. وسىدان كەيىن وقۋشىلاردىڭ ءبىر بولىگى قاعاز جۇزىندە جەكەمەنشىك مەكتەپكە «اۋىستىرىلعان». ءبىراق ءىس جۇزىندە بالالار سول مەملەكەتتىك مەكتەبىندە وقۋىن جالعاستىرعان، ءتىپتى باسقا جەردە تىركەلگەنىن بىلمەگەن.

ناتيجەسىندە، قوس قارجىلاندىرۋ بولعان: مەملەكەتتىك مەكتەپ بالا ءۇشىن اقشا العان. ال جەكەمەنشىك مەكتەپ «جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ» اياسىندا سول بالا ءۇشىن قايتا اقشا العان.

«بۇل قانداي جەكەمەنشىك مەكتەپ، وعان بالالاردى سولاي اۋىستىردى؟ بۇل مەملەكەتتىك مەكتەپپەن بايلانىسى بار مەكتەپ ەمەس پە؟ مەملەكەتتىك مەكتەپتىڭ قاتىسۋىنسىز جانە مەملەكەتتىك شەشىمدەرسىز، شەنەۋنىكتەردىڭ ءبىلۋىنسىز مۇنى ىستەۋ مۇمكىن ەمەس. قاعاز جۇزىندە وقۋشىلاردى ەشبىر جەكە نەمەسە مەملەكەتتىك مەكتەپكە جايدان-جاي اۋىستىرا المايسىڭ»، - دەپ ءتۇسىندىردى دەپۋتات.

«بۇل – جەمقورلىق سالاسى»

يرينا سميرنوۆا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى سوگىپ، مەملەكەتتىك مەكتەپتەردى يدەالداندىرۋ دۇرىس ەمەس دەپ سانايدى. ول جەكەمەنشىك مەكتەپتەر ورىن تاپشىلىعىن ازايتىپ، ءبىلىم ساپاسىن كوتەرگەنىمەن پايدا اكەلگەنىن ايتتى.

ءبىراق، سونىمەن بىرگە، الاياقتىقتىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعارمايدى.

«كەيبىرى قاتەلەسكەن، كەيبىرى شىنىمەن (كىرىستەرىن – رەد.) جاسىرعان. ويتكەنى ءبىزدىڭ جەمقور قوعامىمىزدا قاي جۇيەنىڭ جەمقورلىقسىز ەكەنىن ايتىڭىزشى. مەكتەپتەر دە سول قوعامنىڭ ءبىر بولىگى. ولار ەشقايدان كەلگەن جوق»، - دەدى ول.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا، قالىپتى جەكە نەمەسە مەملەكەتتىك مەكتەپتەرگە بالالاردى قۇجات بويىنشا جايدان-جاي اۋىستىرا المايسىڭ. مەكتەپ سالىپ، ينۆەستيسيا سالعان ادام ءوز وقۋشىلارىن «قاعاز جۇزىندە» ەشكىمگە بەرمەيدى – كەم دەگەندە وزىنە تيەسىلى اقشادان ايىرىلادى.

ال اففيليرلەنگەن مەكتەپتەر دەپ اتالاتىندار بالالاردى قۇجات بويىنشا مەكتەپتەردەن اۋىستىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى سحەمالارعا قولدانىلۋى مۇمكىن.

«جەكەمەنشىكتەر مەملەكەتكە جۇكتەمەنى ازايتىپ، سول جۇمىستىڭ ءبارىن اتقارادى. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ تولەمى – بۇل قولداۋ ەمەس، جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ. وقۋشى مەملەكەتتىك ستاندارتتى الادى. بيزنەسمەندەر مۇنى ءوز موينىنا الدى جانە بۇل جاۋاپكەرشىلىك، ولاردىڭ كوبىسى ونى ورىندايدى. مەن بارلىق جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى قورعاپ وتىرعان جوقپىن. ءبىراق ءبارى بىردەي جامان ەمەس قوي. ءيا، پروبلەمالار جەتكىلىكتى. ءبىراق ءبارىن بىردەي ايىپتاۋعا بولمايدى. مۇندا ءمان-جايدى انىقتاۋ كەرەك»، - دەدى ول.

سونداي-اق، ول مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە تەگىن ۇيىرمەلەر مەن فاكۋلتاتيۆتەردىڭ كوپ ەكەنىن ايتتى – ءبارى سالىق ەسەبىنەن. ءبىراق ءىس جۇزىندە كوپتەگەن ساعاتتار تەك قاعاز جۇزىندە ءوتىپ، اقشا ءتيىمسىز جۇمسالادى.

قورىتىندى

قايسىسى جاقسى دەگەن سۇراققا بىردەن-بىر جاۋاپ بەرۋ قيىن. ءبىر جاعىنان، جەكەمەنشىك مەكتەپتەر ءبىلىم ساپاسى مەن ۇيىرمەلەردىڭ الۋان تۇرلىلىگىمەن تارتىمدى. ەكىنشى جاعىنان، بيۋدجەتتى ۇرلاۋ فاكتىسىن ەلەمەۋگە بولمايدى. ال قوعامدا مەملەكەتتىك مەكتەپتەر «تازا» دەپ سانالعانىمەن، وندا دا «مۇددەسى بار» ادامدار جۇمىس ىستەيدى.

دەمەك، تەك «مەملەكەتتىك» مارتەبەسى مەكتەپتەردى ءادىل جانە اشىق ەتە بەرمەيدى. ءبىراق «جەكەمەنشىكتەردەن اقشانى الۋ» نۇسقاسى دا بۇل ماسەلەنى تولىق شەشە المايدى.

ال ماسەلە مەنشىك تۇرىندە ەمەس، ويىننىڭ ەرەجەسىندە سياقتى. جۇيە لاۋازىم قالدىراتىن بولسا، ونى ەكى تاراپ تا پايدالانادى.