InfoHub Logo

Qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi orta tap úshin qalypty sanalatyn jaǵdaılarǵa – turaqty saıahat, teatr tamashalaý jáne sapaly tamaqtanýǵa qol jetkize almaıdy. Al Ulttyq qorda ondaǵan mıllıard dollar jatyr. Ekonomıs Qýat Aqyjanov áleýmettik teńsizdik pen qaıta ındýstrıalandyrýdy iske qosý máselesin árbir eresek qazaqstandyqqa aı saıyn 200-300 myń teńge kólemindegi bezýslovnyı bazalyq tabys (BBT) sheshe alady dep sanaıdy.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Digital Business Finance sarapshymen ýtopıa, ekonomıkalyq qajettilik jáne kúndelikti bir staqan kapýchıno baılyqtyń belgisi emes ekendigi týraly suhbattasty.

Sarapshy týraly

Qýat Aqyjanov – Spik.kz analıtıkalyq ortalyǵynyń jetekshisi. Qorshaǵan ortany jáne damýdy úılestirý boıynsha Qytaı keńesiniń (CCICED) arnaıy keńesshisi. Saıası ekonomıka doktory. Aqyjanov Bat ýnıversıtetinde PhD dárejesin alǵan jáne Bırmıngemde sabaq bergen. Ol QR Qarjy mınıstrliginde, Ádilet mınıstrliginde jáne Prezıdent ákimshiliginde 15 jyl jumys istegen.

13 mıllıon qazaqstandyqqa 300 myń teńge

— Siz bezýslovnyı bazalyq tabysty «ekonomıkalyq bostandyqtyń irgetasy» dep ataısyz. Nelikten jáne búgingi tańda Qazaqstan úshin qandaı soma jetkilikti dep sanaısyz?

— Bezýslovnyı bazalyq tabys (BBT) ıdeıasy – memleket árbir azamatqa eshqandaı aldyn ala shartsyz belgili bir aılyq soma tóleıdi. Qazaqstanda bul proses «Keleshek» baǵdarlamasy arqyly is júzinde bastaldy (balalardyń bilimin tóleýge arnalǵan memlekettik jınaqtaý júıesi), biraq bul durys bastamanyń oryndalý sapasymen qunsyzdanýynyń mysaly. Kámeletke tolǵanda balanyń shotynda bir-eki myń dollardan aspaıtyn soma jınaqtalady. Inflásıany eskersek, bul aqsha tolyqqandy bilim alýǵa jetpeıdi. Mundaı jartylaı sheshim bolashaqta meınstrımdi ekonomıserge reformany tıimsiz dep ataýǵa negiz beredi.

Ol damýdyń naqty quralyna aınalýy úshin tólemderdi osy sátten bastap qolǵa alý kerek. Soma mańyzdy bolýy tıis – eresek azamattar úshin aıyna shamamen 200-300 myń teńge, ıaǵnı shamamen 13 mıllıon qazaqstandyqqa. Tek mundaı tólem mólsheri naqty qoldaý bola alady, sımvoldyq syıaqy emes. Árıne, aqsha únemi ındekstelýi tıis.

— Mundaı tólem eldegi tereń áleýmettik-ekonomıkalyq teńsizdik máselesin sheshýge kómektese me?

— Árıne. Bul shara eldi egalıtarlyq qaıta bólý jolyna shyǵara bastaıdy. Búginde qymbat telefondy orta taptyń belgisi dep sanaıdy. Bul qaýipti qate túsinik. Tutyný deńgeıi – bul matematıkalyq formýla emes, áleýmettik element: siz qalaı tamaqtanasyz, qanshalyqty jıi teatrlarǵa barasyz nemese ushaqpen ushasyz. Qazaqstandyqtardyń 90% muny óte az jasaıdy. Bireýdiń búginde aıfonmen sóılesýi nemese kapýchıno ishýi joǵary ómir súrý sapasyn bildirmeıdi. Kóbinese bul baı adamdardyń ómirin ımıtasıalaıtyn, kórsetindik tutyný.

Qazaqstanda jumyspen qamtýdyń prekarlyq formasy qalyptasqan: turaqsyzdyq, qorǵalmaǵandyq, áleýmettik kepildikterdiń joqtyǵy. Bul qala turǵynynyń syrtqy atrıbýttary bar adamdar – bilimi men baspanasy bar, biraq olardyń tabystary turaqsyz jáne erteń ne bolatynyn bilmeıdi.

Al BBT adamdy eki mańyzdy jaǵdaıdan qutqarady. Birinshisi: jumyssyzdyq qaqpany, munda qarajatsyz qalý qorqynyshy damýdy tejeıdi. Ekinshisi: jumyspen qamtý qaqpany. Qazaqstandyqtardyń kópshiligi tek aman qalý úshin unatpaıtyn jumystarda isteýge májbúr. Al bazalyq tabys olarǵa tańdaý jasaýǵa, oqýǵa jáne shyǵarmashylyq eńbekpen kóbirek aınalysýǵa múmkindik beredi. Bul jumys berýshilerdi jaqsy qyzmetkerlerdi baǵalaýǵa jáne jalaqyny kóterýge májbúr etedi.

«15 jyldan keıin Ulttyq qor qarajatyn jaı ǵana alyp qoıýy múmkin»

— Tipti 200 myń teńge tóleý úshin 13 mln qazaqstandyqqa jylyna 31 trln teńgeden astam qarajat qajet. Bul respýblıkanyń jyldyq búdjetinen áldeqaıda asady. Júıe birinshi aıda quldyrap ketpes úshin alǵashqy tólemderge qarajatty qaıdan alýǵa bolady?

— Meniń oıymsha, búginde Ulttyq qor kemshilikteri bar renta-olıgarhıalyq model úshin «taıanysh» qyzmetin atqarady. Biz aqshany óz adamı kapıtalymyzǵa ınvestısıalaýdyń ornyna, sheteldik baǵaly qaǵazdarǵa salyp, «sterılızasıalaımyz». Ulttyq qordy mezgil-mezgil iri birjolǵy jobalar úshin paıdalanady, biraq olar qurylymdyq ózgeristerge ákelmeıdi, tek plýtokratıany baıytady. Meınstrımdi ekonomıser aqsha joq degende, olar halyqtyń bir paıyzynyń múddesin qorǵaıdy, olar resýrstardy baqylaıdy. Biraq elde aqsha bar.

2009 jyly memleket jekemenshik bankterdi qutqarýǵa sheshim qabyldaǵanda, «ekonomıkany qutqarý» jeleýimen Ulttyq qordan birden 10 mlrd dollar bólindi. Al 9 mıllıardy tórt jekemenshik bankke berildi. Iaǵnı, qazaqstandyqtardyń 0,0001% qalǵan 99% esebinen baıydy.

Men BBT-ny tereń qurylymdyq ózgerister úshin «zymyran tasyǵysh» retinde qarastyramyn. Mundaı jobalarsyz Qazaqstanda jańa ekonomıkalyq saıasat bastalmaıdy. Bizdiń elimiz resýrstarymyz kepilde bolǵan jahandyq qarjy kapıtarızminiń post-Bretton-Výds júıesine kiriktirilgen. Meniń boljamym: 10-15 jyldan keıin, bizdi sózsiz qamtıtyn kezekti jahandyq daǵdarys kezinde, Ulttyq qor qarajatyn jaı ǵana alyp qoıýy múmkin.

Progresıvti salyq shkalasyn, sándi ómirge jáne muraǵa salynatyn salyqtardy engizý qajet. Jerdi ulttyq menshikke alyp, ony jalǵa berý, al rentany Ulttyq qorǵa baǵyttaý qajet. BBT-ny qarjylandyrý qajettiligi júıeni barlyǵyna jumys isteýge májbúr etedi.

— Bizdiń ımportqa táýeldiligimizdi eskersek, bul tólemder baǵany jáne ınflásıany kótermeı me?

— Bul otyz jyl boıy Qazaqstanda qoldanylyp kele jatqan neolıberaldyq mıfterdiń taǵy biri. Klasıkalyq ekonomıkalyq teorıa aıasynda, keıinnen neoklassıkalyq dástúrde XIX ǵasyrdan beri bir maqsatqa qyzmet etetin ıdeologemalar jasaldy: teńsizdikti «tabıǵı» qubylys retinde aqtaý. Olardyń qatarynda: «kedeıliktiń paıdasy» (kedeıler jınaqtary bolmaǵandyqtan, olar tyńǵylyqty jumys isteıdi dep sanalady), «jalaqy qory» (kez kelgen «artyq» tólemder ınflásıaǵa ákeledi), Maltýs teorıasy (kedeılerdiń tabysynyń ósýi demografıalyq jarylysqa ákeledi) jáne «sarqylý effektisi» (joǵarydan kelgen baılyq kedeılerge jetedi). 18-19 ǵasyrlarda jalaqyny kótermedi, sebebi kedeıler bárin «jep qoıady» dep túsindirdi. Endi Dýbaıdaǵy mıllıarderler men jyljymaıtyn múlik ıeleri qazaqstandyqtardy, eger olar kóbirek tabys tapsa, aıfon satyp alady dep aıyptaıdy.

İs júzinde biz mıllıarderler sanynyń ósip, kópshiliktiń naqty tabysynyń tómendeýin baıqaımyz. Bul tujyrymdamalar taptyq taldaýdy joqqa shyǵarady jáne baılyqtyń naryqpen emes, bılikpen – ekonomıkalyq, saıası jáne ınstıtýsıonaldyq – bólinetinin eskermeıdi.

Kilt sóz: keshendilik. Tólemder forsırlengen qaıta ındýstrıalandyrýmen bir mezgilde bastalýy kerek. Biz damyǵan elderdiń jolyn qaıtalaýǵa mindettimiz: ózimizdikindi óndirip, tutynýdy bastaý. BBT qýatty ishki suranysty qalyptastyrady. Eger ony otandyq taýarlarǵa baǵyttasaq, ekonomıka úshin keremet serpilis alamyz.

— Siz bezýslovnyı tabys jalaqy men tabys deńgeıine qaramastan, barlyǵyna tólenýi kerek ekenin atap óttińiz. Ol aǵymdaǵy ataýly áleýmettik kómek jáne járdemaqy júıesimen qalaı úılestirilýi kerek?

— BBD ıdeıasy – ony barlyq el azamattarynyń jalaqysy men tabys deńgeıine qaramastan alatynynda. Ol basqa memlekettik tólemderge qosymsha retinde tólenedi, olardyń ornyna emes.

— Biz súıenýge bolatyn álemdik mysaldar bar ma? Qazaqstan úshin qandaı pılottyq formatty usynar edińiz?

— Mońǵolıa, Irannyń tájirıbesi jáne Fınlándıadaǵy eksperımentter bul ıdeıanyń ómirsheń ekenin kórsetedi. Fınlándıada myń adamnan turatyn top bir jyl boıy tólemder aldy. Nátıjeler qatysýshylardyń jaǵdaıynyń jaqsarǵanyn jáne devıantty minez-qulyqtyń joqtyǵyn kórsetti.

Elge baılanysty BBD saıası maqsattarǵa (ulttyq tabysty teń bólý) da, ekonomıkalyq maqsattarǵa da ıe. Qazaqstan úshin bul ásirese ózekti: bazalyq tabys – bul saıası elıtany áleýmettik-ekonomıkalyq salada naqty progresıvti reformalardy bastaýǵa májbúr etetin «zymyran tasyǵysh».