InfoHub Logo

قازاقستانداعى سالىق رەفورماسى تالقىلاۋلارى تەك ققس شەڭبەرىنەن شىعىپ، ەڭ سەزىمتال تاقىرىپقا – جالاقىعا قاتىستى ماسەلەلەردى قامتىپ كەتتى. ساراپشى اسقار قىسىقوۆ ەڭبەككە تولەنەتىن تولەمدەر قورىنان (ەتتق) جەتى ءتۇرلى مىندەتتى تولەمدى الىپ تاستاپ، ونىڭ ورنىنا ءبىرىڭعاي 30% سالىق ەنگىزۋدى ۇسىندى. ونىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى جۇيە تىم كۇردەلى ءارى ەڭبەك نارىعىن جاسىرىن جۇمىسقا يتەرمەلەيدى. الايدا، بۇل قاراپايىم كورىنەتىن ۇسىنىستىڭ ارتىندا الەۋمەتتىك قورلاردىڭ مۇنداي رەفورمانى كوتەرە الاتىنى تۋرالى ماڭىزدى سۇراق تۇر.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

ەڭبەك تولەمدەرىنىڭ جىو-دەگى ۇلەسى

اسقار قىسىقوۆ قازاقستانداعى جىو-دە ەڭبەك تولەمدەرىنىڭ ۇلەسى نەبارى 31% ەكەنىن، ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىشتىڭ 50-60%-عا جەتەتىنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، سوڭعى جىلدارى بايقالىپ جۇرگەن ەكونوميكالىق وسىمگە قاراماستان، حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ وسپەۋى وسىعان بايلانىستى. ەكونوميست «اتامەكەن» ۇكپ فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە، ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ازاماتتاردىڭ تابىسىنا از ترانسفورماسيالانۋىنىڭ سەبەبى وسى ەڭبەك تولەمدەرىنىڭ جىو-دەگى تومەن ۇلەسىندە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ساياساتى الدىمەن ەڭبەك تولەمدەرى قورى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس.

جاسىرىن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ءورشۋى

ساراپشىنى بەيرەسرەسمي جۇمىسپەن قامتۋدىڭ اۋقىمى قاتتى الاڭداتادى. ول جالپى جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانىن (شامامەن 9،3 ملن ادام) مىندەتتى جارنالارعا قاتىسۋ دەرەكتەرىمەن سالىستىردى. ونىڭ باعالاۋى بويىنشا، ءبىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا (بجزق) شامامەن 7،2 ملن ادام، ال تۇراقتى تۇردە 5 ملن ادام عانا جارنا اۋدارادى. بۇل دەگەنىمىز، جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ ەلەۋلى بولىگى تۇراقتى جارنا اۋدارمايدى. اسىرەسە، مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىندەگى جاعداي قىزىق: جارنا تولەيتىندەر سانى شامامەن 4،4 ملن ادامدى قۇرايدى، بۇل جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى. بۇل جاعدايدى قىسىقوۆ بىلاي ءتۇسىندىردى: 9-10 ملن جالدامالى جۇمىسكەردىڭ 4،5 ملن-ى مەملەكەتتىك سەكتور مەن ءىرى كومپانيالاردا جۇمىس ىستەيدى. بۇل دەرەكتەردى سالىستىرعاندا، سالىقتاردى، زەينەتاقى جارنالارىن جانە قورلارعا اۋدارىمداردى نەگىزىنەن مەملەكەتتىك سەكتور مەن ءىرى بيزنەس تولەيتىنى كورىنەدى. ال شاعىن جانە ورتا بيزنەس، ءوزىن-وزى جۇمىسپەن قامتىعاندار، جەكە كاسىپكەرلەر زەينەتاقى جانە الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەلەرىنە تۇراقتى جارنا تولەۋدەن، ءتىپتى سالىق تولەۋدەن دە جالتارىپ وتىر. مۇنىڭ سەبەبى – ەڭبەك تولەمدەرىنە سالىنعان جۇكتەمە تىم اۋىر جانە كۇردەلى بولىپ كەتكەن.

كۇردەلى سالىق جۇيەسى

قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىس بەرۋشى ءار قىزمەتكەر ءۇشىن جەتى ءتۇرلى تولەم جاسايدى: جەكە تابىس سالىعى (جتس)، قىزمەتكەردىڭ زەينەتاقى جارنالارى، جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى، الەۋمەتتىك سالىق، الەۋمەتتىك اۋدارىمدار، قىزمەتكەر مەن جۇمىس بەرۋشىدەن مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ (ماس) جارنالارى. ءاربىر تولەمنىڭ وزىندىك ەسەپتەۋ بازاسى مەن شەكتەرى بار، ولار بىر-بىرىمەن سايكەس كەلمەيدى. مىسالى، جتس-كە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر قولدانىلادى، زەينەتاقى جارنالارى ءبىر بازاعا، الەۋمەتتىك سالىق باسقا بازاعا ەسەپتەلەدى، ال ماس شەكتەرى قىزمەتكەر مەن جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن ءارتۇرلى. ناتيجەسىندە، جۇيە قاراپايىمدىعىن جويىپ، شاتاسقان بولىپ شىعادى: ءبىر تابىس ءارتۇرلى تولەمدەرمەن، ءارتۇرلى ەرەجەلەر بويىنشا سالىققا تارتىلادى.

سالىق جۇكتەمەسىنىڭ ءوسۋى

ەكونوميستتىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي قۇرىلىم رەسمي جۇمىسقا ورنالاسۋدى جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن قىمباتقا تۇسىرەدى جانە «سۇر ايماققا» كەتۋگە ىنتالاندىرادى. TALAP ەسەبى بويىنشا، قازاقستاندا ەڭبەك تولەمدەرى قورىنا جالپى نومينالدى جۇكتەمە 2024 جىلى 36%-عا دەيىن ءوستى، ال جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ەنگىزىلگەننەن كەيىن 39،5%-عا جەتتى. بۇل ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) ەلدەرىنىڭ ورتاشا دەڭگەيىنەن جوعارى، وندا جالاقىعا ورتاشا جۇكتەمە 34،9% قۇرايدى.

قىسىقوۆ جالاقىنىڭ ناقتى قۇنىنا مىسال كەلتىردى: قىزمەتكەر قولىنا شامامەن 350 مىڭ تەڭگە الۋى ءۇشىن، جۇمىس بەرۋشى قوسىمشا 150 مىڭ تەڭگەگە جۋىق مىندەتتى تولەمدەردى تولەۋگە ءماجبۇر. ونىڭ ويىنشا، مۇنداي جۇكتەمە كومپانيالاردى «كونۆەرتپەن» جالاقى تولەۋگە نەمەسە باسقا جۇمىسپەن قامتۋ فورمالارىن قولدانۋعا يتەرمەلەيدى.

ۇسىنىلاتىن شەشىم: ءبىرىڭعاي تولەم

ساراپشى ەڭبەك اقىدان ءبىرىڭعاي تولەمگە كوشۋدى ۇسىندى. TALAP ەسەبى بويىنشا، بۇل شامامەن 30% جيىنتىق مولشەرلەمە بولۋى مۇمكىن. بۇل 30% جالاقىنىڭ بارلىعىنا ەمەس، قىزمەتكەر قولىنا الاتىن تازا سوماسىنا ەسەپتەلەدى. مىسالى، ەگەر جۇمىس بەرۋشى قىزمەتكەرمەن 200 مىڭ تەڭگە تازا جالاقىعا كەلىسسە، ۇستىنە 30% – ياعني 60 مىڭ تەڭگە قوسىلادى. جۇمىس بەرۋشىنىڭ جالپى شىعىنى 260 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل مودەلدە جۇمىس بەرۋشى جالداۋدىڭ تولىق قۇنىن الدىن الا بىلەدى جانە جۇيە اشىق بولادى.

الەۋمەتتىك قورلاردىڭ قارسىلىعى

قىسىقوۆ رەفورمانىڭ كەيبىر قولدانىستاعى تولەمدەردى، ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك سالىقتى الىپ تاستاۋدى قامتيتىنىن مويىندادى. ونىڭ ەسەبىنشە، تولەمدەردىڭ ازايۋى قورلارعا تۇسەتىن تۇسىمدەردى شامامەن 2 ترلن تەڭگەگە ازايتادى. الايدا، بۇل قاراجاتتىڭ ايتارلىقتاي بولىگى بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرى مەن ءىرى مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن تولەنەدى. سوندىقتان بيۋدجەتتىڭ ناقتى شىعىنى ەكى ەسە از بولادى. بۇل رەتتە، جالاقى جۇكتەمەسىنىڭ تومەندەۋى رەسمي جۇمىسپەن قامتۋدى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ونىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا، رەفورمانىڭ مينيمالدى جۇزەگە اسىرىلۋى شامامەن 1 ملن جۇمىسپەن قامتىلعان ازاماتتى رەسمي تۇردە تىركەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، بۇل الەۋمەتتىك سالىق بويىنشا تۇسەتىن تابىس جوعالۋىن وتەيدى. لوگيكا قاراپايىم: شەكتەۋلى تولەۋشىلەرگە جوعارى جۇكتەمەنى ساقتاپ قالۋدىڭ ورنىنا – قامتۋدى كەڭەيتۋ، مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ جانە بازانى ءوسىرۋ.

قىسىقوۆ گرۋزيانىڭ تاجىريبەسىن مىسالعا كەلتىردى، وندا ەڭبەك تولەمدەرى قورىنا جۇكتەمە 40%-دان 20%-عا دەيىن تومەندەگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك تۇسىمدەر وسكەن.

سونىمەن قاتار، ەكونوميست ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك بلوگى تاراپىنان ەلەۋلى قارسىلىق كۇتەتىنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، بۇل – باستى ماسەلە. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مەن قارجى مينيسترلىگى ەمەس، دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن ەڭبەك مينيسترلىگى قورلارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ، تۇسىمدەردى ساقتاپ قالۋعا نەمەسە وسىرۋگە مۇددەلى. ەگەر ءسىز بجزق-دان زەينەتاقى جۇيەسىندە نە ىستەۋ كەرەكتىگىن سۇراساڭىز، ولار جاۋابى: جارنالاردى كوبەيتۋ. بۇل – تابىستى جوعالتپاۋدىڭ ەڭ وڭاي جولى.

سوندىقتان، قىسىقوۆتىڭ پىكىرىنشە، رەفورمانى تالقىلاۋدى ۇكىمەت دەڭگەيىنە شىعارىپ، ونى كەشەندى تۇردە – بيۋدجەتتىڭ، بيزنەستىڭ جانە جۇمىسكەرلەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ قاراستىرۋ قاجەت.