InfoHub Logo

Qozǵaltqysh maıy kópshilikke tek ýaqytynda aýystyryp otyratyn bir rettik zat retinde kórinedi. Alaıda, dál osy maı qozǵaltqyshtyń qyzmet etý merzimin, onyń turaqty jumysyn jáne júkteme kezindegi minez-qulqyn aıqyndaıdy.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Qozǵaltqysh maıy ne isteıdi?

Maıdyń negizgi mindeti – qozǵaltqysh bólshekteri arasyndaǵy úıkelisti azaıtyp, olardy tozýdan jáne korozıadan qorǵaý. Biraq onyń qyzmeti munymen shektelmeıdi.

Qazirgi zamanǵy motor maıy qozǵaltqysh bólshekterin salqyndatýǵa, qozǵaltqyshty janý ónimderinen tazartýǵa, ishki betterdi korozıa men shógindilerden qorǵaýǵa, sondaı-aq qozǵaltqysh jumysy kezinde paıda bolatyn hımıalyq prosesterdi beıtaraptandyrýǵa kómektesedi. Buǵan qosa, maı júıe ishinde energıany tasymaldaýǵa qatysyp, barlyq komponentterdiń bir tetik bolyp jumys isteýine yqpal etedi.

Qarapaıym tilmen aıtqanda, maı – bul qozǵaltqysh úshin bir mezgilde maılaýshy, salqyndatqysh suıyqtyq jáne qorǵanysh orta.

Tutqyrlyq degenimiz ne jáne nege ol sonshalyqty mańyzdy?

Motor maıy qozǵaltqyshtyń barlyq qozǵalmaly bólshekteri arasynda qorǵanysh qabaty retinde áreket etedi. Ol bolmasa, qozǵaltqyshtyń ishindegi metal elementteri bir-birine ysqylanyp, tez qyzyp, tozyp keter edi.

Qozǵaltqysh iske qosylǵanda, ıindi bilik aınalyp, maıdy júıe boıynsha aıdaıdy. Osy sátte bólshekter arasynda juqa maı qabyqshasy paıda bolyp, betterdi qorǵaıdy.

Munda maıdyń tutqyrlyǵy sheshýshi ról atqarady. Eger maı tym qoıý bolsa, ásirese sýyq kezde iske qosqanda, onyń júıe boıynsha jyldam taralýy qıyndaıdy. Al tym suıyq bolsa, joǵary temperatýra men júkteme kezinde maı qabyqshasy jetkiliksiz berik bolady. Sondyqtan maı qozǵaltqyshtyń ártúrli rejımderinde durys tepe-teńdikti saqtaýy tıis.

5W-40 sıaqty motor maıynyń tańbasy, shyn máninde, onyń ártúrli temperatýrada qalaı áreket etetini týraly mańyzdy aqparatty qamtıdy. Birinshi bóligi – 5W – maıdyń sýyq aýa raıynda, mysaly, qysta qozǵaltqyshty iske qosqanda qanshalyqty ońaı aıdalatynyn kórsetedi. Bul san neǵurlym az bolsa, qozǵaltqyshtyń sýyqta iske qosylýy soǵurlym jeńil bolady.

40 sany qyzǵan qozǵaltqyshtyń jumysyna qatysty. Bul maıdyń shamamen 100 gradýs temperatýradaǵy tutqyrlyq kórsetkishi, ıaǵnı qozǵaltqyshtyń qalypty jumys rejımi. Bul standart búkil álemde qoldanylady jáne SAE (Avtomobıl ınjenerleri qoǵamy) belgilegen.

Biraq taǵy bir mańyzdy parametr bar – tutqyrlyq ındeksi. Ol maıdyń qyzý kezindegi minez-qulqynyń qanshalyqty ózgeretinin kórsetedi. Jaqsy maı sýyq kezde iske qosqanda da, ystyqta uzaq júrgennen keıin de jetkilikti turaqty bolýy kerek. Tutqyrlyq ındeksi neǵurlym joǵary bolsa, maı joǵary temperatýrada soǵurlym az «suıylady» jáne qozǵaltqyshty soǵurlym turaqty qorǵaıdy.

Tutqyrlyq ne beredi jáne qandaı jaǵdaılarǵa sáıkes keledi?

Qarapaıym tilmen aıtqanda, 5W-40 sıaqty maı tańbasynda qozǵaltqysh úshin eń mańyzdysy – ekinshi san, ıaǵnı «40». Dál osy san maıdyń qyzǵan qozǵaltqyshtaǵy minez-qulqyn kórsetedi – ıaǵnı qozǵaltqysh júktememen, joǵary jyldamdyqpen jáne joǵary temperatýrada jumys istegende.

Bul tutqyrlyq qozǵaltqysh bólshekterin tozýdan qorǵaıtyn maı qabyqshasynyń qalyńdyǵyna baılanysty. Sondyqtan óndirýshiler ádette osy parametrdi óte muqıat kórsetedi. Ony sebepsiz ózgertýge bolmaıdy – bul qozǵaltqyshtyń qyzmet etý merzimine tikeleı áser etedi.

Al birinshi bóligi – 0W, 5W nemese 10W – qysta sýyq kezde iske qosýǵa jaýap beredi. San neǵurlym az bolsa, aıazdy kúnderi maıdyń aıdalýy soǵurlym jeńil bolady.

Mysaly: 0W shamamen –35 °C deıin, 5W –30 °C deıin, 10W – shamamen –25 °C deıin qalypty jumys isteıdi. Sondyqtan bul jerde klımatqa baılanysty kóp nárse sheshiledi. Eger óndirýshi 5W usynsa, jyly aımaqta 10W-ny senimdi qoldanýǵa bolady. Al óte sýyq jerlerde qozǵaltqyshtyń qysta iske qosylýyn jeńildetý úshin jıi 0W tańdaıdy.

Maılardyń ruqsattary degenimiz ne jáne olar ne úshin qajet?

Motor maıynyń kanıstrasynda árdaıym tutqyrlyqty ǵana emes, sonymen qatar BMW Longlife, Mercedes-Benz MB, Volkswagen VW jáne t.b. sıaqty ártúrli ruqsattardy kórýge bolady. Kóptegen júrgizýshiler olarǵa mán bermeıdi, biraq maı brendinen góri ruqsattar jıi mańyzdyraq bolady.

Qarapaıym tilmen aıtqanda, ruqsat – bul maıdyń naqty qozǵaltqysh pen onyń júıelerine sáıkes keletininiń resmı rastamasy. Avtomobıl óndirýshisi maıdyń qozǵaltqyshta qalaı jumys isteıtinin, qozǵaltqyshpen, janarmaı quıý júıesimen, katalızatormen, súzgilermen jáne basqa da zamanaýı toraptarmen qanshalyqty úılesimdi ekenin tekseredi.

Búginde qozǵaltqysh – bul jaı ǵana «temir men maı» emes. İshinde shyǵaryndylardy tazartýdyń kóptegen kúrdeli júıeleri, sezimtal ekologıa jáne joǵary temperatýralar bar. Sáıkes kelmeıtin maı katalızatordy tezirek lastaýy, shógindiler týdyrýy nemese júkteme kezinde qozǵaltqyshty nashar qorǵaýy múmkin.

Resmı ruqsat alý ońaı emes. Maı óndirýshileri zerthanalyq tekserýlerden jáne stendter men qozǵaltqyshtarda naqty synaqtardan ótedi. Munyń bári aqyly prosedýralar, al ruqsattar belgili bir merzimge beriledi – olardy únemi rastap otyrý qajet.

Sondyqtan maıdy tańdaǵanda mamandar brendke nemese baǵaǵa ǵana emes, eń aldymen sizdiń avtomobılińizdiń nusqaýlyǵynda kórsetilgen ruqsattarǵa qaraýǵa keńes beredi.

Motor maıy neden turady?

Qazirgi zamanǵy motor maıy – bul qaıta óńdelgen munaıdan áldeqaıda kúrdeli. Onyń quramy áldeqaıda kúrdeli jáne árqaısysy óziniń qasıetterine jaýap beretin birneshe komponentten turady.

Negizgi bóligin bazalyq maı quraıdy – ádette quramnyń shamamen 70 paıyzy. Dál osy ónimniń negizgi sıpattamalaryn anyqtaıdy: tutqyrlyq, ártúrli temperatýradaǵy jumys turaqtylyǵy jáne tozýǵa tózimdilik.

Bazalyq maıdan basqa, quramda polımerli qoıýlandyrǵyshtar qoldanylady. Olar maıdyń qyzý men júkteme kezinde qajetti tutqyrlyqty saqtaýǵa kómektesedi.

Taǵy bir mańyzdy bóligi – qospalar paketi. Dál osy qospalar qozǵaltqyshty tozýdan qorǵaýǵa, ishki bólshekterdi tazartýǵa, úıkelisti azaıtýǵa jáne basqa da qasıetterge jaýap beredi, onsyz qazirgi zamanǵy qozǵaltqysh qalypty jumys isteı almaıdy.

Qandaı bazalyq maılar bar?

Bazalyq maılar birneshe topqa bólinedi jáne dál osylardan motor maıynyń ártúrli jaǵdaılardaǵy minez-qulqy kóp jaǵdaıda baılanysty.

Eń qarapaıymdary – mıneraldy maılar, olar munaıdan alynady. Olar áli de qoldanylady, biraq tezirek eskiredi, joǵary temperatýrany nashar kóteredi jáne ýaqyt óte kele óz qasıetterin kóbirek joǵaltady.

Kelesi qadam – gıdrokrekıng maılary. Bul jaqsy turaqtylyq pen joǵary tutqyrlyq ındeksi bar zamanaýı negiz. Mundaı maılar temperatýranyń ózgerýine jaqsy tótep beredi jáne búginde jıi kezdesedi.

Eń tehnologıalyqtary – tolyq sıntetıkalyq negizder, mysaly, PAO – polıalfaolefınder. Mundaı maılardy óndirý qymbatyraq, biraq olar joǵary júktemelerdi jaqsy kóteredi, baıaýyraq eskiredi jáne turaqty tutqyrlyqty uzaq saqtaıdy.

Premıým quramdar da bar, onda polımerli qoıýlandyrǵyshtar az qoldanylady – tek sapaly bazalyq maılar men sıntetıkalyq komponentter. Sondyqtan keıbir qymbat maılar ádettegiden baıqalarlyqtaı uzaq jumys isteı alady jáne aýystyrý ıntervaldaryn ulǵaıtýǵa arnalǵan.

Maı ýaqyt óte kele qasıetterin nege joǵaltady?

Motor maıyn jasaýdaǵy qıyndyqtardyń biri – qozǵaltqysh jumysy kezinde onyń turaqtylyǵyn saqtaý. Joǵary temperatýra men júktemeler kezinde maı komponentteri birtindep óz qasıetterin joǵalta bastaıdy.

Bul ásirese qajetti tutqyrlyqty saqtaýǵa kómektesetin polımerlerge qatysty. Maı ishindegi polımer molekýlalaryn uzyn spagettı retinde elestetýge bolady. Olar óz qurylymyn saqtap turǵanda, maı qajetti tutqyrlyqty ustap, qozǵaltqyshty qalypty qorǵaıdy. Biraq joǵary temperatýra men júktemelerdiń áserinen bul «jipter» birtindep buzylady, sonyń saldarynan maı óz qasıetterin joǵalta bastaıdy.

Sondyqtan óndirýshiler únemi polımerlerdiń turaqtylyǵy men tutqyrlyq ındeksimen jumys isteıdi.

Qospalar degenimiz ne?

Qospalarsyz qazirgi zamanǵy motor maıy tıimdi jumys isteı almaıdy. Ádette olardyń quramyndaǵy úlesi 5-ten 20 paıyzǵa deıin bolady.

Motor maıynyń quramyna qospalar paketi kiredi, olardyń árqaısysy óz mindetine jaýap beredi. Keıbireýleri qozǵaltqyshty shógindilerden tazartýǵa kómektesedi, basqalary maıdyń totyǵýyn baıaýlatady, úıkelisti azaıtady jáne bólshekterdi tozýdan qorǵaıdy. Kóbik paıda bolýyna qarsy turatyn jáne qozǵaltqysh ishinde korozıanyń paıda bolýyn boldyrmaıtyn qospalar bar.

Dál osy komponentterdiń úılesimi maıdyń naqty jaǵdaılarda – keptelisterde, tas jolda, joǵary júktemelerde nemese sýyq kezde iske qosqanda qalaı áreket etetinin anyqtaıdy.

Maı qalaı óndiriledi?

Qazirgi zamanǵy motor maıyn óndirý – bul komponentterdi jaı aralastyrý emes, tolyqqandy tehnologıalyq proses. Bazalyq maılar, polımerler jáne qospalar paketi tot baspaıtyn bolattan jasalǵan arnaıy ydystarǵa qatań rettilikpen jáne dál proporsıalarda qosylady. Sodan keıin qospa qyzdyrylyp, muqıat aralastyrylady.

Odan ári maı birneshe tekserý kezeńinen ótedi. Mamandar tutqyrlyqty, tyǵyzdyqty, quramyn jáne ónimniń syrtqy túrin baqylaıdy. Bul úshin ınfraqyzyl spektrlik taldaý jáne arnaıy vıskozımetrler de qoldanylady.

İri óndiristerde kóptegen parametrler avtomatty túrde baqylanady – jabdyqtar maıdyń sıpattamalaryn árbir birneshe mınýt saıyn teksere alady.

Maıdyń túsi sapasyn kórsete me?

Motor maıynyń túsiniń ózi onyń sapasy týraly eshteńe aıtpaıdy. Ártúrli óndirýshilerdiń maıy ashyq, sary, qoıý nemese tipti jasyl reńkke ıe bolýy múmkin – jáne bul qalypty. Túsine bazalyq maı, qospalar paketi jáne óndiris erekshelikteri áser etedi. Sondyqtan ónimniń syrtqy túrine ǵana súıený durys emes. Saqtaý merzimi de solaı. Qazirgi zamanǵy sıntetıkalyq maılar durys saqtalǵan jaǵdaıda qatań jaramdylyq merzimine ıe emes.

Bastysy – kanıstra germetıkalyq túrde jabylǵan, temperatýranyń kúrt ózgerýine ushyramaǵan jáne tikeleı kún sáýlesiniń astynda uzaq ýaqyt bolmaǵan.

Jańa tehnologıalar qalaı synalady?

Keıinnen kádimgi motor maılarynda paıda bolatyn kóptegen tehnologıalar aldymen avtosportta tekserýden ótedi. Bul tańqalarlyq emes: jarys qozǵaltqyshy qalypty qalalyq paıdalanýdan áldeqaıda aýyr jaǵdaılarda jumys isteıdi.

Joǵary aınalymdar, turaqty qyzý, temperatýranyń kúrt ózgerýi jáne ekstremaldy júktemeler ınjenerlerge maıdyń múmkindikter sheginde qalaı áreket etetinin tezirek túsinýge múmkindik beredi. Mundaı jaǵdaılarda maıdyń tutqyrlyqty qanshalyqty turaqty saqtaıtyny, qanshalyqty tez qasıetterin joǵaltatyny jáne qozǵaltqyshty tozýdan qanshalyqty tıimdi qorǵaıtyny erekshe mańyzdy.

Sondyqtan avtosport kóptegen jyldar boıy motor maılary ındýstrıasyndaǵy jańa tehnologıalardy synaýdyń negizgi alańdarynyń biri bolyp qalýda. Aldymen jarys serıalarynda qoldanylatyn sheshimder ýaqyt óte kele kádimgi avtomobılderge arnalǵan ónimderge aýysady.

Qorytyndy

Injenerler turǵysynan alǵanda, tamasha maı – bul eń turaqty jáne ýaqyt óte kele buzylýy múmkin komponentteri eń az mólsherde bolatyn maı.

Biraq qazirgi zamanǵy qozǵaltqysh bazalyq maılar, polımerler jáne qospalar arasyndaǵy kúrdeli tepe-teńdikti talap etedi. Sondyqtan búginde motor maıy – bul jaı munaı óńdeý ónimi emes, ony tańdaý men aýystyrýǵa kóbirek kóńil bólýdi qajet etetin tolyqqandy joǵary tehnologıalyq quram bolyp tabylady.