InfoHub Logo

Aqtaýda mal týraly zańnamaǵa engizilgen ózgeristerge qatysty pikirtalas ótti. Bul másele qoǵamda eki aptadan beri qyzý talqylanyp jatyr. Májilis depýtaty Edil Jańbyrshın qańǵybas ıtterge qatysty erejelerdi qataıtýdy usynyp, qalaǵa arnaıy keldi. Oǵan Almatydan kelgen Damılá Tankıbaeva men Astanadan kelgen «Stop otlov» qorynyń jetekshisi Marıa Grebenkına bastaǵan zooqorǵaýshylar qarsy shyqty.

Alaıda, zaldaǵy kópshiliktiń, ıaǵnı Mańǵystaý oblysynyń turǵyndarynyń basym bóligi kóshedegi ıtterdi alyp tastap, zańdy qataıtyp, búdjet qarajatyn buǵan jumsamaýdy talap etti. Zooqorǵaýshylar bolsa, máseleniń janýarlarda emes, aýlaý, zalalsyzdandyrý jáne panalaý júıesiniń nashar jumys isteýinde ekenin alǵa tartty.

Bul pikirtalasqa Ulysmedia.kz tilshisi kýá boldy.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

«Qańǵybas ıtterge nege aqsha shashý kerek?»

Bul kezdesý tynysh ótpedi. Zaldaǵylar bir-birin tyńdamaı, sóz talastyryp, keıde tipti aıqaılap ta jatty. Bir tarap balalardyń tistelenip jatqanyn aıtyp, shuǵyl sharalar qabyldaýdy talap etse, ekinshi tarap zańnyń basynan bastap durys jumys istemegenin, endi ony janýarlardy óltirý arqyly sheshýge tyrysyp otyrǵanyn aıtty.

Májilis 8 sáýirde zańnamaǵa engiziletin ózgeristerdi maquldady. Olar qaıta aýlaýdy alyp tastap, janýarlardy ustaý merzimin bes kúnge qysqartyp, evtanazıaǵa jol beredi. Osydan keıin áleýmettik jelilerde Edil Jańbyrshınniń otstavkaǵa ketýin talap etip, janýarlardy óltirýdi zańdastyrý týraly jazbalar paıda boldy. Depýtattar buǵan feık jáne jaǵdaıdy ýshyqtyrý áreketi dep jaýap berdi. Aqtaýda bul jaǵdaıdyń naqty kórinisi aıqyn baıqaldy.

Mańǵystaý oblysynyń birneshe turǵyny ózderiniń jáne jaqyndarynyń qańǵybas ıtterdiń shabýylyna ushyraǵanyn aıtyp berdi. Bir áıel ulynyń sýretin kórsetip, onyń áli kúnge deıin túnde qorqynyshtan uıqyǵa kete almaıtynyn aıtty. Basqalary da osyǵan uqsas jaǵdaılardy baıandap, ıtterge bir tıyn da jumsamaýdy talap etti.

«Búginde Qazaqstanda ıtterge bólinetin aqsha balalarǵa bólinetin aqshadan kóp. Biz tóleıtin salyqty qańǵybas janýarlarǵa jumsaǵanyna qarsymyz. Odan da sol aqshany jumyssyzdarǵa, balalaryn asyraı almaı otyrǵandarǵa bergen jón. Qanshama bala shetelde emdelýge muqtaj? Meniń ózim bala kezimde ıttiń shabýylynan zardap shekkenmin, sol jaraqat áli kúnge deıin menimen birge. Tipti kishkentaı kúshikten de qorqamyn. Eger sizder janýarlardyń taǵdyryn sonshalyqty oılasańyzdar, barlyq qańǵybas ıtterdi jınap, ózderińizben birge alyp ketińizder. Adamdarǵa shabýyl jasaıtyn ıtterdi joıý kerek. Men Edil Jańbyrshınniń zańyn tolyq qoldaımyn. Qazir sizder bir jaǵyna balany, ekinshi jaǵyna janýarlardy qoıyp otyrsyzdar», – dedi zaldan bir áıel.

Balalardyń, qorqynysh pen adamdardyń kóshege shyǵýǵa qorqatyn aýlalar týraly aıtylǵanda, zaldan qoldaý men aıqaı estildi. Al gýmandylyq pen zań týraly áńgimelerge eshkim mán bermedi. Edil Jańbyrshın de osyǵan basa nazar aýdardy.

«Ótken jyly Qazaqstanda 276 myń ıt aýlanǵan. Onyń jartysy – analyqtar. Men eseptep kórdim. Bul – 10 mıllıard teńge. Qansha mektep, qansha balabaqsha salýǵa bolar edi. Qansha onkologıamen aýyratyn balany emdeýge bolar edi. Biz nege qańǵybas ıtterge osy aqshany jumsaýymyz kerek? Tórt jyldyq jaǵdaıdy zerttep, bul ádistiń múldem jumys istemeıtinin kórdik. Sebebi adamdar kelip aıtady: shabýyldar maıdannyń jańalyqtaryndaı bolyp jatyr. Jylyna shamamen 40 myń shabýyl. Balalar zardap shekken. Biz buǵan qaraı tura berýimiz kerek pe? Eger qoldanystaǵy model balalardan góri qańǵybas ıtterdi kóbirek qorǵasa, onda bul zańdy alyp tastaý kerek. Biz qazir balalardan góri janýarlardy kóbirek qorǵap otyrmyz», – dedi ol.

Depýtat aıaýsyzdyq týraly aıyptaýlardan arylý úshin álemdik tájirıbege júgindi.

«Mysaly, Fınlándıada Reseıden keletin shekaradaǵy qańǵybas ıtterdi atyp tastaıdy. Olardy óz aýmaǵyna kirgizbeıdi. Nege zooqorǵaýshylar bul máseleni kótermeıdi? Nege Fınlándıaǵa barmaıdy? Japonıada da qatań sharalar qabyldandy. Men taǵy da aıtamyn: olar qaıtarymsyz aýlaý modelin qabyldaǵanda, 120 myńnan astam ıt pen mysyq evakýasıalandy. Áli kúnge deıin solaı istep jatyr. Sondyqtan, bizdiń halqymyzǵa qaýip tóngende, tıimdi sharalar qoldanýymyz kerek».

Zań oryndalmaıdy

Edil Jańbyrshın qorqynysh pen aqshaǵa basa nazar aýdarsa, «Stop otlov» qorynyń jetekshisi Marıa Grebenkına sandarǵa, memlekettik satyp alýlarǵa jáne júıeniń jalǵandyǵyna toqtaldy. Ol Mańǵystaý oblysynyń veterınarlyq qyzmetiniń ókilderine tikeleı júgingende, eń ózekti máseleni kóterdi.

«Sizderdiń jaýaptaryńyzǵa sáıkes, 2021 jyly Mańǵystaý oblysynda 14 038 janýar joıylǵan. Alaıda, memlekettik satyp alý saıtynyń málimetinshe, búkil oblysqa 6 800 basqa arnalǵan dári-dármekter men ýly zattardy satyp alǵansyzdar. Suraǵym bar: qalǵan 7 238 basty nemen óltirdińizder? Sizderde bul úshin eshqandaı ýly zattar men dári-dármekter bolmaǵan. Qalǵanyn nemen óltirdińizder? Bul tek sizderde ǵana emes, búkil respýblıka boıynsha osyndaı – satyp alynǵan preparattar men jabdyqtar, keıin esepte óltirilgen janýarlar sanynan birneshe ese az. Biraq esepte óltirilgen janýarlar sany áldeqaıda kóp kórsetiledi».

Ol naqty jaýap ala almady. Veterınarlyq qyzmet ókili jyldyq 4-5 mıllıon teńgege satyp alýlar, shprıster, preparattar týraly aıtyp, naqty 1800-2000 janýar aýlanatynyn jetkizdi. Biraq jeti myńnan astam janýardyń qaıda ketkeni týraly suraq jaýapsyz qaldy.

Kezdesýden keıin Grebenkına zańda emes, onyń jyldar boıy sabotajǵa ushyrap, statısıka men esepterdiń yńǵaıly syltaýǵa aınalǵanynda másele baryn aıtty.

«Maǵan eshkim jaýap bergen joq. Men bul suraqty veterınarıa basqarmasynyń basshysyna qoıdym – ol únsiz qaldy. Olardyń jaýap bereri joq, sondyqtan bárin elemeıdi. Mendegi árbir san veterınarıa jáne sanıtarlyq-epıdemıologıalyq baqylaý basqarmalarynyń resmı qujattarymen rastalǵan. Bul tek Mańǵystaýda ǵana emes. Bul búkil el boıynsha. Men Pavlodar oblysynda jaýap izdep, materıaldardy prokýratýraǵa, veterınarıa basqarmasyna jibergenmin, biraq bári jaýaptan jaltaryp, memlekettik satyp alý lottaryna silteme jasaýmen aıaqtaldy. Al burynǵy aýlaýshy maǵan munyń qalaı jasalǵanyn ashyq aıtyp berdi: keshke kóliktiń tabanynda máıittermen kelgen, al esepshiler tek aıtqan sandy ǵana esepke jazady eken. Bes emes, segiz dep. Mine, osylaısha júıe jyldar boıy jumys istegen».

Ol bul jerde kópshiliktiń estigisi kelmegen nárseni aıtty: tistelengen balalar – bul gýmandy zańnyń saldary emes, onyń oryndalmaýynyń nátıjesi.

«Mine, osy tistelengen balalar – bul zańnyń áreketiniń nátıjesi emes. Bul onyń oryndalmaýynyń nátıjesi. Ony eshkim oryndaǵysy kelmeıdi, ony sabotajǵa ushyratady, sodan keıin «Men qaýipsizdikti jaqtaımyn» dep shyǵady. Eger adam shynymen qaýipsizdikti oılasa, ol veterınarlyq organdardyń jumysyn baqylar edi, qoǵamǵa mundaı ózgeristerdi satpas edi. Bul múldem qaýipsizdik týraly emes. Bizdiń elimizde qańǵybas janýarlar máselesi joq. Bizdiń elimizde úı janýarlarymen jáne ıeleriniń tolyq jaýapsyzdyǵymen másele bar. Biz kóshelerdi tazalap jatqanda, úılerde ıeleriniń qalqanymen jańa býyn kúshikter men mysyqtar týylady. Adamdar ózderi kóshege janýarlardy tastap, sodan keıin ıtterdi kináli etedi. Úı janýarlaryn tastaýdy toqtatyńyz – sonda eki-úsh jyldan keıin popýlásıa ózi azaıady. Atýdyń nemese óltirýdiń ornyna, ıelerin jaýapkershilikke tartý kerek – óz betinshe serýendegeni, chıpteri joq bolǵany, ıtterdi tastaǵany úshin, olardyń tastaǵan janýarlaryn óltirýdiń ornyna ıeleriniń qaltasyn qaǵý kerek».

Janbyrshın bolsa, pikirtalasty tek zań emes, aqsha, granttar jáne ózine jasalǵan shabýyldarǵa deıin jetkizdi.

«Bizde 69 panajaı bar, onyń 64-i jeke, tek 5-i memlekettik. Biz 13 depýtat AFM-ge, UQK-ge jáne prokýratýraǵa hat jazdyq. 2022 jyldan bastap baǵdarlamaǵa baǵyttalǵan barlyq qarjylyq qarajatty teksersin. Halyqtyń aqshasyn qaıda jumsaǵanyn teksersin. Ekinshiden, bul zooqorǵaýshylar halyqaralyq granttar alady. Bul aqshanyń qaıda, qandaı maqsatta jumsalatynyn da tekserý kerek – munda úlken aqsha aınalysta. Bizdiń zań bul sur sqemany jabady, sondyqtan olar aıqaılap, narazylyq bildirip, shabýyl jasap jatyr», – dedi ol.

«Biz kontent-taldaý jasap kórdik jáne baıqadyq: munda tek qazaqstandyq paıdalanýshylar ǵana emes, TMD elderi, eýropalyq elder, kóptegen bottar men feık akkaýnttar bar. Olar maqsatty túrde shabýyldap jatyr. Olar zańdy, normalardy talqylamaıdy, balama usynbaıdy. Olar manıpýlásıamen jáne uǵymdardy shatastyrýmen aınalysady. Meniń balalaryma, qyzdaryma shabýyl jasaýdy bastady».

Bir sátte bul endi pikirtalas emes edi. Bir jaǵynan evtanazıany talap etip, aýrý balalar men kedeı otbasylar barda ıtterge búdjetti jumsaýǵa bolmaıtynyn qaıtalady. Ekinshi jaǵynan, evtanazıa sheshim emes, memlekettiń shamasy kelmegeniniń moıyndaýy ekenin aıtty.

Keıbireýler zardap shekken balalardyń sýretterin kórsetti. Oǵan jaýap retinde balalardyń keıde janýarlardy arandatyp, sodan keıin bárin «qaýipti ıtterge» jabatyny aıtyldy.

Ortaq pikirge kele almady.

Edil Jańbyrshın óz pozısıasynan tanbady. Ol kóshelerdi «tazartý», zańdy engizý, tásildi ózgertý kerektigin aıtty.

Ózgeristerdi qoldaýǵa kelgen turǵyndar óz ustanymdaryn bekite tústi. Zooqorǵaýshylar kelgendegi oıymen ketti. Olar júıeniń sátsizdigi, aqsha men ıeleriniń jaýapkershiligi týraly ashyq áńgimelesýdiń ornyna, bıliktiń qatygez sheshimdi kúshtep engizýge tyrysyp otyrǵanyna senimdi. Aqtaýda adamdar bir-birin aıqaılap, tarap ketti. Bul daýǵa eshkim núkte qoıǵan joq. Ár taraptyń óz shyndyǵy bar.

Kontekst

Qazaqstan qoǵamy eki lagerge bólindi: biri qańǵybas ıtterdi retteýdiń jańa erejelerin qoldasa, ekinshisi olardy adamgershilikke jat jáne varvarlyq dep ataıdy. Ekinshi top belsendi túrde petısıalar jazyp, dóńgelek ústelder uıymdastyryp, áleýmettik jelilerde úlken jazbalar jazady. Birinshi top áleýmettik jelilerde asa belsendi emes, biraq daýly zańdy qabyldaǵan depýtattardyń aıtýynsha, olar áldeqaıda kóp jáne olar únemi qańǵybas ıtter týraly shaǵymdarmen májilismenderge júginip otyrady.