InfoHub Logo

مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە تۇلعاسىن ءتۇسىنۋ – ونىڭ قابىلدايتىن ساياسي شەشىمدەرىن بولجاۋدىڭ باستى كىلتى. قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ دۇنيەتانىمىن ءسوز ەتكەندە، كوپتەگەن ساراپشى تەك ونىڭ ديپلوماتيالىق مانسابى مەن ءبىلىم جولىنا عانا نازار اۋدارادى. الايدا، ونىڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ ءتۇپ نەگىزىندە اكەسى – قازاق ادەبيەتىندەگى دەتەكتيۆ جانرىنىڭ نەگىزىن سالۋشى كەمەل توقايەۆتىڭ (1923–1986) ءومىر جولى مەن تاربيەسى جاتىر. بۇل تاقىرىپ ءقازىر ەرەكشە وزەكتى، ويتكەنى 2023 جىلى جازۋشىنىڭ 100 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتىلىپ، ۇرپاق ساباقتاستىعى مەن تاريحي جادىنىڭ ءرولى قوعامدىق تالقىنىڭ وزەگىنە اينالدى.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

ءبىر وتباسى – ءبىر عاسىردىڭ اۋىرتپالىعى

كەمەل توقايەۆتىڭ ءومىربايانى – حح عاسىردا قازاقستان باستان كەشكەن اۋىر سىناقتاردىڭ جيناقى كورىنىسى. ول 1923 جىلى 2 قازاندا الماتى وبلىسىنىڭ قاراتال اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ بالالىق شاعى حح عاسىردىڭ ەڭ قاسىرەتتى وقيعالارىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى: ەس بىلە باستاعان شاعى 1930-جىلدارداعى كونفيسكاسيا، كۋلاكتاردى جويۋ جانە ساياسي رەپرەسسيا كەزەڭدەرىنە تاپ بولدى.

پرەزيدەنتتىڭ «اكە تۋرالى تولعانىس» كىتابىندا بۇل تراگەديا ناقتى باياندالادى. اشارشىلىقتان امان قالۋ ءۇشىن وتباسى تۋعان جەرىن تاستاپ، فرۋنزە قالاسىنا (قازىرگى بىشكەك) كوشۋگە ءماجبۇر بولادى. سول قالادا تاعدىر ولارعا ودان دا اۋىر سوققى بەرەدى: كەمەل مەن اعاسى قاسىمدى ءتارتىپ ساقشىلارى قاراۋسىز قالعان جەتىم بالالار رەتىندە ۇستاپ اكەتەدى، ال بالالارىنان ايىرىلعان اكە ءىز-تۇزسىز جوعالادى. وسىلايشا، بولاشاق جازۋشى بالالار ۇيىنەن ءبىر-اق شىعادى.

كەيىن ەسەيە كەلە مايدانعا اتتانىپ، اۋىر جاراقاتپەن ورالادى. توقايەۆتار اۋلەتىنىڭ تاريحىنداعى اسا اۋىر جوعالتۋ پرەزيدەنتتىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى: قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ اتىن اتا-اناسى سوعىستا، رجيەۆ شايقاسىندا قازا تاپقان اعاسى قاسىم بولتايەۆتىڭ قۇرمەتىنە قويعان. پرەزيدەنت بۇل تۋرالى ءوز كىتابىندا جازادى: اكەسى بۇكىل ءومىر بويى ءىنىسىن ساعىنىپ، ونىڭ ورالۋىنان شەكسىز ءۇمىت ۇزبەگەن.

بۇل – جاي عانا وتباسىلىق شەجىرە ەمەس. بۇل – ۇلتتىق ۇجىمدىق جادىنىڭ ءبىر وتباسىنىڭ تاعدىرى ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى.

ادەبي ورتا – دۇنيەتانىمنىڭ العاشقى مەكتەبى

الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ زەرتتەۋلەرى وتباسىلىق ورتانىڭ تۇلعالىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋداعى ءرولىن ناقتى دالەلدەيدى. ۇرپاقارالىق قۇندىلىق بەرۋ سالاسىنداعى ءىرى لونگيتيۋدتىك زەرتتەۋ – 1971 جىلى باستالعان _Longitudinal Study of Generations_ – اتا-انا مەن بالا قۇندىلىقتارىنىڭ سايكەستىگى عىلىمي تۇرعىدان بەرىك نەگىزدەلگەنىن كورسەتەدى. زەرتتەۋشىلەر اتاپ وتكەندەي، بۇل ۇقساستىق نەگىزىنەن ەرتە جاستاعى تاربيەمەن قالىپتاسادى، ال اتا-انا مەن بالا قارىم-قاتىناسىنىڭ جوعارى ساپاسى بۇل پروسەستى ودان ءارى كۇشەيتەدى.

توقايەۆتار وتباسى ءدال وسى زاڭدىلىقتى ايقىن كورسەتەدى. دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك، اكەسى جازۋشى بولعاندىقتان، ۇيدە ادەبي ورتا ءجيى قالىپتاستى، بۇل بولاشاق ساياساتكەردىڭ دۇنيەتانىمىنا، ءوي-ورىسى مەن قوعامعا دەگەن كوزقاراسىنا تىكەلەي اسەر ەتتى. اناسى تۇرار شاباربايەۆا دا زيالى ورتا وكىلى – پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىسى، لينگۆيست بولعان. ناتيجەسىندە، مەكتەپ قابىرعاسىندا قاسىم-جومارت گۋمانيتارلىق پاندەرگە، اسىرەسە تاريح پەن شەت تىلدەرىنە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتتى.

بۇل – كەزدەيسوقتىق ەمەس، زاڭدىلىق. كىتاپ پەن تاريحي دەرەكتى قادىرلەۋ قاسيەتى ونىڭ بويىنا بالا كەزدەن سىڭگەن.

دەتەكتيۆ جانرى – دەرەكتى دالدىككە دەگەن قۇرمەت مەكتەبى

كەمەل توقايەۆتىڭ تاڭداعان ادەبي جانرىنىڭ ءوزى – بەلگىلى ءبىر ويلاۋ مادەنيەتىنىڭ كورىنىسى. قازاق ادەبيەتىندە ول بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەتەكتيۆ جانرىنىڭ نەگىزىن قالاپ، سول جانردىڭ اتاسى اتاندى. م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆتىڭ پايىمداۋىنشا، كەڭەستىك سەنزۋرا جاعدايىندا بۇل جانرعا بارۋ وڭاي بولماعان: سول كەزەڭدە اقپارات قاتاڭ سۇزگىمەن بەرىلەتىن، قازاق جازۋشىلارى بۇل جانرعا دارىنسىزدىقتان ەمەس، نەگىزگى اقپارات پەن ارحيۆ دەرەكتەرىنىڭ قولجەتىمسىزدىگىنەن بارا المادى.

دەتەكتيۆ جانرىنىڭ ءتۇپ نەگىزى – دەرەكتى دالدىك. جازۋشى ك. توقايەۆ تۋرالى ەستەلىك قالدىرعان قالامگەر ماتكەرىم اكىمجانوۆ جازعانداي، ول وقيعالى جانردىڭ وتە اۋىر ەكەنىن، شىعارما تەك بولعان وقيعالارعا، بۇلتارتپاس دەرەكتەرگە سۇيەنىپ جازىلۋى ءتيىس ەكەنىن ءجيى ەسكە سالاتىن. بۇل ۇستانىم «سوڭعى سوققى» رومانىنان ايقىن كورىنەدى – جازۋشى اتامان دۋتوۆتىڭ ءولىمى تۋرالى ءوز نۇسقاسىن كەيىن رەسەي مۇراعاتىنان تابىلعان قۇجاتتارمەن راستالاتىنداي دالدىكپەن سۋرەتتەگەن.

ادەبيەتتانۋشىلاردىڭ باعاسى دا بىركەلكى: ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ باسىم بولىگى «كەمەل توقايەۆ – دەتەكتيۆ جانرىنىڭ تەڭدەسسىز شەبەرى» دەگەن پىكىردى قولدايدى. جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ پىكىرىنشە، ول ءوزى نەگىزىن قالاعان جانردا الدىنا جان سالماي، تالانتىن ءوز زامانىندا-اق ەلىمىزدەن اسىرىپ تانىتا ءبىلدى.

دەرەكتى دالدىككە دەگەن وسى تالاپ – كەيىن ديپلومات ءارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كاسىبي ۇستانىمىنا اينالعان باستى سيپات. ناقتى فاكتى مەن دالەلگە سۇيەنۋ مادەنيەتى وتباسىلىق قالامگەرلىك داستۇردەن تامىر تارتادى.

ۇجىمدىق جاراقات پەن تاريحي جادىنىڭ بەرىلۋى

كوشباسشىلىق پەن قۇندىلىقتاردى زەرتتەۋ عىلىمىندا ماڭىزدى ءبىر باعىت بار: ول – ۇجىمدىق جاراقاتتىڭ ۇرپاق ارقىلى كوشباسشى تۇلعانىڭ قۇندىلىقتارىن قالاي قالىپتاستىراتىنى. بۇل سالاعا ارنالعان اكادەميالىق شولۋلار گەنوسيد پەن حولوكوست سياقتى ۇجىمدىق جاراقاتتاردىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بۋىن ۇرپاق-كوشباسشىلاردىڭ ساناسىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن قاراستىرادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇجىرىمى بويىنشا، ۇجىمدىق جاراقات مادەني راسىمدەر مەن جادىگەرلەردە، قوعامدىق ەسكە الۋ شارالارىندا جانە وتباسىلىق اڭگىمەلەردە ساقتالىپ، كوشباسشى-ۇرپاققا الەۋمەتتىك وقىتۋ، الەۋمەتتىك سايكەستىك جانە پسيحوديناميكالىق ارنالار ارقىلى بەرىلەدى.

توقايەۆ وتباسىنىڭ تاريحى – ءدال وسى مەحانيزمنىڭ كورىنىسى. «اكە تۋرالى تولعانىس» كىتابى تۋرالى ادەبيەتتانۋشىلار اتاپ وتكەندەي، شىعارما قاراپايىم ءبىر وتباسى ءومىرىنىڭ جالپى قازاق حالقىنىڭ قاسىرەتتى تاريحىمەن تىعىز استاسىپ جاتقانىن ايقىن كورسەتەدى. كىتاپتا پرەزيدەنت اكەسىنىڭ قۇرمەت تۇتقان الاشوردا قايراتكەرلەرى – ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى تۋرالى ءارقايسىسىنا جەكە توقتالىپ جازادى. بۇل – وتباسىلىق جادتىڭ ۇلتتىق تاريحي جادپەن تۇتاسۋى. «اكە تۋرالى تولعانىس» جانرلىق تۇرعىدان دا پرەزيدەنتتىڭ وزگە كىتاپتارىنان ەرەكشەلەنەدى: تاقىرىبى، باعىتى مەن جازىلۋ ءستيلى بويىنشا ونىڭ ديپلوماتيالىق وچەركتەرىنەن ەلەۋلى ايىرماشىلىعى بار.

قوعامدىق پىكىرتالاس زاڭدى قۇبىلىس

بۇل قۇبىلىس قوعامدا ءبىرجاقتى باعالانبايدى. تاۋەلسىز ساراپشىلار اراسىندا سىني پىكىرلەر دە كەزدەسەدى. مىسالى، «ازاتتىق» راديوسىنىڭ ءجۋرناليسى كريس ريكلتون ءوز ماتەريالىندا مىناداي ماسەلە كوتەرەدى: كەڭەس داۋىرىندە بەلگىلى جازۋشى بولعان كەمەل توقايەۆقا ءقازىر ماقتاۋ مەن ماداقتىڭ جيىلەۋى العاشقى پرەزيدەنت نازاربايەۆتىڭ جەكە باسى كوپ جىل بويى قالاي دارىپتەلگەنىن ەسكە تۇسىرەدى. سىن تۇرعىسىنان قارايتىن بۇل كوزقاراس جازۋشى توقايەۆتىڭ اينالاسىندا جاڭا «جەكە باسقا تابىنۋ» ءۇردىسى قالىپتاسۋى مۇمكىن دەگەن ءقاۋىپتى بىلدىرەدى.

ەكىنشى جاعىنان، مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان دا رەسمي باعا بەرىلدى. مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالايەۆا جازۋشىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي كەمەل توقايەۆتىڭ شىعارمالارىن «قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا قوسىلاتىن قۇندى قازىنا» دەپ سيپاتتادى. ال م. اۋەزوۆ اتىنداعى ينستيتۋت ۇيىمداستىرعان «كەمەل توقايەۆ جانە ۇلتتىق ادەبيەتتەگى دەتەكتيۆ جانرى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنسياعا ادەبيەتتانۋ، فولكلورتانۋ جانە لينگۆيستيكا سالالارى بويىنشا جەتەكشى وتاندىق عالىمدار قاتىسىپ، ونىڭ شىعارماشىلىعىن عىلىمي تۇرعىدان شەگەندەدى.

وبەكتيۆتى تالداۋ ەكى جاقتى دا ەسكەرۋدى تالاپ ەتەدى: بۇل – ءبىر جاعىنان، ناقتى ادەبي مۇراسى بار جازۋشىنىڭ زاڭدى تاريحي باعاسى بولسا، ەكىنشى جاعىنان، مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتباسىنا قاتىستى بولعاندىقتان، ساياسي كونتەكستە تۇرلىشە وقىلۋى مۇمكىن قۇبىلىس.

بۇل قۇبىلىستىڭ قاراپايىم قازاقستاندىقتارعا جانە ەلدىڭ دامۋ باعىتىنا اسەرىن بىلايشا توپشىلاۋعا بولادى:

وڭ تۇستارى:

تاۋەكەلدەر:

ءبىراق، ءبىزدىڭ ويىمىزشا جازۋشى كەمەل توقايەۆ بالاسى بيلىكتىڭ ەڭ ىقپالدى تۇلعاسىنا اينالماي تۇرىپ-اق ادەبي ورتادان ءوز باعاسىن ويىپ تۇرىپ العان، ءوز ورنىن مىزعىماستاي بەكەمدەپ ۇلگەرگەن جازۋشى.

گەوساياسي تۇرعىدان العاندا، پرەزيدەنتتىڭ ادەبي-گۋمانيتارلىق وتباسىلىق نەگىزى ونىڭ ديپلوماتيالىق ستيلىنە تولىق ساي كەلەدى: بۇل – دالەلگە سۇيەنۋ، تاريحي كونتەكستتى ەسكەرۋ جانە كوپتىلدى مادەني ورتاعا بەيىمدىلىك. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ، مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىندا كەنەتتەن بولاتىن ءيمپۋلسيۆتى شەشىمدەردەن گورى، جان-جاقتى ەسەپتەلگەن، سابىرلى ديپلوماتيالىق قادامدار باسىم بولادى دەپ بولجاۋعا بولادى.

كەمەل توقايەۆتىڭ ادەبي مۇراسى مەن پرەزيدەنت دۇنيەتانىمى اراسىنداعى بايلانىس – ۇرپاق ساباقتاستىعى مەن قۇندىلىقتار ترانسفورماسياسىنىڭ ناقتى مىسالى. عىلىمي زەرتتەۋلەر راستايتىنداي، ەرتە جاستاعى وتباسىلىق ورتا مەن ۇجىمدىق جادتىڭ بەرىلۋى كوشباسشى تۇلعانىڭ قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. توقايەۆتار وتباسىنىڭ تاريحىندا بۇل قۇندىلىقتار – كىتاپقا دەگەن ماحاببات، دەرەكتى دالدىك جانە تاريحي جادقا دەگەن تەرەڭ قۇرمەت تۇرىندە كورىنىس تاپقان.

بۇل ماسەلەنى سالماقتى دەڭگەيدە ۇستاۋدىڭ باستى كىلتى – تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدا. جازۋشىنىڭ ناقتى ادەبي ەڭبەگىن وبەكتيۆتى تۇردە تانۋ قاجەت، ءبىراق ونى بيلىكتەگى تۇلعانى دارىپتەۋ قۇرالىنا اينالدىرۋدان ساقتانۋ دا ماڭىزدى. بولاشاققا تۇيەر ءتۇيىن مىناداي: تاريحي تۇلعانى باعالاۋدىڭ ساپاسى – ونى قانشالىقتى اسقاقتاتىپ ماداقتاۋمەن ەمەس، وعان قانشالىقتى اشىق، سىني ءارى عىلىمي تۇرعىدان قاراي الۋ دەڭگەيىمەن ولشەنەدى. ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ شىنايى قۇنى – سوقىر ماداقتا ەمەس، وتكەن مۇرانى ەركىن وي ەلەگىنەن وتكىزە الۋ ەركىندىگىندە.