وتىرىقشىلار جانە كوشپەلىلەر مادەنيەتى (قىسقا مەرزىمدى جوسپارلار)
ساباق تاقىرىپتارى:
1. وتىرىقشىلار جانە كوشپەلىلەر مادەنيەتى
2. كوشپەلىلەردىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتى
3. ساۋلەت جانە ونەر (VI – IX عع.)
4. حالىق اۋىز ادەبيەتى، جازۋ جانە ءدىن
5. Vءى – ءىح عاسىرلارداعى قازاقستان حالىقتارىنىڭ وتىرىقشى جانە كوشپەلى مادەنيەتى بولىمىنە ورتا مەرزىمدى جوپار
تاريح 7 سىنىپ
ساباق نەگىزدەلگەن وقۋ ماقساتى (ماقساتتارى)
وقۋشىلاردى جارتىلاي كوشپەلى مادەنيەتتىڭ جانە قالا مادەنيەتىنىڭ دامۋىمەن، ولاردىڭ ءوزارا بايلانىستارىمەن تانىستىرۋ.
ساباق ماقساتتارى:
بارلىق وقۋشىلار:
• ورتا عاسىرلارداعى حالىقتىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىن مازمۇندايدى؛
• تاريحتاعى نەگىزگى ساياسي وزگەرىستەرگە تالداۋ جاسايدى؛
• ءتۇرلى دەرەكتەردەن تاريحي اقپاراتتاردى ىزدەستىرەدى.
وقۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى:
• جارتىلاي كوشپەلى جانە وتىرىقشى تۇرعىنداردىڭ مادەني جانە ەكونوميكالىق دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتەدى؛
• جارتىلاي كوشپەلى جانە وتىرىقشى مادەنيەتتەرىن سالىستىرادى، قورىتىندى جاسايدى.
كەيبىر وقۋشىلار:
• VI – IX عاسىرلاردىڭ تۇرعىندارى كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنان وتىرىقشى شارۋاشىلىققا كوشكەنىن سەبەپتەرىن تۇسىندىرە الادى.
• ورتا عاسىرلار تۇرعىندارىنىڭ مادەنيەتتەگى جەتىستىكتەرىن بىلەدى.
- مادەنيەتتەردى، بەرىلگەن سيپاتتاما ارقىلى، ءبىر – بىرىنەن اجىراتا الادى.
باستالۋى
كىرىسپە (2 مينۋت)
ءبىلۋ (8 مينۋت)
وموجت
ءستوۇ
ءوۇبجوب
سىنىپ وقۋشىلارىنا جاعىمدى احۋال تۋعىزۋ، جۇپتارعا ءبولۋ.
وقۋشىلار: ولارعا تازا ا4 فورماتتى قاعاز بەرىلەدى. ولار قۇشاقتاسىپ سۋرەت سالادى، ونى جۇبىنا سىيلايدى. سۋرەت سالىنعان ماركەر ءتۇسى بويىنشا وقۋشىلار جۇپتاسادى.
ءۇي جۇمىسىن تەكسەرۋ: «سۇراقتى قاعىپ ال» ويىنى ارقىلى وتكەن تاراۋدى قايتالاۋ، قورىتىندىلاۋ (VI - IX عع. قازاقستان جەرىندە ءومىر سۇرگەن تايپالاردى «كوشپەلىلەر»، «تۇرىك – تىلدەس تايپالار» دەپ اتاعان).
وقۋشىلار: ءبىر – بىرىنە سۇراق قويادى، جاۋاپ بەرەدى.
جاڭا تاقىرىپقا كىرىسپە: كوشپەلى جانە وتىرىقشى شارۋاشىلىقتى سيپاتتايتىن «سۋرەتتەردى كورسەتۋ». توپتاستىرىپ ماعىناسىن اشۋ.
وقۋشىلار: جۇپتا سۋرەتتەردى توپتاستىرىپ، ماعىناسىن تۇسىندىرەدى.
- ال ەندى، بۇگىنگى ساباقتا ءبىزدىڭ تاقىرىبىمىز نە تۋرالى بولادى؟
وقۋشىلار: ساباق تاقىرىبىن جانە ماقساتىن انىقتايدى.
باعالاۋ: «باس بارماق».
ورتاسى
ءتۇسىنۋ (5 مينۋت)
وموجت
ءستوۇ
ءوۇبجوب
«ميعا شابۋىل»:
1) مادەنيەت دەگەنىمىز قالاي تۇسىنەسىز؟ ونىڭ قانداي تۇرلەرىن بىلەسىڭدەر؟
وقۋشىلار: ويلانادى، جاۋاپ بەرەدى، وي بولىسەدى، تالقىلايدى، سالىستىرادى. جەكە – دارا جۇمىس
جۇپتا ءوز تۇسىنگەنىن سالىستىرۋ
توپتا تالقىلاۋ
تاقتاعا سالۋ
تىرەك سحەما (وقۋشىلار ءوزارا تالقىلاعاننان كەيىن تاقتادا)
مادەنيەت
↓
ماتەريالدىق – (باسپانا، كيىم - كەشەك، ىدىس - اياق، قارۋ - جاراق تۇرلەرى، قۇرال - سايمان)
رۋحاني -- (ءدىني نانىم - سەنىمدەر، ادەت - عۇرىپ، سالت - ءداستۇر)
قولدانۋ (14 مينۋت)
وموجت
تجدبو
وجەسوجو
ءستوۇ
ءوۇبجوب
ومواكتپ
VI - IX عع. قازاقستان جەرىندە ءومىر سۇرگەن تايپالاردىڭ مادەنيەتى مەن شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن تانىسايىق.
«كارۋسەل» ءادىسى:
ءى وقۋشى:
1) جارتىلاي كوشپەلى مادەنيەتتىڭ ەجەلگى عاسىرلار كەزەڭدەرى بويىنشا دامۋىن كورسەتۋ.
2) كوشپەلىلەردىڭ ورتا عاسىرلاردا شارۋاشىلىقتىڭ دامۋىن كورسەتۋ.
ءىى وقۋشى:
1) VI - IX عاسىرلاردا قالا مادەنيەتىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن نەدە؟ ونى كەسكىن كارتادا كورسەتىڭىز؟
ءىىى وقۋشى:
1) VI - IX عاسىرلارعا ءتان قالالاردىڭ قۇرىلىس جۇيەسى مەن ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتۋ.
ءىV وقۋشى:
1) VI - IX عاسىرلاردا قازاقستان جەرىندە قالا مادەنيەتىنىڭ دامۋىن دالەلدەپ بەرۋ.
2) VI - IX عاسىرلاردىڭ تۇرعىندارى كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنان وتىرىقشى شارۋاشىلىققا كوشۋىنىڭ سەبەپتەرىن قالاي تۇسىندىرەسىز؟
وقۋشىلار: ءوز تاپسىرمالارىن ورىندايدى، جۇمىسىن «كارۋسەل» ءادىسى بويىنشا ءبىر - بىرىنە بارىپ تۇسىندىرەدى.
باعالاۋ: «سمايليكتەر ۇسىنۋ».
- ءار وقۋشى 3 كوڭىل – كۇيدى بىلدىرەتىن سمايليكتەر تاراتىلادى.
تالداۋ (7 مينۋت)
ءستوۇ
وبجق
ءوۇبجوب
• تاپسىرما (جۇپتىق جۇمىس): «وتىرىقشىلار مەن كوشپەلىلەردىڭ ۇقساستىق پەن ايىرماشىلىعى نەدە؟ سالىستىرىپ كورسەتىڭىزدەر. (پوستەر تولتىرادى)
باعالاۋ: «ەكى جۇلدىز – ءبىر ۇسىنىس»
كريتەرييلەر:
1) ايىرماشىلىعى ناقتى كورسەتىلگەن؛
2) ۇقساستىعى ەكى مادەنيەتكە ءتان؛
3) ەستەتيكالىق بەزەندىرۋ.
• شاتاستىرىلعان لوگيكالىق تىركەستەردى تولتىرۋ: (اۋىزشا)
- قولعا مال ۇيرەتۋ تاس عاسىرىنىڭ نەوليت كەزەڭىندە باستالعان؛ (قاتە ورتا (مەزوليت) كەزەڭىندە)
- تەمىر داۋىرىندە كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى مال شارۋاشى - لعى ءورىس الدى؛ (دۇرىس)
- وڭتۇستىك قازاقستاندا وتىرىقشى مادەنيەت ورتالىعى تاراز، تالحير، المالىق، قويلىق قالالارى؛ (قاتە - وتىرار، ياسى، ساۋران، سىعاناق، قۇلان)
- ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ جۇيەسى ەكى بولىكتەن تۇرعان؛ (قاتە – ءۇش بولىكتەن (سيتادەل، شاحريستان، رابات).
جيناقتاۋ (5 مينۋت)
وموجت
• تاپسىرما: «كوشپەلى جانە وتىرىقشى مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا اسەرى» - اتتى تاقىرىبىنا ەسسە جازىڭدار.
اياقتالۋى
رەفلەكسيا (2 مينۋت)
ءوۇبجوب (1 مينۋت)
باعالاۋ: «اياقتالماعان سويلەمدەر».
مەن ءوزىمدى ________________________________________ سەزىندىم.
مەن __________________________________________________ ءبىلدىم، _______________________ قىزىقتى بولدى،
_________________________________ بۇگىن مەنىڭ قولىمنان كەلدى.
ۇيگە تاپسىرما (1 مينۋت) § 8، 1 - 3 تاقىرىپشا. كەسكىن كارتانى تولتىرۋ.
پاۆلودار وبلىسى،
ەرتىس اۋدانى، سيەۆەرنىي جوببم
تاريح ءپانى: ايتماكۋشيەۆا بوتاگوز مۋسينوۆنا
كوشپەلىلەردىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتى
ساۋلەت جانە ونەر
حالىق اۋىز ادەبيەتى، جازۋ جانە ءدىن
ورتا مەرزىمدى جوپار
1. وتىرىقشىلار جانە كوشپەلىلەر مادەنيەتى
2. كوشپەلىلەردىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتى
3. ساۋلەت جانە ونەر (VI – IX عع.)
4. حالىق اۋىز ادەبيەتى، جازۋ جانە ءدىن
5. Vءى – ءىح عاسىرلارداعى قازاقستان حالىقتارىنىڭ وتىرىقشى جانە كوشپەلى مادەنيەتى بولىمىنە ورتا مەرزىمدى جوپار
تاريح 7 سىنىپ
ساباق نەگىزدەلگەن وقۋ ماقساتى (ماقساتتارى)
وقۋشىلاردى جارتىلاي كوشپەلى مادەنيەتتىڭ جانە قالا مادەنيەتىنىڭ دامۋىمەن، ولاردىڭ ءوزارا بايلانىستارىمەن تانىستىرۋ.
ساباق ماقساتتارى:
بارلىق وقۋشىلار:
• ورتا عاسىرلارداعى حالىقتىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىن مازمۇندايدى؛
• تاريحتاعى نەگىزگى ساياسي وزگەرىستەرگە تالداۋ جاسايدى؛
• ءتۇرلى دەرەكتەردەن تاريحي اقپاراتتاردى ىزدەستىرەدى.
وقۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى:
• جارتىلاي كوشپەلى جانە وتىرىقشى تۇرعىنداردىڭ مادەني جانە ەكونوميكالىق دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتەدى؛
• جارتىلاي كوشپەلى جانە وتىرىقشى مادەنيەتتەرىن سالىستىرادى، قورىتىندى جاسايدى.
كەيبىر وقۋشىلار:
• VI – IX عاسىرلاردىڭ تۇرعىندارى كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنان وتىرىقشى شارۋاشىلىققا كوشكەنىن سەبەپتەرىن تۇسىندىرە الادى.
• ورتا عاسىرلار تۇرعىندارىنىڭ مادەنيەتتەگى جەتىستىكتەرىن بىلەدى.
- مادەنيەتتەردى، بەرىلگەن سيپاتتاما ارقىلى، ءبىر – بىرىنەن اجىراتا الادى.
باستالۋى
كىرىسپە (2 مينۋت)
ءبىلۋ (8 مينۋت)
وموجت
ءستوۇ
ءوۇبجوب
سىنىپ وقۋشىلارىنا جاعىمدى احۋال تۋعىزۋ، جۇپتارعا ءبولۋ.
وقۋشىلار: ولارعا تازا ا4 فورماتتى قاعاز بەرىلەدى. ولار قۇشاقتاسىپ سۋرەت سالادى، ونى جۇبىنا سىيلايدى. سۋرەت سالىنعان ماركەر ءتۇسى بويىنشا وقۋشىلار جۇپتاسادى.
ءۇي جۇمىسىن تەكسەرۋ: «سۇراقتى قاعىپ ال» ويىنى ارقىلى وتكەن تاراۋدى قايتالاۋ، قورىتىندىلاۋ (VI - IX عع. قازاقستان جەرىندە ءومىر سۇرگەن تايپالاردى «كوشپەلىلەر»، «تۇرىك – تىلدەس تايپالار» دەپ اتاعان).
وقۋشىلار: ءبىر – بىرىنە سۇراق قويادى، جاۋاپ بەرەدى.
جاڭا تاقىرىپقا كىرىسپە: كوشپەلى جانە وتىرىقشى شارۋاشىلىقتى سيپاتتايتىن «سۋرەتتەردى كورسەتۋ». توپتاستىرىپ ماعىناسىن اشۋ.
وقۋشىلار: جۇپتا سۋرەتتەردى توپتاستىرىپ، ماعىناسىن تۇسىندىرەدى.
- ال ەندى، بۇگىنگى ساباقتا ءبىزدىڭ تاقىرىبىمىز نە تۋرالى بولادى؟
وقۋشىلار: ساباق تاقىرىبىن جانە ماقساتىن انىقتايدى.
باعالاۋ: «باس بارماق».
ورتاسى
ءتۇسىنۋ (5 مينۋت)
وموجت
ءستوۇ
ءوۇبجوب
«ميعا شابۋىل»:
1) مادەنيەت دەگەنىمىز قالاي تۇسىنەسىز؟ ونىڭ قانداي تۇرلەرىن بىلەسىڭدەر؟
وقۋشىلار: ويلانادى، جاۋاپ بەرەدى، وي بولىسەدى، تالقىلايدى، سالىستىرادى. جەكە – دارا جۇمىس
جۇپتا ءوز تۇسىنگەنىن سالىستىرۋ
توپتا تالقىلاۋ
تاقتاعا سالۋ
تىرەك سحەما (وقۋشىلار ءوزارا تالقىلاعاننان كەيىن تاقتادا)
مادەنيەت
↓
ماتەريالدىق – (باسپانا، كيىم - كەشەك، ىدىس - اياق، قارۋ - جاراق تۇرلەرى، قۇرال - سايمان)
رۋحاني -- (ءدىني نانىم - سەنىمدەر، ادەت - عۇرىپ، سالت - ءداستۇر)
قولدانۋ (14 مينۋت)
وموجت
تجدبو
وجەسوجو
ءستوۇ
ءوۇبجوب
ومواكتپ
VI - IX عع. قازاقستان جەرىندە ءومىر سۇرگەن تايپالاردىڭ مادەنيەتى مەن شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن تانىسايىق.
«كارۋسەل» ءادىسى:
ءى وقۋشى:
1) جارتىلاي كوشپەلى مادەنيەتتىڭ ەجەلگى عاسىرلار كەزەڭدەرى بويىنشا دامۋىن كورسەتۋ.
2) كوشپەلىلەردىڭ ورتا عاسىرلاردا شارۋاشىلىقتىڭ دامۋىن كورسەتۋ.
ءىى وقۋشى:
1) VI - IX عاسىرلاردا قالا مادەنيەتىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن نەدە؟ ونى كەسكىن كارتادا كورسەتىڭىز؟
ءىىى وقۋشى:
1) VI - IX عاسىرلارعا ءتان قالالاردىڭ قۇرىلىس جۇيەسى مەن ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتۋ.
ءىV وقۋشى:
1) VI - IX عاسىرلاردا قازاقستان جەرىندە قالا مادەنيەتىنىڭ دامۋىن دالەلدەپ بەرۋ.
2) VI - IX عاسىرلاردىڭ تۇرعىندارى كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنان وتىرىقشى شارۋاشىلىققا كوشۋىنىڭ سەبەپتەرىن قالاي تۇسىندىرەسىز؟
وقۋشىلار: ءوز تاپسىرمالارىن ورىندايدى، جۇمىسىن «كارۋسەل» ءادىسى بويىنشا ءبىر - بىرىنە بارىپ تۇسىندىرەدى.
باعالاۋ: «سمايليكتەر ۇسىنۋ».
- ءار وقۋشى 3 كوڭىل – كۇيدى بىلدىرەتىن سمايليكتەر تاراتىلادى.
تالداۋ (7 مينۋت)
ءستوۇ
وبجق
ءوۇبجوب
• تاپسىرما (جۇپتىق جۇمىس): «وتىرىقشىلار مەن كوشپەلىلەردىڭ ۇقساستىق پەن ايىرماشىلىعى نەدە؟ سالىستىرىپ كورسەتىڭىزدەر. (پوستەر تولتىرادى)
باعالاۋ: «ەكى جۇلدىز – ءبىر ۇسىنىس»
كريتەرييلەر:
1) ايىرماشىلىعى ناقتى كورسەتىلگەن؛
2) ۇقساستىعى ەكى مادەنيەتكە ءتان؛
3) ەستەتيكالىق بەزەندىرۋ.
• شاتاستىرىلعان لوگيكالىق تىركەستەردى تولتىرۋ: (اۋىزشا)
- قولعا مال ۇيرەتۋ تاس عاسىرىنىڭ نەوليت كەزەڭىندە باستالعان؛ (قاتە ورتا (مەزوليت) كەزەڭىندە)
- تەمىر داۋىرىندە كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى مال شارۋاشى - لعى ءورىس الدى؛ (دۇرىس)
- وڭتۇستىك قازاقستاندا وتىرىقشى مادەنيەت ورتالىعى تاراز، تالحير، المالىق، قويلىق قالالارى؛ (قاتە - وتىرار، ياسى، ساۋران، سىعاناق، قۇلان)
- ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ جۇيەسى ەكى بولىكتەن تۇرعان؛ (قاتە – ءۇش بولىكتەن (سيتادەل، شاحريستان، رابات).
جيناقتاۋ (5 مينۋت)
وموجت
• تاپسىرما: «كوشپەلى جانە وتىرىقشى مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا اسەرى» - اتتى تاقىرىبىنا ەسسە جازىڭدار.
اياقتالۋى
رەفلەكسيا (2 مينۋت)
ءوۇبجوب (1 مينۋت)
باعالاۋ: «اياقتالماعان سويلەمدەر».
مەن ءوزىمدى ________________________________________ سەزىندىم.
مەن __________________________________________________ ءبىلدىم، _______________________ قىزىقتى بولدى،
_________________________________ بۇگىن مەنىڭ قولىمنان كەلدى.
ۇيگە تاپسىرما (1 مينۋت) § 8، 1 - 3 تاقىرىپشا. كەسكىن كارتانى تولتىرۋ.
پاۆلودار وبلىسى،
ەرتىس اۋدانى، سيەۆەرنىي جوببم
تاريح ءپانى: ايتماكۋشيەۆا بوتاگوز مۋسينوۆنا
نازار اۋدارىڭىز! جاسىرىن ءماتىندى كورۋ ءۇشىن سىزگە سايتقا تىركەلۋ قاجەت.
كوشپەلىلەردىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتى
ساۋلەت جانە ونەر
حالىق اۋىز ادەبيەتى، جازۋ جانە ءدىن
ورتا مەرزىمدى جوپار
-
ساباقتىڭ تاقىرىبى: «اكۆاريۋمدا وتەتىن زات الماسۋ پروسەسىندەگى وسىمدىكتەردىڭ ءرولى. وسىمدىكتەردى دۇرىس تاڭداپ الۋ»
