InfoHub Logo

Ortalyq Azıa elderi sý tapshylyǵy men shóleıttenýdiń kúrdeli saldaryna tap boldy. Sońǵy jyldary aımaq qunarly jerleriniń shamamen 14,8%-yn joǵaltty, bul jaǵdaı aýyl sharýashylyǵy men halyqtyń bolashaǵyna úlken qaýip tóndirýde.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Shóleıttenýdiń qarqyn alýy

ScienceDirect platformasynda jarıalanǵan zertteýlerge sáıkes, 1982 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńde Ortalyq Azıa elderiniń jeriniń shamamen 14,8%-y shóleıttenýge ushyraǵan. Basqa klımattyq zertteýler bul óńirde shóldi klımat aımaǵynyń keńeıip bara jatqanyn kórsetti. Scientific American basylymynyń habarlaýynsha, 1980-shy jyldardyń sońynan beri aımaq keminde 100 shaqyrym qunarly jerinen aıyryldy. Shól birtindep alǵa jyljyp, jerdi basyp alýda.

Ekologıalyq qaıta qurylý qaýpi

Sarapshylar aımaqqa aýqymdy transformasıaǵa ushyraý qaýpi tónip turǵanyn eskertýde. Caspian Policy Center uıymynyń málimetinshe, buryn qunarly alqaptarymen tanymal bolǵan Ortalyq Azıa «shólge aınalý qaýpine» dýshar bolǵan óńirler qataryna kirdi. Buǵan ózenderdegi, sý qoımalaryndaǵy jáne jerasty sýlaryndaǵy sýdyń azaıýy sebep bolyp otyr. Eger bul úrdis jalǵasa berse, aımaq memleketteri tek qurǵaqshylyqpen emes, búkil sharýashylyq júıesiniń tereń ekologıalyq qaıta qurylýymen betpe-bet keledi. Sý resýrstaryn tıimdi basqarýsyz, ırrıgasıany jańǵyrtýsyz jáne elder arasyndaǵy úılestirýsiz aýyl sharýashylyǵy jeriniń úlken bóligi tozýy múmkin.

Sý tapshylyǵynyń alǵashqy belgileri

Asia-Plus portalynyń habarlaýynsha, bıyl Ortalyq Azıada sýarýǵa qajetti sý qory tym az bolyp tur. 2026 jylǵy vegetasıalyq maýsymdy aımaq «sý tapshylyǵy» jaǵdaıynda qarsy alýda. Memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komısıasynyń (MASÚK) 92-otyrysynan keıin jarıalanǵan resmı qorytyndylar boıynsha, Syrdarıa baseınindegi jaǵdaı alańdatarlyq. Vegetasıalyq kezeńdegi sý kelimi normadan 8 mlrd 164 mln m³-ǵa az bolyp, normanyń nebary 72%-yn qurady. Syrdarıa ózeni baseınindegi Toqtoǵul sý qoımasynan Qazaqstandaǵy Shardara sý qoımasyna deıingi aralyqtaǵy sý kelimi de normadan 4 mlrd 104 mln m³-ǵa az, ıaǵnı normanyń 63%-y ǵana boldy.

Mınıstrdiń alańdaýshylyǵy

MASÚK-tiń Dýshanbedegi otyrysyna qatysqan Qazaqstannyń Sý resýrstary jáne ırrıgasıa mınıstri Nurjan Nurjigitov Talsim-NG gıdrologıalyq modeliniń esepteýlerine súıenip, Syrdarıa jáne Talas ózenderi baseınderinde sý kóleminiń kópjyldyq normadan tómen bolatynyn málimdedi. Onyń aıtýynsha, 2026 jylǵy vegetasıalyq kezeń ońtústik óńirlerde, ásirese Aral-Syrdarıa jáne Shý-Talas baseınderinde joǵary táýekelmen ótýi múmkin.

Qyrǵyzstannyń Toqtoǵul sý qoımasyndaǵy sý kólemi 7,6 mlrd tekshe metrdi qurap, bul ótken jylmen salystyrǵanda 1,5 mlrd tekshe metrge az. Qyrǵyzstanda elektr energıasy tapshylyǵyna baılanysty sý qoımasynan kúsheıtilgen rejımde sý tógýde. Bul Túrkistan oblysyndaǵy Maqtaaral jáne Jetisaı aýdandaryna sý berýge keri áser etýi múmkin.

Sý únemdeý sharalary

Osyǵan baılanysty mınıstr oblys ákimdikterine sý alý lımıtterin qatań saqtaýdy jáne ylǵaldy kóp qajet etetin daqyldardyń egisin shekteýdi tapsyrdy. Atap aıtqanda, Túrkistan oblysynda kúrish egýden tolyq bas tartý, Qyzylqum kanaly boıynda ony egýdi 3,5 myń gektarǵa deıin shekteý, al, Qyzylorda oblysynda 70 myń gektardan asyrmaý usynyldy. Shý-Talas baseınindegi Kırov sý qoımasynda da sý jetispeý qaýpi bar, bul Jambyl oblysyna qaýip tóndiredi. Qazaqstanǵa sý bólý úlesteri boıynsha eń tómengi qajettilik 400 mln m³ bolsa, bar bolǵany 285 mln m³ alady. Bul alǵash ret eń az qajettiliktiń ózinen qaǵylýy múmkin degen sóz.

Qazaqstan sý únemdeýdiń qatań rejımine kóshýge májbúr. Úkimet basshysy Oljas Bektenov ylǵaldy kóp qajet etetin daqyldardyń egis kólemin kúrt qysqartýdy jáne sý únemdeý tehnologıalaryn belsendi engizýdi talap etti. Sý resýrstary mınıstrligi bekitilgen lımıtterden tys sý berýge jol bermeýdi tapsyrdy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aıdarbek Saparovtyń aıtýynsha, ońtústik óńirlerde kúrish alqaby 20,2 myń gektarǵa qysqartyldy, al tamshylatyp sýarý alańdary 79,8 myń gektarǵa ulǵaıtyldy.

Sý resýrstary mınıstrligi Bas prokýratýramen birlesip «sýdyń qara naryǵyn» joıý jol kartasyn iske asyrýda. 2025 jyly zańsyz sý alý faktileri úshin 365 aıyppul salynyp, jalpy somasy 75,2 mln teńgeni qurady. Mınıstrlik 2027 jylǵa deıin eldiń 5 óńirinde jerasty sýynyń jańa kózderin anyqtaý boıynsha keshendi barlaý jumystaryn júrgizýdi josparlap otyr.

Ortalyq Azıa qazirdiń ózinde sýdy «basty strategıalyq resýrsqa» aınaldyrǵan dáýirge qadam basty. Aımaq elderiniń ony qanshalyqty tıimdi basqara alatyny bolashaq astyq kólemine ǵana emes, óńirdegi halyqtardyń bolashaǵyna da tikeleı áser etedi.