InfoHub Logo

قازاقستاندىق دۇكەن سورەلەرىندە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ تاپشىلىعى جوق. الايدا، باعاسى تىم قىمباتتاپ، ساپاسى تومەندەپ بارادى. ءتىپتى، كەيبىر دۇكەندەردە «تازا ءسۇت» دەپ ساتىلىپ جۇرگەنى، شىن مانىندە ءسۇت ۇنتاعىنان جاسالعان سۇيىقتىق ەكەنى انىقتالدى. Orda.kz بۇل ماسەلەنىڭ سەبەپ-سالدارىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلدى.

بۇگىندە ءبىر ليتر «ءسۇتتىڭ» باعاسى 600 تەڭگەدەن باستالادى. قازاقستاندىق ءسۇت جانە ءىرى قارا مال تۇقىمدارى پالاتاسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ازامات ساعىنبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، باعانىڭ وسۋىنە وندىرۋشىلەر كىنالى ەمەس، بۇل جاعدايدىڭ نەگىزگى سەبەبى – بولشەك ساۋدا جەلىلەرى.

باعانىڭ وسۋىنە كىم كىنالى؟

ساراپشىنىڭ سوزىنشە، ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قۇنىنىڭ 70%-ى فەرمەرلەردەن ساتىپ الىناتىن شيكى ءسۇت بولىپ سانالادى. الايدا، سوڭعى ەكى جىلدا ونىڭ باعاسى اسا قاتتى وزگەرمەگەن. 2023-2025 جىلدارى شيكى ءسۇتتىڭ كوتەرمە باعاسى 220-230 تەڭگە بولسا، ءقازىر 240 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. ياعني، شيكىزات باعاسى نەبارى 10 تەڭگەگە عانا وسكەن. ال جەم-شوپ، اقۋىز قوسپالارى، ۆەتەرينارلىق قىزمەتتەر مەن دارى-دارمەكتەر، جانار-جاعارماي باعاسى، بانك نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەلەرى ۇنەمى ءوسىپ وتىرادى. مال ۇستاۋ مەن ءوسىرۋ قيىنداپ بارادى، ءبىراق باعالار تۇراقتى.

تازا ءسۇتتىڭ جارامدىلىق مەرزىمى بەس تاۋلىكتەن اسپايدى. ال فەرمەرلەر ونى ەكى كۇننەن ارتىق ساقتاي المايدى. سوندىقتان ولار شيكى ءسۇتتى كۇن ارالاتىپ كوتەرمە ساتۋشىلارعا وتكىزەدى. ودان ءارى بۇل ءسۇت زاۋىتتارعا كەلىپ، وڭدەلەدى. قازاقستاندا مۇنداي 182 زاۋىت بار. زاۋىتتارداعى پايدا مارجاسى شامامەن 10% عانا. يمپورتتىق جابدىقتار، قاپتامالار، باسقا دا كومپونەنتتەردىڭ باعاسى ءوسىپ جاتىر. ەلەكتر ەنەرگياسى دا قىمباتتاۋدا. دەگەنمەن، زاۋىتتار دا باعانى نەگىزسىز كوتەرمەيدى.

دۇكەندەردەگى ۇستەمە باعا

ال دۇكەندەر مەن ساۋدا جەلىلەرىندە ۇستەمە باعا 25%-عا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. مىنە، وسى جەردە باعانىڭ ەڭ كوپ وسەتىنى بايقالادى. مىسالى، بەلگىلى ءبىر برەندتىڭ قايماعى زاۋىتتان 400 تەڭگەگە شىعارىلسا، دۇكەن سورەسىندە ونىڭ باعاسى 780-800 تەڭگەگە دەيىن بارادى. مىنە، وسىنداي ۇلكەن جانە نەگىزسىز ۇستەمە باعالار قوسىلادى، دەيدى پالاتا ديرەكتورى.

ساپا ماسەلەسى

باعادان بولەك، ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ساپاسى دا كوپ ماسەلە تۋدىرادى. قازاقستاندا ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى بويىنشا قاتاڭ تەحنيكالىق رەگلامەنت بار. وعان سايكەس، ءاربىر ءسۇت ءونىمىنىڭ قاپتاماسىندا ونىڭ نە ەكەنى ناقتى كورسەتىلۋى ءتيىس. مىسالى، ءسۇتتىڭ تازا ءسۇت پە، الدە قۇرعاق ءسۇت ۇنتاعىنان جاسالعان قالپىنا كەلتىرىلگەن ءسۇت پە، ءتىپتى وسىمدىك مايى قوسىلعان ءسۇت پە، جازىلۋى كەرەك. الايدا، قازاقستاندا بۇل تالاپتى ەشكىم دەرلىك تەكسەرمەيدى. سوندىقتان زاۋىتتاردىڭ 90%-ى شىعارعان ءسۇتىن «تازا ءسۇت» دەپ جازادى. ءبىراق كوپتەگەن زاۋىتتار قۇرعاق مايسىزداندىرىلعان سۇتپەن جۇمىس ىستەيتىنىن ەسكەرسەك، بۇعان سەنۋ قيىن. دۇكەندەردەگى ءسۇتتىڭ باسىم بولىگى – قالپىنا كەلتىرىلگەن ءسۇت. سونداي-اق، سۇتكە ءجيى وسىمدىك مايلارى، اسىرەسە پالما مايى قوسىلادى. ءبىراق بۇل تۋرالى سيرەك حابارلانادى. قاپتامادا جاي عانا «بەلگىلى ءبىر مايلىلىعى بار تازا ءسۇت» دەپ جازىلادى.

پاستەرلەنگەن ءسۇت جانە ۋلتراپاستەرلەنگەن ءسۇت بار. ۋلتراپاستەرلەنگەن ءسۇت 135-140 گرادۋستا بىرنەشە سەكۋند بويى وڭدەلىپ، دەرەۋ سالقىنداتىلادى. مۇنداي ءونىم التى ايعا دەيىن ساقتالۋى مۇمكىن.

فالسيفيكاسيا ماسەلەسى

قازاقستاندا ءسۇت ونىمدەرىن جالعانداۋ ماسەلەسى وتە ەسكى. بۇعان دەيىن باق-تار 15 جىل بۇرىن جازعان، ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ۋادە بەرگەن بولاتىن. بۇل جاعدايدان شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر دە، وتاندىق وندىرۋشىلەر دە ۇستالعان. اسىرەسە، وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ بيۋدجەتتەن سۋبسيديا الىپ تۇرىپ، مۇنى ىستەۋى وكىنىشتى جاعداي. سوندىقتان كەيبىر تۇتىنۋشىلار زاۋىت ونىمدەرىنە سەنىمدەرىن جوعالتىپ، ۇساق فەرمەرلەردەن قولما-قول ءسۇت ساتىپ الا باستادى. دەگەنمەن، ولاردىڭ دا ءسۇتتى سۋلاپ ساتقانى ءۇشىن ۇستالعان كەزدەرى بولدى.

سيىر سۇتىنەن باسقا، ەشكى ءسۇتى سياقتى باسقا دا تۇرلەرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. ولار الدەقايدا قىمبات تۇرادى. الايدا، ازامات ساعىنبايەۆ «ءۇي ءسۇتى» دەپ ساتىلاتىن ونىمدەر زاۋىت ونىمدەرىنەن دە ءقاۋىپتى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ، ونى ساتىپ الۋعا مۇلدەم كەڭەس بەرمەيدى.

وسىمدىك نەگىزىندەگى ءسۇت

ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن (لاكتوزاعا توزبەۋشىلىك، جانۋارلار اقۋىزىنا اللەرگيا، دەنساۋلىققا قامقورلىق، وندىرۋشىلەرگە سەنىمسىزدىك، جانۋارلاردى جاقسى كورۋ) جانۋارلاردان الىناتىن ونىمدەردى تۇتىنعىسى كەلمەيتىندەر ءۇشىن ءقازىر كوكوس، س ۇلى، سويا، بادامنان جاسالعان وسىمدىك نەگىزىندەگى ءسۇت تۇرلەرى بار. ءبىراق ولاردىڭ باعاسى الدەقايدا جوعارى. قازاقستاندا وسىمدىك نەگىزىندەگى تاماقتانۋدى ناسيحاتتايتىن «ىزگى تاماق» جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى الفيا حاسانوۆا مۇنى ەكى سەبەپپەن تۇسىندىرەدى: بىرىنشىدەن، قازاقستانداعى بارلىق وسىمدىك ءسۇتى يمپورتتىق. ەكىنشىدەن، وسىمدىك ءسۇتىن ءوندىرۋ سيىر سۇتىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا كۇردەلى. سيىر ءسۇتى – دايىن ءونىم، ونى تەك زاۋىتتا وڭدەيدى. ال وسىمدىك ءسۇتىن دايىنداۋ ءۇشىن تۇتاس ءداندى داقتار (س ۇلى، كۇرىش، بيداي)، سويا (گمو-سىز) ۇساقتالىپ، سۋمەن جانە فەرمەنتتەرمەن ارالاستىرىلادى. فەرمەنتاسيا پروسەسى ناتيجەسىندە وسىمدىكتىڭ بارلىق پايداسى سۇيىق فراكسياعا وتەدى. ودان ءارى دايىن بولعان «سۇتكە» مينەرالدى-ۆيتاميندى كەشەن، تەڭىز تۇزى قوسىلادى. قۇيۋ الدىندا «ءسۇت» گوموگەنيزاسيالانىپ، ستەريليزاسيالانىپ، مۇزداتىلىپ سالقىنداتىلادى. Tetra Pak قاپتاماسىنا قۇيىلادى. ساقتاۋ مەرزىمى – 12 اي.

قازىرگى تاڭدا وسىمدىك ءسۇتىن وندىرۋگە راپس مايى ەڭ قولايلى بولىپ سانالادى. بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقستاندا ۆەگان ءسۇتىن ءوندىرۋدى قولعا الۋ ارەكەتتەرى بولعان. ءبىراق بۇل يدەيانىڭ قانشالىقتى جۇزەگە اسقانى تۋرالى ازىرگە ەشتەڭە بەلگىلى ەمەس. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا قر-دا تەك جانۋارلاردان الىناتىن ءسۇت وندىرىلەدى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگى بويىنشا، 2024 جىلى قر-دا 1،4 ملرد توننادان استام جانۋار ءسۇتى وندىرىلگەن. ونىڭ باسىم بولىگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 227 380 توننا، ال استانادا ەڭ از – 24 توننا. ال الماتىدا مۇلدەم وندىرىلمەگەن.

جالپى وندىرىلگەن ءسۇتتىڭ ۇلەسى:

ال تۇتىنۋ بويىنشا، سول بيۋرونىڭ 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنداعى دەرەكتەرىنە سايكەس، ءبىر قازاقستاندىق ورتا ەسەپپەن 56،3 كگ ءسۇت ءونىمىن تۇتىنعان. ونىڭ ىشىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى ءسۇت ونىمدەرىن ەڭ كوپ تۇتىنسا (جىلىنا 72،7 كگ)، شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىندارى بۇعان ەڭ از قىزىعۋشىلىق تانىتقان (39،6 كگ).