InfoHub Logo

Eki ǵasyr buryn qazaqtar túnde juldyzdarǵa qarap ýaqytty anyqtap, kúntizbe júrgizip, tipti aýa-raıyn boljaǵan. Bul bilim kóshpeli ómir salty men qatal klımat jaǵdaıynda ómir súrgen halyq úshin óte mańyzdy boldy. Alaıda, búginde bul dástúrli astronomıalyq bilimderdiń tek elesteri ǵana qaldy. Onyń sebebi nede?

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

«Esepshilerdiń» róli

Bul bilimdi ıgergenderdi «esepshi» dep ataǵan. Olardyń bilimi tek ýaqytty anyqtaýmen shektelmegen. Olar juldyzdarǵa qarap dalada baǵdar taýyp, aýa-raıynyń ózgerýin aldyn ala boljap otyrǵan. Tipti, keıbir zertteýshiler qazaq kıiz úıiniń ózi – ýaqytty kórsetetin kún saǵaty jáne jyljymaly observatorıa ispettes bolǵan deıdi. Kıiz úıdiń shańyraǵy arqyly túnde juldyzdardyń qozǵalysyn baqylap, kúndiz shańyraqtan túsken kóleńke arqyly ýaqytty anyqtaýǵa bolatyn.

Bilimniń joǵalý sebepteri

Zıra Naýrzbaı esimdi zertteýshiniń aıtýynsha, bul bilimniń joǵalýyna birneshe faktor áser etken. Reseı ımperıasynyń otarlyq saıasaty qazaqtardyń dástúrli kóship-qoný joldaryn buzyp, jaıylymdardy tartyp alǵan. Bul jaǵdaı mal sharýashylyǵyna keri áser etip, jut sıaqty tabıǵı apattardyń zardabyn kúsheıtken.

Keńes zamanynda dástúrli bilim ıeleri, ásirese, apattardy aldyn ala eskertetinder nemese dinı nanymdarmen baılanysty bolǵandar «ıdeologıalyq jaǵynan jat» dep tanylyp, qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Kóptegen esepshiler joıylyp nemese óz bilimderin keıingi urpaqqa jetkize almaı qalǵan. Osylaısha, qazaqtyń baıyrǵy astronomıalyq biliminiń tek úzik-úzik derekteri ǵana saqtaldy.

Saqtalǵan derekter men pikirtalastar

Bul bilimdi saqtap qalýǵa tyrysqandardyń biri – Kámel Júnistegi. Ol lagerde otyrǵanda Kýnanbaı Beısenov esimdi esepshiden dástúrli bilimderdi úırengen. Keıin ol estigenderin jazyp alyp, basqa da esepshilerdi izdep, olardyń áńgimelerin jınaqtaǵan. Alaıda, Júnisteginiń jazǵandary keıbir zertteýshilermen pikirtalas týdyryp, onyń derekteriniń naqtylyǵyna kúmán keltiredi.

Talasbek Ásemqulov esimdi jazýshynyń estelikteri de osyǵan dálel. Ol óziniń týǵan aýylyndaǵy Myrzahan Ońǵarov esimdi esepshiniń kelesi qystyń óte sýyq bolatynyn boljap, kolhozdy juttan aman alyp qalýǵa kómekteskenin baıandaıdy. Bul jaǵdaı dástúrli bilimniń tek mádenı ǵana emes, praktıkalyq mańyzynyń da zor bolǵanyn kórsetedi.

Qorytyndy

Qazaq halqynyń juldyzdarmen baılanysty tereń bilimi tarıhtyń belgisiz kezeńderinde joıylyp ketti. Otarshyldyq saıasat pen keńestik ıdeologıanyń qysymy bul baıyrǵy muranyń saqtalýyna múmkindik bermedi. Degenmen, saqtalǵan azǵantaı derekterdiń ózi qazaq halqynyń tabıǵatpen jáne aspan álemimen qanshalyqty tyǵyz baılanysta bolǵanyn aıǵaqtaıdy.