InfoHub Logo

تۇركيا مەن ارمەنيا اراسىنداعى 30 جىلعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان ساياسي جانە ەكونوميكالىق تەكەتىرەس اياقتالىپ، تاريحي بەتبۇرىس جاسالۋدا. ەكى ەل كورشىلىك قارىم-قاتىناستى نىعايتىپ، جاڭا ىزگىلىك كوپىرىن سالۋعا كىرىستى.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

رەسمي انكارا ارمەنياعا قارسى بۇرىن ەنگىزىلگەن ەكونوميكالىق شەكتەۋلەر مەن سانكسيالاردى الىپ تاستاپ، جابىق تۇرعان شەكارا قاقپالارىن اشۋعا بەلسەندى كىرىستى. بۇل قادام 1993 جىلى ءبىرىنشى قاراباق سوعىسى كەزىندە ارميان كۇشتەرى ازەربايجاننىڭ كالباجار اۋدانىن باسىپ العاننان كەيىن تۇركيانىڭ قۇرلىقتاعى شەكاراسىن جابۋىنان باستالعان ەدى. سول كەزدەن بەرى ارمەنيا جارتىلاي بلوكادادا قالىپ، ايماقتا «قاتىرىلعان قاقتىعىس» كۇيىندە وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى.

2020 جىلعى بەتبۇرىس

ناعىز وزگەرىس 2020 جىلدىڭ كۇزىندە، ەكىنشى قاراباق سوعىسى كەزىندە باستالدى. تۇركيا بۇل جولى ازەربايجانعا اسكەري تۇرعىدان اشىق قولداۋ كورسەتىپ، زاماناۋي اسكەري تەحنيكالارىن ۇسىندى. سوعىس اياقتالعاننان كەيىن ازەربايجان جوعالتقان اۋماقتارىن قايتارىپ الدى. تۇركيا كاۆكازدا جاڭا ىقپال ەتۋ ورتالىعى رەتىندە ورنىقتى.

كەيىننەن، 2021 جىلدىڭ سوڭىندا انكارا مەن ەريەۆان تاتۋلاسۋ جولدارىن ىزدەپ، ارنايى وكىلدەرىن تاعايىنداپ، كەلىسسوز ۇستەلىنە وتىردى. 2022 جىلى ارمەنيا تۇرىك تاۋارلارىنا قويىلعان ەمبارگونى جويىپ، تۇركيامەن تىكەلەي اۋە قاتىناسىن ورناتتى. 2023 جىلى ارمەنيا باسشىسى نيكول پاشينيان تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ ۇلىقتاۋ راسىمىنە قاتىستى. ال 2026 جىلدىڭ ناۋرىزىندا Turkish Airlines ىستامبۇل-ەريەۆان تىكەلەي اۋە جەلىسىن ىسكە قوستى.

تۇركيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى ءوندجۇ كەچەلي 11 مامىردا ەكى ەل اراسىنداعى تىكەلەي ساۋدانى باستاۋ بويىنشا دايىندىقتار اياقتالعانىن جانە ورتاق شەكارانى اشۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتقانىن مالىمدەدى.

ترانزيتتىك ساۋدانىڭ زاڭداستىرىلۋى

1990-شى جىلداردان بەرى تۇركيا كومپانيالارىنا ارمەنياعا ەكسپورت جاساۋعا تىيىم سالىنعان بولاتىن. ساۋدا ءۇشىنشى ەلدەر ارقىلى، قوسىمشا شىعىندارمەن ءجۇرىپ كەلدى. ەندىگى جاڭا ەرەجە بويىنشا كاسىپكەرلەر ساۋدادا «ساتۋشى – تۇركيا، ساتىپ الۋشى – ارمەنيا» دەپ اشىق جازا الادى. بۇل ساۋدانىڭ زاڭداستىرىلۋىنا ۇلكەن سەرپىلىس بەرەدى.

ارمەنيا سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆوسىنىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى اني باداليان بۇل قادامدى ەلدەر اراسىنداعى قالىپتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام دەپ اتاپ، الداعى ۋاقىتتا شەكارانىڭ اشىلىپ، ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورنايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

ارمەنيا پارلامەنتى ۆيسە-سپيكەرى رۋبەن رۋبينيان گيۋمري مەن كارس اراسىنداعى تەمىرجول قاتىناسىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقانىن حابارلادى. بۇل تەمىرجول جەلىسى دە 1993 جىلدان بەرى ىستەمەي تۇرعان ەدى.

اني كوپىرىن قالپىنا كەلتىرۋ

ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى قالىپقا كەلتىرۋدىڭ سيمۆولدىق قادامى رەتىندە تاريحي اني كوپىرىن بىرلەسىپ قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. بۇل كوپىر 1993 جىلى ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا جابىلعاندا قيراتىلعان بولاتىن. ەندى بۇل كوپىردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى باستالادى.

حالىقارالىق داعدارىس توبىنىڭ ديرەكتورى نيگار گوكسەل بۇل پروسەستىڭ ەكى ەل ءۇشىن دە ءتيىمدى (win-win) بولاتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، شەكارانىڭ اشىلۋى ارمەنيانىڭ وقشاۋلانۋىن دوعارىپ، حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرادى. سونداي-اق، بۇل تۇركيانىڭ كاۆكازداعى ءرولىن نىعايتىپ، ازەربايجاننىڭ ناحچىۆانمەن بايلانىسىن بەكىتەدى. بۇل ساۋدا، لوگيستيكا، تۋريزم جانە ەنەرگەتيكا سالالارىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋدىرادى.

سونىمەن قاتار، «زانگەزۋر ءدالىزى» جوباسى اياسىندا ارمەنيا ارقىلى ازەربايجاننىڭ ناحچىۆان ەكسكلاۆى مەن نەگىزگى اۋماعى اراسىنداعى بايلانىس نىعايتىلادى. بۇل جوبا قىتايدى ەۋروپامەن بايلانىستىراتىن ورتا ءدالىزدىڭ (ترانسكاسپيي حالىقارالىق كولىك باعىتى) ءبىر تارماعى بولىپ سانالادى.