InfoHub Logo

Qazirgi tańda jasandy ıntellekt (JI) tehnologıasynyń damýy ınternettegi balalarǵa qatysty qylmystardyń jańa, qaýipti deńgeıge kóterilýine sebep bolyp otyr. Álemdik jáne Qazaqstandyq tájirıbeler kórsetkendeı, JI zorlyq-zombylyqtyń quralyna aınalýda.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Balalardyń erte jastan ınternetke kirýi

Qazaqstanda ınternetti paıdalaný jasy jyl sanap tómendep keledi. IýNISEF zertteýi boıynsha, 5-8 jas aralyǵyndaǵy balalardyń 46%-y ınternetke alǵash ret kiredi eken. Bul kórsetkish 9-12 jas aralyǵyndaǵy balalar arasynda 33%-ǵa jetedi. Iaǵnı, orta mektepke barar shaqta balalardyń kópshiligi ınternetti birneshe jyldan beri belsendi qoldanyp úlgergen.

Kúndelikti ınternetti paıdalanatyn balalardyń úlesi 92%-ǵa jýyqtaıdy. Olardyń jartysynan kóbi oıyndar men dostarymen qarym-qatynas jasaýǵa kúnine eki saǵattan artyq ýaqyt jumsaıdy. Al 31%-y aqparat izdeýge osynshama ýaqyt bóledi.

«Qazaqstan halqynyń 33%-y (6,7 mıllıon adam) – balalar. Olardyń jartysynan kóbi jelide belsendi. Eger buryn ınternetke kirý jasy 8-9 jasta bolsa, qazir bul kórsetkish 4-5 jasqa deıin tómendedi», – deıdi «TechnoWomen» QUB negizin qalaýshy Azıza Shýjeeva.

Kıberbýllıng jáne zıandy kontent

Qazaqstandyq balalar úshin ınternet – bul ásirese TikTok, Instagram, YouTube sıaqty áleýmettik jeliler men oıyn-saýyq platformalary. Zertteýshilerdiń dereginshe, balalardyń 94%-y ınternette paıdaly nárseler kóp dep esepteıdi. Alaıda, zıandy kontent te az emes.

IýNISEF málimetteri boıynsha, árbir besinshi bala jylyna bir ret bolsa da jelide seksýaldy sıpattaǵy kontentke tap bolǵan, al 7%-y muny jıi kóredi. Odan da qorqynyshtysy – árbir 20-shy bala onlaın túrde qajetsiz seksýaldy qarym-qatynasqa ushyraǵan.

Bul mynadaı jaǵdaılardy qamtıdy:

Jelidegi jaǵymsyz jaǵdaılardy bastan ótkergen árbir tórtinshi bala eshkimge aıtpaǵany anyqtaldy. Al aıtqan jaǵdaıda, kóbinese dostaryna (32%), ata-anasyna emes (24%). Seksýaldy zorlyq týraly eresekterge tek árbir onynshy bala habarlaǵan.

IýNISEF ata-analardyń ınternet qaýpin júıeli túrde baǵalamaıtynyn aıtady. Kóptegen ata-analar balasynyń jaqyn arada alańdatarlyq jaǵdaıǵa tap bolatynyna senbeıdi. Zertteýler kórsetkendeı, balalarǵa qatysty jaǵymsyz seksýaldy qarym-qatynastar kóbinese beıtanystardan emes, týystardan, qurdastardan nemese dostardan shyǵady.

Jasandy ıntellekttiń róli

Generatıvti jasandy ıntellekt dáýirinde bul qaýipter jańa deńgeıge kóterildi. Buryn seksýaldy zorlyq-zombylyq materıaldaryn jasaý úshin naqty bala men naqty qylmys qajet bolsa, endi bul talap joq. Áleýmettik jelidegi balanyń ashyq paraqshasyndaǵy jıyrma sýret jetkilikti. Osylaısha, LoRA tehnologıasy arqyly neırojelini belgili bir adamǵa beıimdeý bes mınýttaı ýaqyt alady.

Brıtandyq Internet Watch Foundation (IWF) uıymynyń málimetinshe, 2025 jyldyń alty aıynda JI arqyly jasalǵan balalarǵa seksýaldy zorlyq-zombylyq beıneleriniń sany 1286-ǵa jetken. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 643 esege artqan. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha bul kórsetkish 3440-qa jetti.

IWF bul jyldy uıymnyń 30 jyldyq tarıhyndaǵy eń nashar jyl dep atady. Keıbir jaǵdaılarda, JI arqyly jasalǵan materıaldar naqty qylmystyq jazbalar retinde qarastyrylýy kerek.

Qazaqstandaǵy jaǵdaı

Qazaqstan boıynsha 2025 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda 65 myń report tirkelgen. Alaıda, bul derekterdiń barlyǵy pornografıamen baılanysty emes. Keıbir jaǵdaılarda, mysaly, súndet toı sıaqty sharalardyń jazbalary da osy sanatqa enýi múmkin.

Qazaqstandyq operatorlardyń derekteri boıynsha, Tele2 – 24 myń, «Qazaqtelekom» – 18 myń, Mobile Telecom-Service – 9,5 myń report usynǵan.

İshki ister mınıstrliginiń málimetinshe, 2025 jyldyń basynan beri «Kıbernadzor» júıesi arqyly 2766 pornografıalyq materıaldy buǵattaý úshin Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine jiberilgen. Qylmystyq kodekstiń 311-baby boıynsha pornografıalyq materıaldardy jasaǵany, saqtaǵany jáne taratqany úshin jaýapkershilik qarastyrylǵan. JI quraldaryn paıdalaný qylmystyq jaýapkershilikten bosatpaıdy.

Degenmen, 65 myń reportqa shaqqanda 26 qylmystyq is tirkelýi, júıeniń reaksıa múmkindikteriniń shamadan tys aýqymǵa sáıkes kelmeıtinin kórsetedi.

Sheshim joldary

Sarapshylardyń pikirinshe, tehnologıalardy tyıym salý nemese shekteý – sheshim emes. Kerisinshe, sıfrlyq saýattylyqty arttyrý, balalardy erte jastan ınternette qaýipsiz júrý erejelerine úıretý qajet. Estonıa sıaqty elderde sıfrlyq saýattylyq balabaqshadan bastap oqytylady.

«Balalarǵa ystyqqa tımeýdi nemese toqqa qol salmaýdy úıretkenimiz sıaqty, sıfrlyq álemmen de solaı jumys isteýdi úıretý kerek», – deıdi Azıza Shýjeeva.

Sondaı-aq, telekomýnıkasıa operatorlarynyń jaýapkershiligin arttyrý, platformalarmen ózara is-qımyldy kúsheıtý, sıfrlyq zańnamany jetildirý jáne kıberpolısıany damytý qajet. JI ázirleýshilerine de jaýapkershilik júktelýi tıis, olar kontenttiń jasalýyna jol bermeıtin algorıtmderdi engizýi kerek.

«Biz áli de balalarǵa beıtanystarmen sóılespeýdi úıretip jatyrmyz. Bul durys. Biraq beıtanys adam endi mektep qaqpasynyń aldynda turmaıdy. Ol – usynys algorıtminde, dos bolyp kórinetin chat-bottarda, sýretti qyzyqty etemin dep ýáde beretin qosymshalarda. Al onyń qolynda burynǵy býyndarda bolmaǵan quraldar bar», – dep túıindeıdi Shýjeeva.