InfoHub Logo

Qazaqstan hrom qory jóninen álemde ekinshi orynda tursa da, Aqtóbe oblysyndaǵy ken óndiriletin aýyldardyń jaǵdaıy oılaǵandaı emes. Ken oryndary mańyndaǵy eldi mekenderdegi ekologıalyq ahýal men áleýmettik máselelerdi Infohub.kz zerttedi.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Hromtaý aýdany – hrom óndirý men baıytýdyń ortalyǵy. Aqtóbeden osy aýdanǵa bara jatqanda jol boıyndaǵy taýlardyń sur-kókshil reńi kóz tastaıdy. Aýdanda on bes shaqty aýyl bar, olardyń kóbi bir-birine uqsas. Olardyń problemalary da, ádette, birdeı.

Ken oryndary mańyndaǵy aýyldardyń tynys-tirshiligi

Biz ken shahtalary men kombınattardyń eteginde ornalasqan aýyldarǵa toqtalýdy jón kórdik. Munshama paıdaly qazba óndiriletin jerlerdiń jaǵdaıy mundaı bolmaýy kerek edi. Eń tańǵalarlyǵy, bul resýrstardy óndiretin keıbir kásiporyndar aımaqty lastap qana qoımaı, qaryzdaryn da jınaqtap jatyr.

Ońǵar aýylynda kóshede adam az, suhbattas tabý qıyn boldy. Aqyry, jolyǵyp qalǵan bir áıeldiń aıtýynsha, kúndiz bári jumysta, ásirese «Qazhrom», «Vosqod» jáne «Molodejka» kásiporyndarynda isteıtin er adamdar.

Onyń sózine qaraǵanda, halyqtyń basym bóligi hrom óndirýmen aınalysady. Biri shahtada, endi biri baıytý fabrıkasynda jumys isteıdi. Kompanıalardyń belgileri bar arnaıy kıimderine qarap, olardyń qaıda jumys isteıtinin tez ajyratyp aldyq. Munda birneshe kásiporyn bar, olardyń barlyǵy hrommen baılanysty.

Aýylda adamdar ne bir saǵat saıyn júretin marshrýtpen, ne atpen qatynaıdy. Bes jasar kishkentaı balalardyń ózi er-toqymǵa erkin minip, jolaýshylarǵa jymıyp amandasady.

Munyń bári jaqsy kórinýi múmkin edi, eger aınalaǵa shashylyp jatqan tazalanbaǵan qara qar bolmasa.

Qara qar men ekologıalyq máseleler

Jergilikti turǵyn Aınagúldiń aıtýynsha, bul jaǵdaı jyldar boıy osylaı jalǵasyp keledi. Kóktemde, sáýir aıy taıaǵanda, qar erı bastap, úılerdi sý basady.

«2024 jylǵy aýqymdy sý tasqyny kezinde de biz osynda sý astynda qaldyq. Ózimizdi ózimiz qutqardyq. Kómek kútýge bolmaıtynyn birden eskertti. Osylaı ómir súrip jatyrmyz. Men operasıadan keıin, qozǵalýym qıyn, únemi dárigerlerge qaralyp turýym kerek. Ol úshin Aqtóbege barýǵa májbúrmin. Bizde paıdaly qazbalar óndirilip jatqany sezilmeıdi. Biz rekordspyz dep aıtýǵa kelmeıdi. Iá, jumys oryndary bar, biraq adamdar densaýlyǵyn sonda qaldyrady. Al kásiporyndardyń aýyldarǵa ınvestısıa salǵany – múldem joq», – deıdi Aınagúl.

Onyń aıtýynsha, qandaı da bir mańyzdy máselemen Aqtóbege barýǵa týra keledi. Avtobýs bıleti 600 teńge, biraq ony alý óte qıyn, tipti urys-keriske deıin barady. Sondyqtan kópshiligi taksımen júredi. Bul ár adamǵa 2500–5000 teńgege túsedi. Qalaı jolyǵarlaryna baılanysty.

Ońǵar turǵyndarynyń kópshiligi «Vosqod» zaýytynda jumys isteıdi. Biraq munda halyq kóp turmaıdy – nebári 120-ǵa jýyq úı bar. Kóptegen tastalǵan úıler, bir-eki dúken, mektep bar, sonymen bári bitti.

«Aýyl árqashan osyndaı bolǵan. Jyldar ótip jatyr, eshteńe ózgermeıdi. Bizdiń basty jáne jalǵyz kórikti jerimiz – jer astynan aǵatyn bulaq. Sýy óte dámdi. Kórshi aýyldardan adamdar sý alýǵa keledi. Bizde basqa eshteńe joq», – deıdi jergilikti turǵyn.

Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, aýylǵa qandaı da bir úles qosatyn jalǵyz adam – Serik esimdi kásipker. Onyń munda bıdaı egetin egistik alqaptary bar. Jaqynda ol óz jumysshylaryna úı salyp berdi, olar otbasylarymen kóship keldi. Sondaı-aq, balalar alańyn saldy.

«Biz jumys isteıtin túrik kompanıasyna bizdiń jaǵdaıymyz báribir emes. Biz aýysymdy bitirdik – boldy, olarǵa biz kerek emes. Múmkin olar mindetti emes shyǵar, biraq basqa aımaqtarda zaýyttar qandaı da bir áleýmettik jaýapkershilik alady: stadıondar salady, baspanamen kómektesedi, zeınetkerlikke shyǵarǵanda laıyqty jaǵdaı jasaıdy. Kúlkili estilse de, kórshi aýyldaǵy básekelesi kem degende avtobýs aıaldamasyn ornatty. Al bular tek tutynyp qana otyr», – dep bólisti bir turǵyn.

Áńgimelesip turǵan jolaýshylardan «Vosqodtaǵy» jumys týraly da suradyq. Belgili bolǵandaı, jaqynda kásiporynda ońtaılandyrý bastalǵan. Onyń sebebin jumysshylardyń ózderi de naqty bilmeıdi.

Aýyl turǵyny Erbolattyń aıtýynsha, endi olar burynǵy 14-15 kúnniń ornyna aıyna segiz kún ǵana jumys isteıdi. Tıisinshe, jalaqy da azaıǵan.

«Buryn jaqsy edi. Ne bolǵanyn bilmeımin. Tabys eselep azaıdy. Aıdyń 20-nan astam kúninde kópshilik jumyssyz otyrady. Buryn 500-600 myń teńge alatynbyz, shahterler odan da kóp. Qazir 300 myńnan áreń asady. Al aýylymyzdy jaqsy kóremiz, bul bizdiń týǵan jerimiz. Biraq biz ne isteı alamyz? Asfáltty ákimdik ótken jyly tósep berdi, soǵan da rahmet. Jazda mundaǵy tabıǵat keremet sulý, landshafty biregeı. Qalǵanyn ózińiz kórip otyrsyz», – deıdi Erbolat.

Biz sondaı-aq turǵyndardan óndiristiń densaýlyqqa áseri týraly suradyq, óıtkeni hrom óndirisimen baılanysty jumysshylar eleýli qaýip aımaǵynda. Múmkin bolatyn saldarlardyń qatarynda tynys alý joldarynyń aýrýlary, sonyń ishinde astma men ókpe ragy, búırek pen baýyr problemalary bar. Jıi adamdar teriniń titirkenýine, bas aýrýyna, júrek aınýyna jáne aýyzdaǵy metal dámine shaǵymdanady.

Ekologıalyq buzýshylyqtar men qarjylyq qıyndyqtar

«Ol jerde amıak bar ǵoı. Ol zıandy. Kez kelgen óndiris adamǵa paıdaly emes. Keıbireýlerdiń tisteri buzylady. Sonymen qatar, aýany lastaıdy, qaldyqtar kóp, shyǵaryndylar úlken», – dep qosty Erbolat.

Shyǵaryndylar týraly aıtsaq. Bir jarym jyl buryn Aqtóbedegi tabıǵat qorǵaý prokýrorlary «Vosqod Hrom» JSHS qyzmetinde eleýli buzýshylyqtardy anyqtady. Kásiporyn bir jyl boıy mindetti ekologıalyq ruqsatsyz jumys istegeni belgili boldy. Osy ýaqyt ishinde atmosferaǵa 52 tonnadan astam lastaýshy zattar shyǵarylǵan. Onyń ishinde beıorganıkalyq shań, úshvalentti hrom jáne magnıı oksıdi bar. Budan basqa, baıytý qaldyqtarynan shamamen 395 myń tonna qaldyq úıindige jınalǵan. Osy emısıalardyń barlyǵy normadan tys dep tanyldy. Sol kezde 2,9 mlrd teńgege aıyppul salyndy.

2024 jyl kompanıa úshin qarjylyq turǵydan da ońaı bolmady. Kásiporynnyń eseptiligine sáıkes, «Vosqod Hrom» Eýropa qaıta qurý jáne damý bankimen jasalǵan nesıe shartynyń keıbir talaptaryn oryndaı almady. Qaryzdy óteý boıynsha qarjylyq kórsetkishter buzylǵan. Kelisim sharttarynyń buzylýyna ekologıalyq buzýshylyqtar, sondaı-aq bank kelisiminsiz baılanysty kompanıaǵa berilgen nesıe áser etti. Taǵy bir másele – 2024 jyldyń qarasha aıynda kásiporynnyń saqtandyrý jabynynyń merzimi ótip ketti – jyl sońyna deıin ony uzartpady.

Túrik holdıńi jáne onyń ıeligindegi ıahta

Aqtóbe oblysyndaǵy hrom kásiporyndarynyń eki ıesi: ERG dırektorlar keńesiniń burynǵy múshesi Aleksandr Mashkevıch (2025 jyldyń naýryz aıynda qaıtys boldy) jáne «Vosqodtyń» ıesi Robert Iýksel Iyldyrym.

«Vosqodtyń» túpki ıesi – belgili túrik kásipkeri Robert Iýksel Iyldyrym basqaratyn túrik holdıńi Yildirim Holding. Ol port ınfraqurylymy, taý-ken ónerkásibi jáne energetıka salalarynda jumys isteıtin Yildirim Group dıversıfıkasıalanǵan tobyn basqarady, sondaı-aq CMA CGM keme qatynasy kompanıasynyń dırektorlar keńesiniń múshesi bolyp tabylady. Aqtóbe oblysyndaǵy kásiporyn – toptyń kóptegen aktıvteriniń biri ǵana.

Hromtaý aýdanynda jumys istegen jyldar ishinde «Vosqod» kompanıalar tobyna kiretin «Vosqod-Oriel» kompanıasy qomaqty somalardy tapty. Salyq eseptiligine súıensek, 2015 jyldan bastap kásiporyn búdjetke 128,9 mıllıard teńgeden astam qarajat aýdarǵan. Jylyna orta eseppen 10,7 mıllıard teńge. Tólemder ósip otyr: alǵashqy jyldary bes-toǵyz mıllıard bolsa, sońǵy jyldary bul somalar aıtarlyqtaı artty. 2023 jyly kompanıa búdjetke 17,4 mlrd teńge, 2024 jyly – shamamen 20 mlrd teńge tóledi, al 2025 jyly rekord ornatyldy – 22,2 mlrd teńge salyq tólemi. Tipti 2026 jyldyń alǵashqy aılarynda tólemder úsh mıllıard teńgeden asty. Iaǵnı, bul ondaǵan mıllıard teńge ótetin kásiporyn týraly sóz bolyp otyr – bul aqsha Hromtaý aýdanynyń jerinde tabylyp, shetelge ketedi.

Jeńildikpen alynǵan reseılik ıahta

2025 jyly Robert Iýksel Iyldyrym men onyń aǵasy Álı Ryza sanksıaǵa ushyraǵan reseılik olıgarhtarmen baılanysty bolǵan Alfa Nero sýperáhtasynyń ıesi atandy.

Bul 85 metrlik ıahta týraly aıtylyp otyr, ony halyqaralyq BAQ reseılik mıllıarder Andreı Gýrevtiń otbasymen baılanystyrǵan. Soǵys bastalǵannan keıin jáne sanksıalar engizilgennen keıin keme Antıgýa jaǵalaýyna jaqyndap, is júzinde paıdalanýsyz qaldy: ekıpaj ıahtadan ketti, qyzmet kórsetý toqtatyldy.

Antıgýa bıligi ıahtany tastap ketken dep tanyp, ony satý týraly sheshim qabyldady. 2024 jyly Alfa Nero aýksıonǵa shyǵaryldy. Baǵalaý boıynsha, onyń naryqtyq quny 100–120 mln dollarǵa deıin jetken, alaıda ıahta shamamen 40 mln dollarǵa satyldy, bul boljanǵan baǵadan áldeqaıda tómen.

Satyp alýshy týraly aqparat bastapqyda jarıalanbady. Keıinnen ıahtany túrik Yildirim tobynyń ókilderi satyp alǵany belgili boldy. Mámileden keıin satýdyń ashyqtyǵyna qatysty suraqtar týyndady. Tergeýlerde ıahta satylymynan túsken qarajattyń bir bóligi (shamamen 10 mln dollar) anyqtalmaǵany aıtyldy. Sondaı-aq, Antıgýa bıligi tarapynan qarajattyń bólinýi týraly tolyq emes derekter men eseptiliktiń joqtyǵy týraly habarlandy.

Sonymen qatar, satý sot arqyly daýlanýda. Reseılik olıgarh Andreı Gýrevtiń áıeli Iýlıa ıahtanyń ıesi ekenin jáne onyń satylýyn zańsyz dep sanaıtynyn málimdedi. Birneshe ıýrısdıksıada sot prosesteri júrip jatyr.

Mámilege qosymsha qyzyǵýshylyq týdyratyn jaıt, Álı Ryza Iyldyrym buǵan deıin sanksıalardan keıin satylǵan Axioma ıahtasymen de uqsas jaǵdaıǵa tap bolǵan.