InfoHub Logo

I

Oǵan endi kóp zaman boldy...

Kólbaıdyń bir erekshe keıip otyrǵan kúni edi. Úsh qanat qara lashyǵynyń ishinde sý tezekti qozdandyra almaı, óńeshi qyzarǵansha úrlep otyr. Keshegi nóserden keıin qurǵaq otyn turatyn Kólbaı úıi me? Ál-dármenin jıyp, ot basyna shógip ap, taǵy-taǵy úrleıdi. Ashshy tútin qolqasyn atyp, kózinen jas aǵyzady. Biraq tutanbaıdy. Tútini qurǵyr shańyraqtan shyqpaıdy. Kishkene úıdiń ishin byqsyp, shalqyp, mor bolyp, basyp aldy. Ózi baryp shapqan tobylǵysyn jetkizip alaıyn degeli áldeneshe kún bolsa da, baı úıi kólik berdi me?

— Áı, ıtshilegen qý dúnıe-aı! — dep, kishkene qol kórigin bosaǵaǵa laqtyryp tastap, qalaýly turǵan tezektiń birneshe tomaryn alyp, qolymen úge bastady... Basy, kózi, qoıny-qonshyn oraǵan sasyq kók tútinnen betin buryp bosaǵaǵa qarady...

— Myna pálesi taǵy jatyr ma edi jaratqan? — dep odan da kózi taıqydy. Tesigi úńireıip, bir jarty qazan jatyr. — "Túske sheıin jamap bolyp, ózi alyp kelsin!" — degen buıryqpen baıdyń úıi jiberipti, búgin qulqyn sáriden.

— Alty aı jazdaı qara kúresh tabys taptyrmady! Qudaıdyń qutty kúni ne ózi, ne jaqynynyń isin jiberedi de otyrady. Baı úıinen kelgen is bolsa, ol aqysyz is degen sóz. Sebep? Sebebin nesine suraısyń? Oǵan baı da, Kólbaı da jaýap bere almaıdy. Tegi qońsylyq shyǵar.

— Janym-aý, bu ne degen boqtashyq? Búgin qazan, keshe tabany synǵan toqsan jylǵy qara úzengi, onyń aldynda ala jazdaı maıdy aıap, qaramaılamaı júrip, biligin jandyrǵan aǵash arba... Onyń ar jaǵynda qyryq jyl buryn qara báıbishemen birge kelgen, topsasy ketken, kómeıi buzylǵan kári abdyra... Ne degen taýsylmaıtyn jyrtyq tesik? Birde biri ne jamaý, jasqaý bolatyn eski-qusqy temir, kór-jer, nemese aspap-saıman berse eken-aý, tym qursa... Aqy tursyn, otyrady da ózi shabady.

Alary ne? Kóshi-qonda kólik beredi. Onyń aty — baı, aýzynda semiz sóz:

— Dalaǵa qańǵytyp, jalǵyz lashyqpen tastamaı, alty aı jaz ózimmen ilestirip alyp júrdim, asyrap shyqtym, — deıdi. Sońǵysy — kúninde bir tıetin jalǵyz aıaq qymyz. Oqta-tekte qonaq kelse qazan basynan beretin ishek-qaryn, sorpa-sý.

Sý tezek úkse de tutanbaıdy... Byqsydy, kók tuman bop shyrmalady. Ashshy ýyty kózin jeıdi, murnyn jarady, qolqasyn atady. Óne boıy ys pen qorda.. Barlyq ómiri de, eńbegi de osy sý tezektiń byqsyǵanyndaı kózdi jasaýratqan, qolqany atqan, dińkesine tıgen tutas bir ashshylyq, mor sıaqty. Kólbaı yzamenen ezý tartty. Jap-jas basy erteden er janyshqan qul tuǵyrdaı ezilip bara jatqan tárizdi. Osyndaı oılar ózin de kúıdirip otyr edi. Qaınaǵan qara sháýgimdi qolyna ustap tystan Jamal kirdi. Qatyny. Onyń da tirshiligi ońyp turǵan joq. Jap-jas áıeldiń ıyǵynda jalǵyz lypa — jyrtyq kóılek. Oń jaq ıyǵy men búıirinen ashań qońyr eti kórinedi.

Aryq júzi keıispen túıilgen, qabaǵy qatqan Jamal:

— Álgi eki týysqanyń taǵy urysyp, boqtasyp jatyr jeli basynda, — dep úıdegi áli kúnge byqsyp jatqan tezekti, so ot basynyń kúlimen kóme bastap, tútindi saıabyrlatyp jatyp:

— Qarań qalǵyr, tym qurmasa sýymyzdy urttatsynshy! — dep alǵashqy sózine qaıta aýysyp: — Ne jetpeıdi eken ekeýine? Itarshy bolyp, el jurtqa mazaq bop yryldasyp júrgeni! Óz qamy bolsa eken-aý, tym qurmasa!

— Taǵy ne eken?

— Talpaq: qudyq basyna jylqy qamalyp qaldy, nege qaýǵa tartpaısyń, — dedi... Anaý Saryaýyz: men bıe baılap jatyrmyn, seniń ishinde shemeniń tirep tur ma? Óziń nege quımaısyń, — deıdi... Jón aıtysa ma olar, adamsha? Birin-biri boqtap, jer-jebirine jetisip, tóbelesermen bolyp jatyr...

— Baı she?

— Ol qarap otyr, sylq-sylq kúle beredi qur! Analar onan saıyn ekilenisedi... Mazaq bolǵanyn, qor bolǵanyn bilmeıtin nemeler! — dep Jamal kishkene ala dorbany as jaýlyq ornyna jaıa salyp, bes-alty qurt tastap, ekeýiniń tańerteńgi shaı bolmysyn quıa bastady.

— Myqty, qaıtpas, aıpar-jaıpar dep ekeýin eki jerde qutyrtyp qoıǵan ǵoı baı úıi!

— Atama! Erteńdi-kesh kúlki qyp ermek etetini solar. Biri jylqyshy, biri bıeshi — ekeýin: "Biriń batyr, biriń balýan" dep qoıypty. Eki týysqan qudaıdyń qutty kúni qyryq pyshaq!

— Oı, tóbeńnen urǵyrlar, tura tur, óltirdińder ǵoı sender-aq! Qumaryńdy bir qandyryp, jyndaryńdy bir basarmyn bálem! — deı bergende, eki ıyǵynan demin alyp Talpaq kirdi. Qaıratyna semirgen kúshin qaıda jumsaryn bilmegen tórtpaq deneli, tasyr Talpaq, týysqanynyń úıine kirisimen, eki adymdap tórge shyqty.

Úıtkeni Kólbaı buny tań-tamasha qaldyrǵandaı bop, daǵdydan erekshe túrde qarsy alǵan edi. Ol jańa ǵana qatynyna aıtyp otyrǵan narazy pishindi tastaı berip, Talpaqty kórisimen qolymen qoıǵandaı qubyla qoıdy da:

— Á, Talpeke! Ýaı, batyrym-aı, keldiń be... Ýa, joǵary shyq!.. — dep qaǵylyp oryn ázirlegen. Syı qonaq kelgendeı qalbaqtap, kúte bastaǵan. Bul sıaqty, oıda joq minez Jamaldy da, ásirese Talpaqty da tań qaldyrdy... Biraq jalt-jalt qaraǵanmen olar Kólbaı júzinen esh nárse uǵa almady... Onyń Talpaq aldyna ala dorbany súırep salyp, kesesin áperip, quraq usha bastaǵany jigitke burynǵy kelgen betinen kóri de molyraq nyǵyzdyq bitire bastady. Úıtkeni úndemeıtin, óz aqyly ózinde júretin Kólbaı bul týysqandaryna tup-tutas bir jumbaq sıaqtana beretin. Ózi usta. Elde joq óneri bar. Endi ol syılasa, kisi tek bola ma degendeı bop, Talpaq tipti Jamalǵa da syı qonaqtaı qoqılana túsip, jota kórsete bastaǵandaı edi.

Sol kezde tystan: — Oı, tuqymyńdy, — dep, alystaǵy bireýge dabyrlap sóılep, jaılap kele jatqan Saryaýyzdyń úni shyqty... O da osylaı bettegen sıaqty... Talpaq, "anaý kep buldyraq bop keter meken" degen kisishe otyrǵan jerinde yrǵala túsip, nyǵyzdalyp, óz salmaǵyn ózi bez-bendegen sıaqtandy. Tamaǵyn: "Men otyrmyn..." degen kisideı bop kenep-kenep qoıdy.

Saryaýyz úni shyqqannan bir oımen basyn tómen salyp, Talpaqty kóz astymen úndemeı baǵyp otyrǵan Kólbaı, endi anaý esikke taman kelip qalǵanda, ekeýine de estirte:

— Paı, ekeýi búgin qyrbaı bop qaldy dep edi, qaqtyǵyp qalmasa ıgi edi, — dedi. Sol sózdiń aıaǵy bitkenshe alpamsadaı, aýsar jigit Saryaýyz da kirip keldi.

Talpaqqa Kólbaı sózi "shý" dep tebingendeı tıdi bilem:

— Áı, enendi... men otyrǵan úıge nege kiresiń? — deı bergende, anaý ile jónelip:

— E, atańnyń... Áýlıeń bar ma edi men kirmeıtin? — dep ejireıip qaldy...

Kólbaı ekeýinen úrkip, qoryqqan kisideı kezek qarap ap:

— Qap, aıtpap pa edim? Qatyn, oıbaı, tóbelesti endi, bular... — degende:

— Kimdi basynasyń sen? — dep Talpaq ornynan órekpı tura berdi... Biraq áli ekeýi júgirise qoıǵan joq edi. Kólbaı esterin jıǵyzbastan Jamaldy qaǵyp qalyp:

— Jı, oıbaı, qatyn, shynyńdy, aıaqtarynyń astyńda qalatyn boldy ǵoı, táıiri! — dep ala dorba men shynyny Jamaldyń ar jaǵyna ysyra salyp, eki týysqanyna maıdansha jasap berdi...

Bunyń aldynda biraz turysyp qalǵan eki jigit endi birine-biri tap berdi. Kólbaı:

— Oıbaı, qudaı, ekeýi de dáýsigen neme edi. Endi arasha beredi deımisiń! Ózimniń sanym da basqyzbaı otyr edi, — dep bosaǵa jaqtaǵy jaman kebejeniń ústine baryp otyryp aldy...

Súzistirip jibergen qoshqardaı bop ana ekeýi jaǵalasyp, judyryq salysty... Jamal basynda minezine tań bolyp tamsanyp otyr edi, endi shoshyp, bezekteı bastady. Kólbaı ana ekeýiniń tamashasyna bylq etpesten qarap otyryp, qatynyn qolynan tarta berip, kózin qysty da:

— Bul aýylda aıyrýǵa jaraıtyn kisi de joq. Bar, qatyn, ana aýyldaǵy uzyn aıaq Musany shaqyr! — dedi... Jamal tań bolyp taǵy qaraǵanda: — bar, jyldam, oıbaı! Toqtamaıdy bular! Tez basylady dep turmysyń? Mende dármen joq, ózim óleıin be? — dep, qatyndy jóneltip, shaqshasyn sýyryp alyp, nasybaıyn atyp aldy. Mańdaı tisteriniń arasynan fontansha atqytyp, shyrt túkire tastap, analar oınap júrgendeı jáp-jáı ǵana qarap otyr. Bul kezde birtalaı tarpaqtasyp qalǵan eki jigit endi demigýge aınalǵan edi. Biraq ekeýinde de jaǵa jyrtylyp, kóz isip, bet tyrnalyp, qan da shyǵysyp qalǵan. Birin-biri alysa almaı, endi taǵy bir azda qur keńirdekten alysyp ıterise berdi. Dármenderi quryp barady... Jáı tóbelestiń basylatyn da kezi boldy. Ári-beriden soń Kólbaı "qoı" dese de toqtarlyqtaı bolyp edi. Biraq ol qur baqyraıyp qaraıdy da otyrady. Endi bir azda analardyń súlderi quryp, ekeýi de buǵan jalt-jalt qaraı beretin boldy. Ekeýiniń kózinde de mynadan arashany dáme qylý bar. Úıtkeni uzyn aıaq Musanikin olar biledi. Bul aýyldan taq jarty shaqyrym jer... Oǵan álgi Jamal jetkenshe qashan? Sony oılaǵan saıyn Kólbaıdan dáme qylysady. Kólbaı árqaısysynyń birer ret kózi túskende shimirikpesten tamsanyp:

— Páli! Áli, alyp degeni qaıda? — dep bireýine aıtady da ekinshisi jalt qarasa:

— Bolmaıdy degen osy ma, syǵyr? — dep oǵan da dem berip qoıady. Ana ekeýi bundaı sózdiń artynan amalsyzdan taǵy qaýjań-qýjań etisedi. Biraq endi qur nuqysady, dármen ketken. Úıdiń ishi apyr-topyr boldy. Kólbaı jalǵyz-aq shyny-aıaqtaryn ǵana qorǵaı beredi. Odan basqa bosaǵadaǵy baı úıiniń qazanyn da aıamady.

Jalǵyz-aq mynalar endi tym kóp qaraı beretin bolǵan soń, ózi basyn kótermeıtin, kóz salmaıtyn boldy. Moınyn tómen salyp, kózdiń astyn ǵana jiberedi. Anda-sanda eki tanaýy jelbirep, úndemeı ǵana ishten kúledi.

Osymen álde ne zamanda demigip, ókpesi kúıgen Jamal qaıta jetti. Bul: "Musasy qurǵyr joq, oıbaı", — dep úıge kire bergende Talpaq pen Saryaýyz silesi quryp bolyp, kópten beri qur ǵana tiresip tur edi. Taǵy bir-bir nuqysty. Musaǵa ekeýi birdeı mundaı qushtar bolmas! Kólbaı sonda ǵana esinen talǵan kisi bop:

— Oıbaı, ras-aý, ol ıt keshe qalaǵa ketip edi-aý, — dedi... Tipti ózi shyǵaryp salǵan edi. Tóbeleskish eki jigit bul habardy estigende óler boldyq qoı, oıbaı! — degendeı qatar kúrsindi...

Baǵanadan sezbes kisi bop otyrǵan Kólbaı endi ǵana ornynan turyp, jaqyndap kep:

— Já, endi qaıtesińder? — degende ekeýi de birin-biri qoıa bere saldy. Kólbaıdyń endigi júzine bular da, Jamal da kórmegen ashý men namys belgisi shyqty. Kózi shánshilip, esti ashýdyń ushqynyn shashyp, qatty zekip:

— Oı, qudaı urǵan eki qor. Baı úıiniń báıtóbeti bolǵanǵa elirdińder ǵoı. Mazaq qylsa da mázsińder ǵoı! Mynalaryń sol ǵoı! Itarshy bop eki jaqtan abalaǵandaǵy kúzetkeniń kimniń dúnıesi, kimniń tynyshtyǵy? Sol úshin de qor bola ma eken? Al, toıdyńdar ma! — dep úıden eki týysqanyn aıdaı berdi. Ananyń ekeýi de: "It bolǵan ekemiz", — dep balasha jylady. Jamal qosa jylady. Biraq ol Kólbaıdyń óz minezine áli de tań edi. Murnyn sińbire tastap jylap otyryp: — Áli osy, ózindiki ne, — dedi... Kólbaı qol kórikti qaıta súırep kele jatyp:

— Qarańǵymyz ǵoı, qarańǵy... Qarańǵy! — dedi...

II

Buǵan da bir qatar ýaqyt bolyp qapty-aý! Myń da toǵyz júz jıyrmasynshy ma, jıyrma birinshi me jyl edi.

Kólbaı, Talpaq, Saryaýyz úsheýi qosshy soıýzynyń bolystyq sezinen qaıtyp keledi. Astaǵy attary endi burynǵydaı taı-týlaq emes. Jal-quırǵy bútin: qońy toq — sharýanyń tuǵyry... Kıimderi de bir sydyrǵy bútindelip qalǵan.

Talpaqtyń moınynda ot almasa da aıbar úshin salyp júretin, eski qara berdeńke de bar. Saryaýyzben ekeýi bul kúnde ózderin qaı jerge qoıaryn bilmeı júr. Tańdaý kóp.

— Melıtse bolsaq pa eken?

— Joq, bolyspolkomnyń atshabary qaıtedi?

— Álde tipti sodıa, tergeýshiniń jigiti bolsa netedi? — desip kende júzgendeı kergı túsedi...

Kólbaı qosshy soıýzynyń jumysyna ózi ornyqqan kisi, baıqaıdy... Mynalar arly-berli júıtkýmen áli baıyz tappaı júrgen sıaqty.

Birtalaıdan beri úsheýiniń kezi kelip, birge shyqqany osy edi. Talpaq pen Saryaýyz Kólbaıǵa bir óner kórsetkisi keldi bilem, ekeýi: "e" degendeı bolysty da, Talpaq sóz bastap:

— Ýa, myna Sýyqbulaqta Jaman baıdyń aýyly otyr. Soǵan baryp tústene ketemiz! — dedi.

— Bárekelde, Kólbaı, bizdiń júristi de bir kórsin, áıde baramyz! — dep Saryaýyz astyndaǵy tory alany shaýjaılap, omyraýǵa uryp qazdaq-qazdaq bastyrdy.

Kólbaı syrtqa syr bildirmeıtin qońyr baıaý pishinmen:

— Qoısańdar qaıtedi?.. Osy baı jaǵalaǵandy áli qoımadyńdar ma? — dedi.

Ana ekeýi bul kúnde baıta kúnimiz túsip, kóz súzip júrmiz dep oılamaıtyn... Endigi baıta tústenip, baıta qonyp, qonaǵasy, tústik jegendi: ese, tendik alǵany esepti kóretin. Búgin Kólbaıǵa sonymen qyr kórsetpek te edi.

— Baı jaǵalady degeniń qaı sóziń? — dep Talpaq tikireıdi.

— Jaǵalasa baı jaǵalasyn. Bizdiń otan bir kúnimiz túsip tur ma? Nemiz ketipti? — dep Saryaýyz elirdi...

Kólbaı basyn tómen salyp, atynyń shashasyna qaraǵan kisi sıaqtanyp kele jatyp, eki tanaýy aqyryn jelbir etti de:

— Jota deıim, ásheıin... Tegi irgeni aýlaq salǵan-maqul degenim ǵoı! — dedi.

Talpaqqa ol sóz darymady.

— E, ese ápermeımin dep pe ediń? Ne qylmap et! — degende Saryaýyz da: "Baıdy qorǵaıyn dep pe ediń!" — degen kisishe qabaǵymen Talpaq sózin qostap, jotasyn kúdireıtip, Kólbaıǵa tesile qarady, Kólbaı qyzǵan joq. Jaýapqa asyqqan da joq. Birdeńe oılap, sheship alǵandaı bop:

— Eseni osylaı alady ekemiz ǵoı tegi. Maqul, kóreıik! — degen boldy.

Baıaǵy qara báıbisheniń qazany pisýge taqap qalǵan. Úsh batyraq áldeqashan qymyz iship, shaıdy da jaılap bolǵan. Endi Talpaq pen Saryaýyz baıaǵy ózderine málim qudyq pen jeli basyn aralaı ketken. Qastarynda baıdyń ózi. Syı qonaqty qarsy alǵandaı, ekeýine sharýanyń muńyn aıtqan bop, qas qabaǵymen arbaı túsip, qolyna qondyrǵaly baýrap júr. Sóziniń quıryǵyn ylǵı bir-aq jerge ımekteı berip:

— Aǵaıynbyz, bir atanyń balasymyz... Ekeýiń azamat boldyń, atqa mindiń. Qudaıǵa shúkir! — degen sıaqtyǵa soǵa beredi...

Kólbaı kelgennen kóp jaýap qatpaı teris qarap, búktúsip jata berip edi...

Endi tystan kirgen báıbisheniń bir sózin ańdap qaldy... Qazan pisti, túsireıik, álgiler qaıda eken degen sıaqty.

Osy kezde Kólbaı baǵanadan bergi tomsyraıǵan, úndemegen pishinniń bárin tastap, basyn kóterip, shırap alyp:

— Báıbishe! Osy bizge bereıin degen asyń ǵoı, á?

— E, shyraǵym, senderge bermegende kimge berem?

— Endeshe, osy búgingi qonaqty qalaı syılaýdyń erkin maǵan berseń qaıtedi? — dep báıbisheden ruqsat ala sala ózinshe bir iske kiristi.

Azdan soń Saryaýyz, Talpaq, baı úsheýi úıge qaıtty. Bul ýaqytta eki tabaqqa et te jasalyp qalǵan eken...

Biraq úı ishiniń sýreti birjolata ózgerip qapty, jańa kelgen úsheýiniń kire bere baıqaǵany: Kólbaı boldy. Ol qalbań qaǵyp, aıaǵynyń úshinen júrgen kisideı bop, áldeqandaı jat, syı qonaqty kútkendeı ázirlik jasap júr. Mynalar kirer kirmesten-aq Talpaq pen Saryaýyzǵa:

— Joǵary, joǵary!.. Ýa, joǵary shyǵyńdar! — dep tórge nusqady. Biraq tór degeni bul kúıinde úrkiterlik bop qapty... Onda baǵanaǵy jatqan kilem, kórpeniń ornyna qurym kıiz, týlaq tóselgen...

... Al kilem men kórpe oń jaq bosaǵaǵa tóselipti. Kórgińkirep tamsanyp turǵan Talpaq pen Saryaýyzǵa Kólbaı:

— Búgin bir ese-teńdik kúni bolsyn, kel jigitter! — dep otyra berip:

— Baı úıinen ese alsaq, tegis alaıyq... Ýaı, baıeke men báıbishe! Sender tórge otyra-otyra boldyńdar ǵoı, ana bosaǵaǵa otyr... Biz bosaǵada shirip qalyp ek qoı, endi mine, ese alyp tórge shyǵamyz!..

Úı ań-tań bop Kólbaıdyń aıtqanyn ǵana isteıdi. Bári de artynan ne shyǵar eken deskendeı... Báıbishe kórpege otyra berip tamsanyp qoıady. Kólbaı erekshe qubylyp alǵan. Ana ekeýine oı oılarlyq ta dármen bermeı, ústi-ústine shatystyryp barady.

— Sorly qurym kıiz ben týlaq, sen de bir tórge shyqshy! — dedi eki joldasy bul da, qasyna tórge otyra bergende...

— Baı úıinen ese ala keldik... Ýa, anaý bas pen jambas, myqyn-jilik — bul tórge shyǵýshy bolmasyn... Sol bosaǵadan beri ozbasyn! Bálem kózińdi bir kógerteıin. Ákpel, shyǵar tórge, ana moıyn, sıraq, ishek-qaryn, ókpe, kók baýyrdy! — dep baǵana ózi jasatyp qoıǵan bir tabaqty aldaryna alǵyzdy da, qaýjań-qýjań týrap, qapyl-qupyl asaı bastady. Analar da amalsyzdan tabaqqa qol saldy. Kólbaı toq ishekti qarbyta asap jatyp:

— Bálem, tórine shyǵyp taltańdap, baıdaǵy eseńdi sen de alshy bir, ashshy ishek! — dep sony pyshaǵy joq eki joldasynyń aldyna býdyrata kesip, tastaı-tastaı beredi...

Buny oqty kózimen atyp, namystanaryn da, kúlerin de bilmeı bir qýaryp, bir qyzaryp otyrǵan joldastaryna tabaq taqyrlana bergen kezde:

— Baıdan ese alǵanda tórine qur ózimiz ǵana shyǵyp qoıa ma ekemiz? Bosaǵasyn súırep tórine shyǵaryp, tórin tekpilep bosaǵaǵa aıdaımyz da osylaı, á, jigitter! — dep qoıady... Bul sózderdi dál keshe, qosshylar sezinde sóıdegen, kópti jaqsy jolǵa bastaǵan sózindeı sóıleıdi-aý jáne! Kúlip otyr, ázil etip otyr-aý deýge tipti on ekide bir nusqasy uqsamaıdy. Júzinde kúlkiniń nyspysy da joq. Shynnyń shyny...

Eki joldasy únnen qaldy. Olar da, úı ishi de qur sylp-sylp tamsana beredi...

Atqa qonysty. Aýyldan shyǵa bere az úndemeı kelisip, aıaǵynda eki joldasyn eki jaǵyna aldy da Kólbaı:

— Baı-jýannyń úı múlkin aman qoı da, odan jańa ese alam de! Ol jańaǵy bosaǵanyń týlaǵy men ishek-qarynnyń esesi ǵoı... Joq, shyraqtar, ese, tendik otaýy bul shańyraqtan bólek jerge tigilse kerek. Bildińder me? Bosaǵa men tór arasynyń báıgesinen kóri, alysyraq báıgege shyqsaq kerek! — dep endi ǵana kúldi.

Talpaq pen Saryaýyz moıyndaryna sý ketkendeı uıysa da:

— Qashanǵydan buryn et jegizbegeniń ne? — desti.

— Áli sıpalaýmen kelemiz. Kózdi jańa tyrnap ashyp kelemiz. Bir jaryq taıaý-aý, taıaý-aý, jigitter, — dedi...

Attary aldaǵy belge qaraı bort-bort jeledi...

III

Bul burynǵy emes, bıylǵy. Keshegi emes búgingi. Úsh brıgada jarysynyń tarazysy qurylǵan kesh. Kóktemde kolhozdyń jalpy jıylysynda sharttasqan úsh brıgada, búgin kómbege úzengi qatysa jetip tur. Brıgadiler basy kolhozdyń talaı jylǵy jeldi aıaǵy, úsh ekpindi: Kólbaı, Talpaq, Saryaýyz.

Kolhoz mektebiniń úıi úsh brıgadanyń kolhozshy áıel-erkegine áldeqashan lyq tolǵan. Jıylys basqarmasy búgin ózgeshe. Kópshiligi aýdannan kelgen qonaqtar. Basqaryp otyrǵan raıkom hatshysy. Tóbesi alasa kishileý zaldaǵy tyǵyz jıyn, óz kúshterine endi sengen, aýdan ortasyndaǵy mańyzyn sezgen, salmaqty nyǵyz jıyn.

"Bul kolhoz aýdan aldy... Aýdan emes, tipti okrýg aldy!" — degen jaıly daqpyrt búgin tústen beri, aýdan kisileri kelgennen beri, tegis tarap qalǵan...

Óz brıgada atynan aldymen Talpaq sóılep ketti. Bunyń sózi baıandama emes, tutas raport esepti bop ótti.

— Úkimet salyǵyn sentábrde tolyq bitirtken, tuqymdyq kordy túgeldetken, eń aldymen — bizdiń qyrman, kóligi júz put, túgel, arqa basy bútin. Bir máshıne, bir arbasy búlinip retten shyqpaǵan — bizdiń brıgad. İshinde lodyry bolsa túzelip, ekpindisi erekshe eńbek sińirgen bizdiń brıgat. Aldy úsh júz, eń arty eki júz eńbek kúnine, mańyzdy, maǵynaly eńbek kúnine ıe bolyp otyrǵan taǵy bizdiń brıgat... Salyqtan qalǵan astyqty tegis jınaýda kesheýildep edi, biraq mine, búgingi kúnge eń sońǵy maıamyzdy basyp, tazalap, qaptap bolyp, jańa osy jıylys aldynda qambaǵa úıip kep otyrmyz, — deıdi. Sart-surt etken dáldikpen, senimdilikpen aıtylyp ótken maǵlumat eń aıaq sózdiń tusynda bytyrlaı soǵylǵan shapalaqpen, shyn súısingen qoshemetpen aıaqtady...

Dál osyndaı aqpar, raportpen Saryaýyz da múdirmesten sydyrtyp, órkeshtene túsip jele jortyp ótti. Onyń da sońǵy at basyn irikken jeri: — Sońǵy maıany jańa basyp bitirip shyqtyq! — deý boldy.

Bul óz aqparynyń arasynda eki malatelkeni sýmen júrgizgenderin, sonymen kólik qorýyshtap, kúsh molaıtyp, jumys óndirgenin aıta kelip edi. Dál osy tusta Kólbaı baıaý ǵana:

— Shirkin, eń bolmasa malatelkeni sýmenen júrgizip bergenimdi aıta ketseńshi endi, qudaı, kánekı, — dep jurtty tegis dý kúldirdi. Saryaýyz onysyn rastap turyp, tártipti jolmen alǵys aıtty... Bunyń Talpaqtan asa omyraýlaı qoıǵan máselesi, qaltasynan obkom qaýlysyn alyp turyp: — Noıabr kúninde Máskeýge bar odaqtan, jaqsy kolhoz, ozǵan kolhoz ókilderi jınalady eken. Odaq qana emes, shet elder jumysshylary da keledi eken... Osyǵan, mine, aýdannan, ókirikten ozdy degen shyn bolsa — dál, mine, bizdiń kolhoz barady, — dep basqarma basyndaǵylardyń bas ızesken, qoshemet qylǵan kúlkisimen qatar, azyraq jelige kelip:

— Tipti dálin aıtaıyn, taq myna turǵan paqyryńyz barady dep bilem! — dep jurtpen birge ózi de kúle turyp keýdesin túrtti... Bunyń da brıgadasy nyq súısindi. Ekpindi basshylary, syn jıynnyń aldynda kómbege oınaqtap jetip, baıaǵysha aıtqanda tý jyǵa ótkendeı boldy...

Baıaý qońyr pishinmen Kólbaı shyqty...

— Ras, bizdiń áli úsh maıamyz basylyp bolǵan joq! Analardan ol jaǵynda kesheń qaldyq, — degende, Talpaq eki bilegin sybana berip:

— Endeshe, ne básiń bar? — dep qarq-qarq kúldi.

— Bálem, Kólbaı, ilese almaı, bir qaldyń ba? Báse óziń aıtshy? — dep Saryaýyz da ázil etti. Basqarma da, ózge jıyn da "Kólbaı utyldyǵa" beıimdeı bastaǵan edi. Ásirese Kólbaıdyń momaqan pishini men zalǵa tegis estilmeıtin baıaý qońyr úni de, syrttaı sol kúıge moıynsunǵan tárizdi. Biraq óz kisilerine kózi túskende Kólbaı olar júzinen, óli bunyń birdemesine senip, jabyrqamaı, qaıta dámelenip, keń pishinmen kúle qarasyp otyrǵanyn kórdi. Áıtkenmen basqarmalar bolsyn, ózgeler bolsyn, bulardy, qabaq shyraılarymen yqtatyp bara jatqan sıaqty. Onan soń Kólbaı, eńbekteriniń jalpy, analar aıtqan sıaqty turǵy-turǵylaryn aıtyp bolyp, endi daýysyn qataıtyńqyrap kep bir sóz bastady. Onysy — biz eńbek isteı júre saýatsyzdyqty joıdyq! — degen aqpar edi.

Talpaq pen Saryaýyz qatar dúrse qoıa berip:

— E, saýatsyzyń biz be ekemiz?

— Kazet, jornalyńnyń bizden qur ketkeni bar ma eken?! — dep óz bastarynyń ázirligin aıtysa jónelip edi...

Kólbaı myzǵymastan bularǵa buryla berip, baıaǵy ishek-qaryn tabaǵyn tartqandaı pishinmen, taǵy da eki tanaýy jelbir etip, ishten kúlip, óli de syr bermeıtin salqyn júzben:

— Óz basymyzdyń saýatyn bylaı qoıaıyq, joldastar. Men brıgadimizdiń saýatyn aıtamyn, ol tegi kerekke jaraı ma eken ózi? — dep basqarmaǵa qaraı bir ret qana kóz tastady.

— E, brıgadini aıtasyń ba?

— E, kópti aıtady ekensiń ǵoı! — desip Talpaq, Saryaýyz baıaýlap qaldy.

— E, ıa, sony aıttym, — dep Kólbaı endi daýysyn qataıtyńqyrap aldy. Jurt bul kezde buǵan tegis ańyra bastap edi.

— Ýa, bizdiń brıgadimizde saýatsyz bir jan joq! Jáne kópshilikte shala saýat qana emes, tós tabandap bilim, mádenıet izdep kele jatqan saýat... Ras pa osynym, bizdiń joldastar! — degende, bunyń brıgadisi ár jerden qostaı jóneldi...

Ózgeden erekshe bop buǵan qarap ańyryp, tesile qarap otyrǵan bastyqqa kóz qyryn bir tastap, ruqsat tilep alǵandaı bop, Kólbaı:

— Endeshe, beri shyǵyńdarshy, bizdiń brıgat! Kitaptaryńdy ala shyq, — dep komandany ózi ala berdi. On shaqty áıel men jıyrma, otyzdaı erkek qalta, qoıyndarynan kitaptaryn sýyra alǵa shyqty...

— E, táıiri, biz qumadan týyppyz ba? — dep Kólbaı endi órkeshtene bastap:

— Káni, kimiń neni oqyp júrsińder? Aıtyńdar tegis! — degende, qatarynan kóp únder jaýap qatty.

— Men jetinshi kánperenseni... — deı bergende komsomol Jaqyp únin:

— Men ult mádenıeti jaıyndaǵy baıandamany...

— Ýa, men "Dalany"... "Kelesi keńes keń dalam", "Keńesim — anam, men — balań!" — dep bir jas jigit ándete bastady.

— Meniki "Qyzyl at"...

— Mende, mine, "Taltańbaı!" Raqym etińiz, maladaıa kadr! — dep baıaǵy ózińiz kórgen Jamal, Kólbaıdyń Jamaly endi biraz ajym túsip qalǵan júzimen saq-saq kúldi.

Kólbaı endi barynsha qatty daýyspen jurttyń kúlki dabyryn basa:

— Ýa, mine, bárin oqytyp kórińder! Jaryq ber! Jaryq bershi, joldas raıkom! Kúshti jaryq. Komýnızm jaryǵyn!.. — degende jurt biri qalmaı qoldy soqty, ornynan qalaı turǵanyn bilmeı qalǵan basqarma da tegis kelip Kólbaıdy kóterip aldy.

---