InfoHub Logo

Temirtaýdyń tútini: qala turǵyndarynyń tynysy tarylýda

Temirtaý – ekologıasy nashar qala. 2018 jyly búkil eldi qara qar jaýǵan kadrlar sharpydy. Qazir de qala turǵyndary «hımıalyq» ıis pen kólikter men terezelerdi bir kúnde jaýyp tastaıtyn qara shańǵa shaǵymdanady. Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

«Qazgıdromet» málimetinshe, 2025 jyly Temirtaýda shań boıynsha shekti ruqsat etilgen konsentrasıa (SHRK) 137 ese, R.M 2.5 bólshekteri boıynsha 109 ese, kómirtegi totyǵy boıynsha 121 ese, azot dıoksıdi boıynsha 110 ese, kúkirtsýtek boıynsha 585 ese jáne fenol boıynsha 863 ese asyp ketken. Jaqynda ekolog-qoǵam belsendileri metalýrgter qalasynda aýany kim lastap jatqanyn anyqtaý úshin úlken zertteý júrgizdi, dep habarlaıdy Orda.kz.

Ekologıalyq mýzeıdiń jobasy

3 aqpanda Qaraǵandy oblystyq ekologıalyq mýzeıi Temirtaý boıynsha shekti ruqsat etilgen shyǵaryndylardyń (SHRSH) jıyntyq tomynyń jobasyn usyndy. 10 myńnan astam turǵyny bar eldi mekender úshin mundaı tomdardy ázirleý Ekologıalyq kodekspen qarastyrylǵan. Qujat aýanyń jaı-kúıi, lastanýdyń negizgi kózderi týraly aqparatty jınaqtaıdy jáne naqty jaǵdaılar men múmkindikterdi eskere otyryp, qalanyń aýa baseınine túsetin júktemeni birtindep qalaı azaıtýǵa bolatynyn kórsetedi.

Jobany Qaraǵandy oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń tapsyrysy boıynsha «Qaraǵandy oblystyq ekologıalyq mýzeıi» QB ázirledi. Ony ótken jyly jasady.

«EkoMýzeı» dırektory Aıgúl Malıkova jobany tanystyrady. Foto: Oksana Matvıenko / Orda.kz

«Qyzyl» keste: SHRK asyp ketýi

Temirtaýda aýanyń jalpy lastaný deńgeıi joǵary dep baǵalanady. Tómendegi qaladaǵy aýa sapasynyń kestesinde 2020 jyldan 2024 jylǵa deıin barlyq mánder derlik qyzylmen belgilengen. Shań, kómirtegi totyǵy, kúkirtsýtek jáne fenol boıynsha SHRK asyp ketken.

Bul nesimen qaýipti? İlýli bólshekter tynys joldaryn titirkendiredi, bul uzaq áser etkende tynys alý organdarynyń aýrýlaryna, bronhıt pen astmanyń asqynýyna, júrek jáne qan tamyrlary aýrýlaryna ákeledi. Fenol júıke júıesine, baýyr men búırekke, al kúkirtsýtek tynys alý jáne júıke júıelerine áser etedi.

Foto: Oksana Matvıenko / Orda.kz

«2020 jyly, kovıdke baılanysty karantın bolǵan kezde, Almaty men Astanada buryn-sońdy bolmaǵan aýanyń lastanýynyń tómendeýi baıqaldy. Al Temirtaýda, kerisinshe, turaqty asyp ketýshilikter. Kúkirtsýtek boıynsha – keıingi jyldarǵa qaraǵanda úsh ese kóp. Iaǵnı, eger astanalarda tómendeý bolsa, sebebi adamdar kólik quraldaryn sonshalyqty qarqyndy paıdalanbady jáne úıde otyrdy, al Temirtaýda ónerkásiptik kásiporyndar jumysyn jalǵastyrdy. Bul janama belgi, negizgi lastaýshy kóz – ónerkásip degendi bildiredi. Sondaı-aq, fenol men kúkirtsýtek boıynsha negizgi kóz tek ónerkásip bolyp tabylady. Bul ónerkásiptik lastanýdyń markerleri», - deıdi «EkoMýzeı» dırektory Aıgúl Malıkova.

Foto: Oksana Matvıenko / Orda.kz

Temirtaýdaǵy shyǵaryndylardyń 97%-y – ónerkásiptik

«EkoMýzeı» qalada aýanyń qalaı lastanatynyn eseptedi.

Kásiporyndarǵa shyǵaryndylardyń 97%-y nemese jylyna 258 myń tonnasy tıesili. Shyǵarylatyn 129 zıandy zattyń 29-y boıynsha turǵyn aýmaǵynda asyp ketýshilikter anyqtaldy. Olardyń qatarynda sol fenol, kúkirtsýtek jáne shań bar. Barlyq ónerkásiptik shyǵaryndylardyń 95%-y úsh kásiporynǵa – metalýrgıalyq kombınatqa, QarGRES-1-ge jáne sement zaýytyna (Aqtaý kenti) tıesili.

«Barlyq shyǵaryndylar kózderiniń jartysynan kóbi – tómen jáne jerdegi. Demek, bul shyǵaryndylar adamdardyń tynys alý aımaǵyna túsedi. Bul rette kásiporyndardyń barlyq shyǵaryndylarynyń tek 9%-y tazartýmen jabdyqtalǵan kózderden shyǵady», - deıdi Aıgúl Malıkova.

Kólik Temirtaýdaǵy shyǵaryndylardyń 2,4% (alty myń tonnadan astam) jáne peshpen jylytýdyń úlesi 1%-dan az (jylyna eki myń tonna) beredi.

Temirtaýdaǵy toǵyzynshy qabattaǵy úılerdiń biriniń terezesi osylaı kórinedi. Foto: Oksana Matvıenko / Orda.kz

«EkoMýzeı» birqatar is-sharalar usyndy: olardy oryndaý arqyly SHRK-niń jekelegen asyp ketýin birneshe ese azaıtýǵa bolady. Ras, bul asyp ketýshilikter múldem bolmaıdy degendi bildirmeıdi. Shyǵaryndylardyń kózderi tym kóp, birneshe júzge deıin. Olardyń barlyǵyn qamtý múmkin emes, basty nazar eń irilerine aýdarylǵan. Asyp ketýshilikterdiń azaıatyny – birinshi kezeń úshin jaqsy nátıje dep sanaıdy ekologtar. Al ári qaraı – kóbirek. Árıne, eger bul usynystardy bireý oryndaıtyn bolsa.

Shyǵaryndylardy azaıtý boıynsha is-sharalardy ázirleý jáne engizý qajet kásiporyndardyń birinshi orynynda «Qarmet» AQ bolat departamenti kórsetilgen. Onda shań (PM 10, PM 2.5), azot oksıdteri, kúkirt dıoksıdi, kúkirtsýtek, benz(a)pıren, naftalın, kómirtegi oksıdi, fenol, formaldegıd, kómirsýtekter jáne basqa da kórsetkishter boıynsha kóptegen asyp ketýshilikter tirkeledi. Temirtaýdaǵy metalýrgıalyq zaýyttyń 1996 jyldan 2023 jylǵa deıingi jumysynyń Qazaqstan ekologıasyna qandaı saldary bolǵany týraly biz [myna jerde](https://orda.kz/tri-tysjachi-smertej-i-chetyre-milliarda-ubytkov-kak-arcelormittal-zagrjaznjal-kazahstan-391717/%C2%A0) jazdyq.

Qaraǵandy – Temirtaý tas jolynan kórinis. Oqyrmandardyń fotosy

Aýanyń lastanýy týraly naqty aqparat joq

Ekologtar jıyntyq tomdar Qazaqstanda bekitilgen ádistemege sáıkes ázirlenetinin atap ótti. Tek resmı ekologıalyq derekter paıdalanylady – ıaǵnı, lastaýshy kásiporyndar memlekettik organdarǵa usynǵan, al olar tekserip, bekitken derekter. Baǵdarlamaǵa esepterde joq derekterdi engizý múmkin emes. Demek, ruqsatsyz shyǵaryndylardy esepke alýǵa bolmaıdy.

«Biz jobalyq derekterdi usynamyz. İs júzinde kásiporyndar qalaı shyǵarady, qalaı monıtorıń jasaıdy – ókinishke oraı, ekologıalyq baqylaý baǵdarlamalary naqty aqparat bermeıdi. Biz tek memlekettik organdarda bar jáne olarmen kelisilgen derekterdi paıdalana alamyz jáne olardy aýa sapasyn baqylaý beketteriniń derekterimen salystyra alamyz», - deıdi Aıgúl Malıkova.

Tipti qolda bar resmı sandar qaladaǵy aýanyń turaqty lastanýy týraly aıtady. Onda kadrdan tys ne qalady?

«EkoMýzeıdiń» zertteýlerine sáıkes, Temirtaýdaǵy barlyq kózderden shyǵaryndylar 2025 jyly jylyna 266 myń tonnaǵa baǵalanady. Al 2026 jyly olardy jylyna 255,73 myń tonnaǵa deıin, ıaǵnı shamamen 4%-ǵa ǵana qysqartýǵa bolady.

Al Qaraǵandy oblysynyń ekologıa departamentiniń [derekteri](https://www.youtube.com/watch?v=Y704ipmL9Bk&t=1094s): 2025 jyly Temirtaý qalasy boıynsha atmosferaǵa shyǵaryndylardyń jalpy kólemi 223,3 myń tonnany qurady (jalpy oblys boıynsha – 470 myń tonna, ıaǵnı metalýrgter qalasyna jartysynan azy tıesili). Salystyrý úshin: Qaraǵandyda – 34,7 myń tonna, Balqashta – 77,9 myń tonna. Taǵy bir fakt: oblystyń iri kásiporyndary 2025 jylǵa 33 mlrd teńgege tabıǵat qorǵaý is-sharalaryn josparlady. 3,7 mlrd teńge ıgerildi...

Bul derektermen ne isteý kerek?

Temirtaý – aýanyń lastaný deńgeıi joǵary Qazaqstannyń jalǵyz qalasy emes. Almaty, Qaraǵandy, Satpaev, Abaı, Aqtóbe, Túrkistan qalalary da bar. Sońǵy kezde Ýst-Kamenogorsk turǵyndary da dabyl qaǵýda, ony ýytty tútin basyp qaldy.

2024 jyly Qazaqstan kásiporyndary atmosferaǵa 2,2 mln tonnadan astam lastaýshy zattardy [shyǵardy](https://orda.kz/bolee-dvuh-mln-tonn-vrednyh-vybrosov-v-god-jeksperty-rasskazali-chem-dyshit-kazahstan-410646/). Eń kóp shyǵaryndylar Pavlodar jáne Qaraǵandy oblystaryna tıesili boldy.

Qalalarǵa SHRSH jıyntyq tomdary ne úshin qajet? Tek aqparat úshin be nemese eshkim oryndaýǵa mindetti emes usynystar retinde me? Ári qaraı bul derektermen kim jáne ne isteıdi?

Qaraǵandy oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń ókili daıyn tomdar qalalardaǵy ákimdikterge beriletinin jáne olar onda jazylǵan usynystardy ózderi júzege asyratynyn qysqasha aıtty. Bul kóp úmit beredi...

Temirtaý. Foto: Oksana Matvıenko / Orda.kz

Tolyǵyraq jaýapty biz [Ekologıalyq kodeksten](https://kodeksy-kz.com/ka/ekologicheskij_kodeks/205.htm) taptyq. Onda SHRSH jıyntyq tomy, mysaly, qala qurylysy jáne qurylys qujattamasyn ázirleýde nemese qoǵamdyq kólik pen komýnaldyq sharýashylyqty damytý josparlaryn ázirleýde qoldanylady dep aıtylǵan. Ony obektiler men keshenderdi joıý jáne ruqsat etilgen shyǵaryndylardyń normatıvterin belgileý týraly sheshimder qabyldaý kezinde paıdalaný qajet. Árıne, atmosferalyq aýany qorǵaý jónindegi is-sharalardy josparlaý jáne iske asyrý kezinde.

Alaıda, Qaraǵandy oblystyq ekologıalyq mýzeıiniń damý jónindegi dırektory Dmıtrıı Kalmykovtyń pikirinshe, bári ońaı emes:

«Memlekettik organdardyń sheshim qabyldaýy úshin aqparat bolýy kerek. SHRSH jıyntyq tomy – osyndaı aqparatty jınaýdyń bir joly. Bul jaýaptyń birinshi bóligi, oń. Ekinshi bóligi, ári qaraı ne isteý kerek, ókinishke oraı, perspektıvalyq teris. Memlekettiń osy derekter negizinde sheshim qabyldaýdyń birde-bir tetigi joq. Atqarýshy organdarda da, ekologıa departamentinde de joq. Ekologıalyq kodeks lastanýǵa lımıtter, kvotalar engizý múmkindigin kózdeıdi. Biraq ári qaraı bul tetik júzege asyrylmaǵan. Erejeler de, krıterııler de, memlekettik qyzmetterdiń standarttary da joq. Tipti, myna jerde konsentrasıa 20 ese asyp ketti degen derekter bolsa da, memlekettiń eshqandaı tetigi joq: asyp ketse, ne isteý kerek? Munda jergilikti ókildi bılik te, qoǵam da zańnamaǵa ózgerister engizýdi usynýy kerek. Eger Temirtaý qalasynda jylyna 30 ese konsentrasıa asyp ketse, konsentrasıa tómendegenshe shyǵaryndylarǵa qosymsha ruqsat berilmeıdi degen tikeleı krıterııler bolýy kerek. Qazir, ókinishke oraı, mundaı tetik joq».

Osy kezde tynys alý qıyndaı túsýde.

«Aýanyń ekologıalyq syıymdylyǵy degen termın bar. Qarapaıym tilmen aıtqanda, bul aýanyń beriktik qory. Qalanyń atmosferasyna qaýipsiz túrde qabyldanýy jáne onyń tabıǵı-klımattyq sıpattamalaryn eskere otyryp, taralýy múmkin barlyq nárse. SHRK turaqty túrde asyp ketkende, aýanyń ekologıalyq syıymdylyǵy joıyldy dep sanalady. Temirtaýda bes jyldyq kezeńde biz negizgi lastaýshy zattar boıynsha turaqty asyp ketýshilikti kórip otyrmyz. Bul bizdi qalanyń aýasynyń ekologıalyq syıymdylyǵy taýsyldy degen qorytyndyǵa ákeledi. Sondyqtan shyǵaryndylardy azaıtý kerek, jaı ǵana jaqsy aýa raıyn kútý jetkiliksiz», - dep túıindeıdi Aıgúl Malıkova.

Sondaı-aq oqyńyz: