InfoHub Logo

Zar zaman degen – XIX ǵasyrda ómir súrgen Shortanbaı aqynnyń zaman halin aıtqan bir óleńiniń aty. Shortanbaıdyń óleńi ilgergi, sońǵy iri aqyndardyń barlyq kúı, sarynyn bir araǵa tutastyrǵandaı jıyndy óleń bolǵandyqtan, búkil bir dáýirde bir sarynmen óleń aıtqan aqyndardyń barlyǵyna "zar zaman" aqyndary degen at qoıdyq. Bul aqyndardyń dáýiri joǵaryda aıtqan tarıhı dáýirdi týǵyzǵan dáýir. Zar zaman aqyndarynyń alǵashqy býyny Abylaı zamanynan bastalsa, arty Abaıǵa kelip tireledi. Sondyqtan qazaqtyń tarıhymen salystyrsaq, zar zaman dáýiri tolyq júz jylǵa sozylady.

Biz tarıhı óleńderdi qarastyrǵan ýaqytta, osy júz jyl qazaq tirshiligine qandaı jańalyq ákelip, qandaı kúıge túsirgenin aıtqanbyz. Buryn óz betimen erkin júrgen eldiń tirshiligi osy dáýirde qaıǵyny da, qazany da, tolyp jatqan ózgeristi de kórgen. Sol aýyr kúnderi el ortasynan eki alýan adamdy shyǵardy degenbiz. Bireýi – tarıhı óleńderde sanalǵan el qaharmandary, ekinshisi – el tilegin aıtyp, zar, muńyn sózben shyǵarǵan oıshyl qarıa, óleńshi aqyn, jyraý bolatyn. Qazirgi qarastyrǵaly otyrǵan zar zaman aqyndary – sol el qamyn sózben joqtaǵan joqshylar. Bulardyń týysy men baǵyt saryny el basyna kelgen tarıhı dáýirden týǵandyqtan, barlyq aqyndy tarıhı kóleminde qarastyrý kerek. Bulardy uǵý úshin solardy týǵyzǵan el men shartty tarıh betinen uǵyný kerek. Biraq biz sol zamannyń jalpy tarıhtaǵy nobaı sýretin tarıhı áńgimelerdiń tusynda aıtqandyqtan, bul bólimde tarıhı maǵlumattyń dál ózine toqtamaımyz. Onyń ornyna sol dáýirdegi óleń, jyrǵa tarıh sýreti qandaılyq bolyp tústi, zar zaman degen baǵyt neden bastalyp, nemen bitti? Aqyndary kim? Burynǵy óleńderden basqalyq jańalyǵy bar ma? Keıingi zamanǵa qandaı sarqyt qaldyrdy? Onan soń ádebıette bul dáýir qandaı oryn alady? Minekı, bul bólimde árbir aqynnyń óleń, mysaldaryn kóbirek kórsetip otyryp, anyqtamaq bolǵan túıindi máseleler osylar.

Bul bólimdegi óleń, jyrdy, tarıhı mezgili bir bolǵandyqtan, joǵaryda qaralyp ótken tarıhı óleńdermen qatar qarastyrý kerek edi. Bolmasa sol bólimniń artynan kelý kerek edi. Biraq bizdiń qazirgi tizimimizde bul eki bólimniń arasyna ertegi men aıtys óleńder kirdi. Bunyń sebebi: zar zaman óleńderiniń ózge barlyq óleńnen erekshe bir aıyrmasy barlyǵynan. Bizdiń bilýimizshe, zar zaman aqyndarynan bastap bizdiń ádebıet ekinshi jikke qaraı aýysady. Budan buryn qarastyrǵan ádebıet jurnaqtarynyń barlyǵyn aýyzsha ádebıet desek, mynalardy jazba ádebıettiń basy deý kerek. Ne bolmasa qazaq topyraǵynda eń alǵashqy jazba ádebıetti týǵyzǵan anasy osylar deý kerek.
Tarıhshylardyń kóbi jazba ádebıet dep jazý kirgen soń shyqqan ádebıetti aıtady, áıtpese jalǵyz aqynnyń jazyp shyǵarǵan óleńin aıtady. Eldiń ádebıetin aýyzsha men jazbaǵa aıyrý úshin qoldanylatyn eń ońaı, eń syrtqy belgi osy. Jańaǵy zar zaman aqyndaryna osy belginiń jalǵyz ózin alyp qarasaq, alǵashqy aqyndar jazyp aıtpasa da, orta býynnan bastap, sońǵylarynyń barlyǵy da jazyp sóıleıtin bolǵan.
Biraq aýyzsha ádebıet pen jazbany aıyrýdyń jalǵyz belgisi bul bolmaýǵa kerek. Bul ǵana emes. Biz osy kitaptyń bas kezinde, eki túrli ádebıettiń aıyrmasyn aıtqanda, jańaǵy belgiden basqa taǵy bir belgini kórsetkenbiz. Ol belgi: el ádebıeti jalpaq eldiń sóılep, áńgimelep, ózinshe qalyptap júrgen jurnaqtarynan týady. Onyń ishinde eldiń óz uǵymyna, óz pikirine jat nárse bolmaıdy. Ne jańalyq, ne eskilik bolsa, barlyǵy da eldiń óziniki.

Óleń qylýshy aqyn bolsa, ol qur ǵana jaqsy aıtýshy, ánsheıin ǵana sheshen áńgimeshi. Óz janynan elden bólek uǵym, nanym, pikir, oı týǵyza almaıdy degenbiz.

Onan soń eski ádebıet jurnaqtarynyń barlyǵynda bir bette bir maqsatqa qaraı tartqan baǵyt joq. Eldi úıretip, túzep tastaımyn, muńyn joqtaımyn degen tilek joq. Bul jurnaqtardyń ár qaısysy ózdigimen týyp, óz betimen bólek ómir súredi. Barlyq eskiliktiń basyn bir jerge qosatyn tamyr joq.

Buǵan qaraǵanda, jazba ádebıetti týǵyzatyn, eń aldymen, jalǵyz aqyndar.

Árıne, bul aqyndar da el tirshiligi men el uǵymynan tipti jat shyrqap ketpeıdi. Biraq elmen keıde uǵyssa, keıde uǵyspaıdy. Eldi keıde maqtasa, keıde synap, sógedi. Keıde elmen birge qýansa, úmit qylsa, keı ýaqytta kópten jalǵyz shyǵyp, bólinip alyp, jylaıdy. Qamyǵady. Qaıǵyrady. Ne qylsa da bul aqyn elden góri boıy ozǵan, oı, sezim, bilim shalymy kópten góri ilgerilep, asyp ketken adam bolady. Sondyqtan bular keıde kóptiń synshysy bolsa, keıde sol kópke aqyl, ósıet aıtatyn basshysy, aqylshysy da bolady.

Osyndaı aqyn shyǵyp, kóptiń jaıylyp júrgen betinen bólek bir jańa better taýyp, qalyń elge jańa óris, jańa jaıylys tabamyz degen nıetter týǵan soń, bul eldiń ádebıetinde eń alǵashqy baǵyt, maqsat degen nárseler týady. Jaqsylyqqa bastasyn, teriske, jańylysqa, jamanǵa bastasyn, qaıda tartsa da, áıteýir el halqynyń burynǵy haline qanaǵattanbaı, jańalyqty izdep, "bastaımyn, túzeımin, qazirgi kúıge qanaǵattanbaımyn" degen kúı birlik, alǵashqy ret tutasqan oı quralyp, ádebıet júzinde eldiń áleýmettik tirshiligi sóz bola bastaǵan soń, jazba ádebıet dáýiri týa bastady dep esepteý kerek. Aýyzsha men jazba ádebıettiń arasyn bóletin beles, kezeń osy.

Zar zaman dáýiri qazaq ádebıetiniń tarıhynda jańaǵydaı kezeń asqan dáýir bolǵandyqtan, qazaqtyń jazba ádebıeti osylardan bastap áleýmet halin uǵyp, el qamyn joqtaýǵa kirisedi. Óleń burynǵysha qyzyq, saýyq sıaqty ermek emes, qaýym qyzmetin atqara bastaıdy. Eldiń saıası pikiri men tilek, maqsat, muń, zar sıaqty sezimderiniń basyn qosyp, jańadan oı negizin, salt sanasyn quraı bastaıdy. Bul ýaqytqa sheıin bolmaǵan áleýmetshildik saryny, azamattyq nysanasy shyǵady.

Sondyqtan zar zaman aqyndarynyń alǵashqy býyny óleń, jyryn aýyzsha aıtsa da, jańaǵy belgilerge qarap, barlyq zar zaman aqyndarynan qalǵan sózderdi jazba ádebıetke qosamyz.

Endi zar zaman kezeńiniń aqyny dep kimdi aıtamyz? Bul dáýirdiń alǵashqy aqyndary kim bolady? Barlyǵynyń basyn qosatyn kúı qaısy? Kópshiligi ne jaıdan sóılegen? Osy suraqtardyń sheshýine keleıik.

Zar zaman aqyndarynyń kópshiligi XIX ǵasyrdyń orta kezinen beri qaraı, Isataı, Mahambet, Kenesarylar qozǵalysynyń artynan shyǵady. Qalyń qazaqtyń uıtqysyn shaıqap shyqqandaı bolyp, Orta júzdi, Kishi júzdi túgel oıatqan Isataı, Kenesary qozǵalystary qaıǵyly halmen bitken soń, eldiń taýy shaǵylyp, ıyǵy túsken, buryn bolymsyz úmit bolsa, belgisiz keleshekten kútken az ǵana sáýle bolsa, barlyǵy da jańaǵy erlerdiń jolsyz joryǵynan soń sýalyp bitkendeı bolady. Sondyqtan XIX ǵasyrdyń orta kezinen keıin zar zaman kúıi qalyń elge túgel jaıylady. Ókinishti qazanyń artynan qara jamylǵan eldiń júreginen qaıǵydan basqa esh nárse shyqpaıtyn sıaqtanady. Sol qazaly kúı osy zamannyń qaıǵyshyl aqyndaryn týǵyzyp, zar zamanshyl ýaıymshyldardyń sanyn kóbeıtti. Buǵan qaraǵanda, zar zaman aqynynyń qalyń shoǵyry ótken ǵasyrdyń orta kezinde shyqty deý kerek.

Biraq qazaq tarıhynda Kenesary dáýiriniń aýyrlyǵy jalǵyz Kenesarynyń óz tusynda týǵan joq. Aýyrtpalyq arǵy jerden, Abylaı zamanynan bastaldy degenbiz. Qazaq eli qaıda baryp, qaıda turatyny týraly, basyna kele jatqan yqtıarsyzdyqqa qarsy ne shara qoldaný týraly eń alǵashqy ret qatty tolǵanyp, oılanǵany Abylaı tusynda bolatyn. Sol Abylaı tusynda ilgergi kúnniń talaı jumbaǵyna sheshý aıtylǵan sıaqty bolyp, saıası bet, negizgi pikir sol kezde belgilenip, qalyptana bastaǵan. Sol kúnde-aq, múmkin bolsa, patsha úkimetine baǵynbaı, eldiń óz irgesin óz betimen bólek saqtaý túbegeıli nıet sıaqty nyq baılanǵan bolatyn. Orysqa qaraǵan kúnde el basyna quldyq, zorlyq, aýyrtpalyq keletini el basshysynyń barlyǵyna belgili bolatyn.

Sondyqtan keıingi zamanda Kenesary, Isataı kóterilisteri bolsa, barlyǵy da Abylaı zamanynan sýat alady. Solardyń tusynda nyǵaıǵan pikir, qalyptanǵan bet keıingi zamanda el batyrlarynyń kóterilisterin týǵyzdy degenbiz. Tarıh júzinde áleýmet tirshiliginde, Kenesary men Abylaı zamanynyń arasynda osyndaı baılanys bolsa, ádebıette de Kenesary joryǵynyń artynan shyqqan zar zaman aqyndary men Abylaı dáýirinde bolǵan aqyndardyń arasynda sondaılyq úzilmeıtin jalǵastyq bar. Abylaıdyń uıasynan ushqan balapany Kenesary bolsa, keıingi zamandaǵy aqyndardyń oı, baǵytyn baýlyǵan analary da sol Abylaı zamanynda tirshilik etken. El tarıhynan osy sıaqty qadaý-qadaý belgi turǵyzyp alǵan soń, ádebıet tarıhynyń da kósh asýy anyǵyraq uǵylyp, anyǵyraq kórinetin bolar deımiz.

Abylaı dáýirinde zar zaman aqyny eki alýan bolǵan. Munyń biri, elge keler kúnniń jumbaǵyn sheship berip, úlgi-ósıet sóıleıtin, boljap aıtqan qarıa: ekinshisi – tolǵaý aıtqan jyraý. Ekeýi de keıingi zaman aqyndary sıaqty, óleńshilikti salt qylyp, qazaqtyń aqyndyq ónerin daǵdy qylǵan adamdar emes. Ekeýiniń de kópke aıtqan sózderi óleń kúıinde aıtylyp, taqpaq, tolǵaý bolyp ketse, ol qazaqtyń baıaǵydan sheshendik úlgisin óleń kúıinde baǵalap, óleń túrinde jaqsy uǵynyp, jaqsy tyńdaıtyndyǵynan týǵan. Sol sebepti eskiniń bıi, batyry, barymtashysy bolsyn, daýger jaýapkeri bolsyn barlyǵy da qara sózdiń arasyna taqyldaǵan taqpaq, jeldirgen óleń qospasa sózi suıyq bolyp, dálelsiz bolatyndaı kórgen. Abylaı tusynda bolǵan jańaǵy eki alýan jaqsynyń kóp sózi óleńge aınalyp ketken sebebi de sol.
Anyǵynda, ósıetshil qarıa, tolǵaýshyl jyraýdyń negizgi mindeti óleńshilik emes, elge basshylyq istep, basalqa aıtý bolatyn. Bunyń ekeýi de eń aldymen eldiń aqylshy kemeńgeri, zamannyń synshysy, qyraǵysy bolatyn. Sondyqtan árqaısysy óz eli, óz tabynyń ne bıi, ne batagóıi bolady. Ekeýi de jalǵyz el aqylshysy emes, eldi meńgergen han men bektiń de aqylshysy, ýáziri esebinde bolǵan. Han sheshe almaǵan aýyr túıin, qıyn jumbaq, kómeski keleshek bolsa, barlyǵyna da sheshý sózdi solar aıtatyn.

Tynyshtyq zamanda qıýy qashyp, arasy ashylǵan qaryndasty tabystyryp, qysylshań zamanda sasqan elge jol tabatyn, bet nusqaıtyn kemeńger, kóregeni bolǵan. Jer tańdaý, el tańdaý, kóshý, qoný da, soǵysý, bitimdesý de, barlyǵynda hannyń eń aldymen aqyl qosatyn kisileri solar bolatyn. Bular han qasyna qalyń eldiń ishinen qosylǵan qarıalar keńesi sıaqty. Sondyqtan han aýzynan shyqqan ushqary sóz bolsa, jónge salatyn da osylar. Kóp elge han jarlyǵyn ornatý kerek bolsa, aıtqan sózi em bolatyn dýaly aýyz da osylar. Keı kezde qalyń el hannan da osylardyń aýzynan shyqqan sózdi tolymdyraq kóretin. El tirshiliginiń barlyq aýyr isteri osylardyń qabyldaýymen iske asatyn. Qaýym tirshiliginde bulardyń saıası salmaǵy sondaılyq zor bolǵandyqtan, aýzynan shyqqan sóz de olqy bolmaýǵa kerek. "Aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys" bolatyn jaqsylardyń sózi kóptiń kózinde minsiz, tolyq bolýy shart. Kóldeneń kisi min taba almaıtyndaı, qorǵasyndaı aýyr, oqtaı jumyr, ótimdi bolýy kerek. Sol sebepti bulardyń sózi asyl óleń ólsheýimen shyǵýy shart bolǵan. Aıtylǵan sóz: taqpaq tolǵaý sıaqty bolsa ǵana el kózine minsiz, asyl bolyp kórinetin. El bılegen jaqsy týraly zamannyń syny men uǵymy sondaılyq bolǵandyqtan, árbir han óz qasynda aqylshy bolatyn bıdi tańdaǵanda, eń aldymen sóz tapqysh ótkir degen sýyrylǵan sheshennen, sýdyrlaǵan aqynnan alatyn. Osy saltqa Abylaı da baǵynǵan. Sondyqtan tandap alǵan aqylshylarynyń ishinde Buqardaı jyraý, Jánibekteı sheshender bolady. Bul adamdar eń aldymen el meńgerý jolyndaǵy saıasat adamdary bolǵandyqtan, kópke aıtqan sózderiniń barlyǵy el muńyna, el qamyna arnalǵan sózder bolady. Bular óz zamanyndaǵy qazaqtyń joǵarǵy tabynan: bıler, basshylar ortasynan shyqqan, ózderi ákim. Sondyqtan el tizginin ustaýdyń bir sharty kóptiń qamyn jeý bolǵandyqtan, artynda qalǵan sózderiniń barlyǵy áleýmetshildik sarynymen aıtylady.
Qazaq eliniń jazba ádebıeti alǵashqy dáýirinde el ómiriniń osy sıaqty qaınar bulaǵynan, jýan tamyrynan shyqqandyǵyn oılasaq, bergi zamanda shyqqan Abaı sıaqty aqyndardy týǵyzǵan anaıy topyraq, arǵy ata-baba kim ekenin anyq uǵamyz. Osy jaıdy uǵynsaq qazaqtyń jazba ádebıeti keshegi ótken Abaı emes, odan kóp arǵy jerdegi kóp saı men kóp saladan sýat alatynyn túsinemiz. Biz joǵaryda zar zaman saryny Abylaı tusyndaǵy eki alýan aqynnan bastalady dedik. Bireýi aqylshy bı, qarıa, ekinshisi tolǵaýshyl jyraý. Endi osy jiktiń adamdary kim? Solarǵa keleıik.

Ázirshe bul jiktiń alǵashqysyna qosatynymyz: Asan qaıǵy, ekinshisi – Buqar jyraý.

Bul jerde Asan qaıǵydaı erteginiń adamy sıaqty bolyp ketken eskiniń aty atalýy keıbireýlerge jat kórinýi múmkin. Sondyqtan Asan qaıǵy ómir súrgen zaman týraly biraz sóz aıtyp óteıik. El aýzyndaǵy eskilik pen el ortasyndaǵy áńgimelerge qaraǵanda, Asan qaıǵy tipti kári zamannyń adamy sıaqty kórinetini ras. Búginginiń qazaǵyna Asan qaıǵy erteginiń Edil-Jaıyǵynan da, el áńgimesiniń Aldar kóse, Jırenshe sheshenderinen de jas sıaqty kórinbeıdi.

Bul kúnge sheıin bizdiń qolymyzda Asannyń qaı zamanda týyp, qandaı adam bolǵany týraly eshbir anyq maǵlumat joq. Biraq qazaq dalasyn jaılap otyrǵan qazaq rýlarynyń qaısysynyń ishine barsań da, Asannyń aty málim, áıgili bolyp shyǵady.

Sebebi sol rýlar otyrǵan qonys-qonystyń barlyǵy týraly Asan boljal, tuspal aıtyp ketken. Boljalynyń barlyǵy qalyń qazaqtyń qamyn jegen uly qarıamyzdyń dýaly aýzynan shyqqan jalyndy sóz sıaqty. Sol boljaldyń ózine qarap el Asandy kári kúnniń sáýegeıi, áýlıesi sıaqty kóredi. Bul kúnde óz ómirine Asan qaıǵynyń tuspal sózderi kelip turǵan sıaqtanady. Asannyń sondaǵy aıtqan sózderi kelgen saıyn el ony, tipti kári zamandy boljap, bilip qoıǵan kisi qylyp, ataǵy men bilimin zoraıtyp, ǵaıypty boljaǵan qyraǵylyǵyn kúsheıtý úshin óz qolymen ádeıi alys zamanǵa aparyp qoıǵysy keledi. Sondyqtan Áz-Jánibekteı alys zamannyń hanymen tustas qylady.

Onyń ústine el áńgimesi Asandy jelmaıaǵa mingizgen soń, burynǵydan da alysqa sheginip, bir jolata ertegi zamannyń adamy qylyp áketken. Sebebi qazaq eliniń kópshiligi "Jelmaıa" – túıeniń bir túri ekenin, osy kúnge sheıin Oral, Bókeı qazaǵynyń qol maly ekenin bilmeıdi. Orta júz qazaǵynyń túsinýinshe, jelmaıany erteginiń jalmaýyzdary ǵana minedi. Sondyqtan sol jalmaýyzdar sıaqty jat bir nárse bolyp kórinedi. Osyndaı sebepterdiń saldarynan Asan qaıǵy keıde bolǵan adam sıaqty emes, ertegi áýeze tárizdi, kómeski pishindi jan bolyp ta kórinedi. Biraq Asan qaıǵy jaıyndaǵy az ǵana maǵlumattar men Asan aıtty degen sózderdi qazaq tarıhymen salystyryp kórsek, bul adam eń aldymen Áz-Jánibek hannyń tustasy bolýǵa qısynbaıdy: tarıhta Áz-Jánibek Qobylandynyń tustasy. Bul noǵaıly qazaq birliginiń zamanynda handyq qurǵan adam. Ol kezde qazaq eliniń aldynda orysqa qaraý degen másele týǵan da emes. Eshbir jannyń basyna ondaılyq sýyq oı kelgen de emes.

Onan soń bul kúnde Asan jaıynan ne bilsek te, sol Asannyń óz aýzynan shyqqan sózden bilemiz. Óz aýzynan shyqqan sózge qarasaq, Asan Abylaıdyń tustasy bolmasa da, sol Abylaı aldynda az-aq buryn ómir súrgen adamǵa uqsaıdy. Óıtkeni Asannyń qatty qınalyp aıtqan sózi zaman jaıy týraly, qınalǵan zaman qazaqtyń orysqa baǵynýǵa jaqyndap qalǵan mezgili. Sol kezde aldynda tónip kele jatqan qarǵys kúndi oılap:
Munan soń qıly-qıly zaman bolar,
Zaman azyp, zań tozyp jaman bolar
Qaraǵaıdyń basyna shortan shyǵyp,
Balalardyń dáýreni tamam bolar.
Ol kúnde qaryndastan qaıyrym keter,
Hannan kúsh, qaraǵaıdan shaıyr keter.
Uly, qyzyń orysqa bodan bolyp,
Qaıran el, esil jurtym sonda ne eter, –
degen Asan qaıǵydan qalǵan ekinshi bir sóz – joǵaryda aıtqan Áz-Jánibek hanǵa aıtypty degen sóz. Jánibek han Ertistiń basynan qorǵan saldyrypty, qaradan qatyn alypty, quladynǵa qý ildiripti. Osy úshin jumysyna toı qylǵanda Asan kelmeıdi. "Qýanyshyma nege kelmediń?" dep suraǵanda, Asan zaman jaıyna qaıǵyryp birtalaı boljal aıtqan. Sol sóziniń ishinde:

"Qatyn aldyń qaradan,
Aıryldyń handyq joradan4.
El ustaıtyn ul tappas
Aıyrylar ata muradan.
Muny nege bilmeısiń,
Quladyn qustyń quly edi,
Tyshqan jep júni túledi,
Aqqý qustyń tóresi,
En jaılap kóldi júredi.
Andyp júrgen kóp dushpan,
Elge jaý bop keledi,
Quladyn qýdy óltirse,
Óz basyńa keledi.
Qulyń kep seni óltirer,
Osyny Asan biledi.
Muny nege bilmeısiń?
Arasynan qytaı, orystyń
Qorǵan sap, tynysh jatyrsyń.
Óziń, Jánibek, elden asqan batyrsyń.
Ertisti órlep orys júr,
Til alsań izdep qonys kór.
Jelmaıa minip jer shalsam,
Tapqan jerge el kóshir,
Muny nege bilmeısiń?
Bul aradan kóshpeseń,
Aıtqanyma túspeseń,
Orys alar qalańdy,
Shýlatar qatyn, balandy.
Osyny kórdim túsimde,
Bil dese de bilmeısiń:
Qosh, aman tur, Jánibek,
Endi meni kórmeısiń, –
dep jelmaıaǵa minip, júrip ketken eken deıdi.

Osy óleńderdegi: orys, qytaıdyń arasynda otyrǵan qazaq, Ertisti órlep júrgen orys, bodan bolǵaly otyrǵan el, jat jurtqa qul bolmas úshin aýa kóshýdi em kórgen basshylar, barlyǵy da Abylaı dáýiriniń sýreti emes pe? Abylaı dál óz zamany, bolmasa sonyń aldyndaǵy 30-40 jyldaı buryn da bolǵan handardyń anyq belgisi emes pe? Sondyqtan Asan ómir súrgen zamandy Abylaı dáýiriniń aınalasynan izdeý kerek dep bilemiz. Asannyń mezgili týrasyndaǵy sózdi osymen doǵaryp, endi jańaǵy óleńderdegi negizgi pikir men sarynǵa kelsek: Asannyń aýzynan shyqqan sóz Abylaı zamanyndaǵy barlyq kemeńger qarıa men kemel bıdiń júreginde jatqan derti, aýzynan shyqqan jalyny bolatyn. "Qıly-qıly zaman bolyp, qaraǵaı basyn shortan shalǵanda", "uly, qyzy orysqa bodan bolǵanda, qaıran el esil júrip ne bolady", "ne bolady" degen aýyr suraq, ashshy jumbaq sol zamannyń barlyq jaqsysyna taǵdyr túıinindeı keseldi túıin bolǵan. Qalyń qazaqtyń ishinen: "Ne bolady?" degen suraqty eń aldymen ózine qoıǵan Asan. Sodan keıingi zamanda shyqqan jaqsynyń barlyǵy da sol suraqty myń qaıtaryp aıtqan, biraq eshbiri jaýap bere almaı, sheshý aıta almaǵan.

Áýel basy Asannan bastalyp, barlyq zar zaman aqyn uldary osy suraqtyń aldynda ne derin bilmeı, qaıǵyly qara jamylyp turyp, amaly quryǵandyqtan kúrsinip jylap, kúńirenip ótken. Búgingi kúni – qaıǵy kúni tolyp jatqan jara sıaqty, aýyr dert, ashshy azap kúni. Biraq alda ne bolady? Qaı jarǵa aparyp soǵady? Shyǵar jol, kórer sáýle bar ma? Ony eshkim bilmeıdi. Sol joldy bilmegendikten el qamyn oılaǵan oıshyldyń barlyǵy da tyǵyryqqa qamalǵan sıaqty. Shyǵar esik tabylmaǵan soń, zar menen sher jeńedi. Sol suraq, sol jumbaq, júz jylǵa sheıin sheshilmegen. Sondyqtan júz asa jyl boıynda qazaqtyń esi kirgen ádebıeti ylǵı bir-aq saryn, bir-aq baǵytpen ótedi. Ol baǵyty – zar zaman.

Bul dáýirdegi áleýmet tirshiliginiń eń shanshýly máselesin ádebıet júzine túsirip, alǵashqy ret qalyń eldiń qamyn oılap, kúńirengen qarıa Asan. Alǵashqy ret keleshek zamannyń qubyjyǵyn sezip, tuspalmen belgi berip, boljal aıtqan Asan qaıǵy. Sol zamannyń ózinde basqa jerge aýaıyq dese de, óleń sózdi qaýymnyń qyzmetine jaratýǵa kirisken taǵy da sol. Keıingige el qamyn joqtaǵan muń, zar sarynyn tastap ketken de sol. Zar zaman aqyndarynyń barlyǵyndaǵy sary ýaıym Asan bastaǵan saryn. Sondyqtan zar zaman aqyndarynyń alǵashqy belgisi Asan qaıǵydan bastalady deımiz.

Abylaı dáýirinde boljalshyl qart, aqylshy bıden shyqqan bir alýan aqyn – Asan qaıǵy bolsa, ekinshi – tolǵaýshy jyrshydan shyqqan – Buqar jyraý. Bunyń zamanyndaǵy osy alýandas óleńshini aqyn demeı, jyraý degen. Osy attyń ózi de jyraýlar ánsheıin óleńshiden bólek, oı ıirgen oıshyl óleńshi ekenin bildirgendeı bolady.

Jyraý – qur ǵana taqyldaq óleń aıtpaıdy: bul zaman synshysy, sóılese sheshilmegen jumbaq, túıini shatasqan sózderdi ǵana sóıleıdi. Ózi turǵan zamannyń belgilerine qarap, keleshek zaman ne aıtatynyn boljaıdy. Sóziniń bári tereń oı, tereń maǵynamen sóılenedi. Syrtqy túri qubajondatqan tolǵaý, salystyrǵan sýrettermen uqsatqan nobaı, jaǵalatqan belgimen keledi. Aıtpaq jaılaryn ashyp, uǵymdy qylyp, anyqtap bermeıdi. Ádeıi kómeskileý jumbaq qylyp aıtady. Uǵarlyq kisi sol jumbaqtan uǵyný kerek. Jyraýdyń sózi maqsatsyz aıtylmaıdy. Ne aıtsa da, kóptiń muńy men qamy, kóptiń jáıi-kúıi týraly, ne kópke arnalǵan aqyl, ósıet esebinde aıtylady.
Osy sózdiń barlyǵyna álshgindeı sýrettilik, jumbaqtylyq shart bolǵandyqtan, jyraýdyń salystyrǵan sýretteri keıde birine biri qaıshy keletin, arasy alys jaılardan alynǵan sıaqtanady.

Beti shalǵaı teristen, qıyn qıadan, bult qushqan bıikten, shyńyraýdyń túbinen shyqqandaı "qıyrdan jıylǵan" sýretter bolady. Sondyqtan tolǵaýynyń ishinde "Qulan jortpas qý taqyr, qýlyqtan týǵan qulasha" bir maǵynany uǵyndyrý úshin qatar kelse, joǵaryda aıtqan nobaı belgi dep esepteý kerek. Syrtqy alamyshtyǵyna qarap jatsynbaı, ishki jumbaq maǵynadaǵy túbiri birligin oılap, sony uǵyný kerek.
Jyraý aıtqan tolǵaýlardyń ózge sózderden ereksheligi bolǵandyqtan, eń aldymen syrtqy túrine toqtap óttik. Endi zar zaman aqyndaryna Buqar jyraýdy qosatyn saryn qaısy, qandaı belgimen, qaı alýandas aqyn bolyp zar zamanshyldardyń ishine qosylady, sol jaǵyna keleıik.

Buqar jyraý Abylaıdyń janyndaǵy ýáziri, zaman kúıin synǵa salyp, qorytyndy aıtyp, bet nusqaıtyn kemel aqylshysy. Abylaıdaı hanmen birge qalyń elge de ósıet aıtady. Aıtatyn sóziniń barlyǵy sol kúnde qazaq eliniń basyna kelip turǵan saıası hal, tarıhı dáýirge arnalady. El bılegen ulyqtyń ishinen shyqqan aqyn bolǵandyqtan, aqylynyń kóbi eldi bastap, bılep júrgen basshylarǵa, artynan ergen elge arnalady. Qarashyny qalaı bılep, qalaı bastaý kerek ekendigi týraly sóıleıdi. Jyraýdyń mindeti osy jaılardyń barlyǵyn kópke taraıtyn, kópke estiletin qurysh sózben aıtý. Sondyqtan eń aldymen óleńmen aıtady. Ekinshi, óz aldynda bolǵan oıshyl jaqsylar qazaq qamynan ne sóz aıtqan, neni tilep, neni arman qylǵan, sonyń bárin bilý kerek. Keıingi kópke solar aıtqan sózdiń sheshýin aıtý kerek. Sondyqtan Buqardyń iri tolǵaýy joǵaryńa Asan qaıǵy aıtqan kómeski jumbaqty sheshýge arnalady. Asan qaıǵy qoıǵan suraqtyń maǵynasy qaısy? Derti nemene? Sony uǵyndyrady, bul sózben Asannyń qaıǵysyn, jalǵyz Abylaıǵa emes, qalyń elge de ashyp beredi.
Buqardyń zamany – el basyna aýyrtpalyq týǵan zaman. Saıası hal, qazaq eliniń basyna quldyq noqtasyn kıgizgeli qabaǵyn túıip, aýyrlap kele jatqan. Sondyqtan Buqardyń tolǵaýynda eki túrli kúı, saryn bar. Bireýi, joǵaryda aıtqan shart, áleýmet qamyn sóıleý, ekinshi, sol jaıdy sóılegende muń zarmen, armanmen sóıleý, qaıǵyly pishin, qaraly kóńilmen kúńirenip sóıleý. Bul saryn kórer kózge bola qoldan jasap alǵan saryny emes. Sol zamannyń derti ýlatqan aqynnyń júreginen qaınap shyqqan shyn jalyn, shyn qaıǵy. Sóılese júreginen qaıǵy ǵana shyǵatyn bolǵandyqtan, Asannyń sózin aıtpastan buryn, "Osy qaıǵyny kópke jaıǵansha, aıtpasam qaıtedi" dep jyraýdyń ózi de qınalady. Sondyqtan Abylaı Asan sóziniń sheshýin aıt dep suraǵanda:
Hanǵa jaýap bermesem,
Hannyń kóńili qaıtady.
Qaıtara jaýap sóılesem,
Halqym ne dep aıtady.
Han Abylaı, Abylaı,
Mundaı jaman habardy
Suramasań ne etedi... –
dep tilek etedi. Biraq bul sózdi kópke uǵyndyrý - jyraýdyń mindeti. Jyraý jasyrǵanmen, zaman óz pishinin jasyryp turǵan joq. Asan aıtqan aýyr kún taqap kelip qaldy, endi el jylasa da, kúńirense de, qandaı zamanǵa kelgenin aqylshy, oıshyldarynyń aýzynan estýi kerek. Sondyqtan jyraý:
Endi aıtaıyn tyńdasań,
Maǵan qahar qylmasań.
Qaraǵaı sýdan qashyp,
Shólge shyqqan bir daraq.
Shortan shólge shydamsyz,
Balyqtaǵy bir qaraq.
Oılama shortan ushpas dep,
Qaraǵaıǵa shyqpas dep.
Qubyladan keler bir kápir,
Aýzy-basy jún kápir
Jaıaýlap keler jurtyńa.
Qara shekpen kıgizip,
Baldymaı jaǵar murtyńa.
El qamyn aıtqan jaqsyny
Sóıletpeı urar urtyna.
Esep alar pulynan,
Soldat alar ulyńnan,
Kúnderdiń kúni, Abylaı,
Ese tımes ózińe,
Esiktegi qulyńnan... –
deıdi.

Osy sózben Buqar jyraý óz zamanynyń qaıǵy-sherin Asan zamanynyń qaıǵysymen jalǵastyrady. Keıingi zar zaman aqyndaryna osy saryndy usynyp, osy baǵytpen qol sozady. Buqar jyraýdan qalǵan tolǵaý sóz kóp, solardyń ishinde Abylaı zamanyndaǵy jyraýdyń baǵyty men sarynyn anyq kórsetetin osy tolǵaýy. Osymen kúıi bir keletin taǵy bir tolǵaýy:
Birinshi tilek tileńiz:
Shuǵyl pasyq zalymnyń
Tiline erip azbasqa.
Ekinshi tilek tileńiz:
Alpys basty aq orda,
Ardaqtaǵan aıaýlyń,
Ózińnen basqa bir janǵa
Teginnen olja bolmasqa.
Úshinshi tilek tileńiz:
Jelkildegen tý kelip,
Jer qaıysqan qol kelip,
Sonan da sasyp turmasqa.
Tórtinshi tilek tileńiz:
Omyrtqasy úzilip,
Aıazdy kúnde aınalǵan,
Bultty kúnde tolǵanǵan,
Tar qursaǵyn keńitken
Tas emshegin jibitken
Anań bir ańyrap qalmasqa ... –
deıdi.

Bul tolǵaýdy týǵyzǵan da jańaǵy saryn.
Keleshek qandaı kúıler ákeledi? Ne sybaǵa tartady? Zálimniń tiline erip, el aza ma? Alpys basty aq orda jatqa jem bola ma? Jer qaıysqan qol kelip, el sasa ma? Tar qursaǵyn keńitip, tas emshegin jibitken analar ańyrap qala ma? Barlyǵy da kele jatqan ker zamanda bolýǵa múmkin. Sony sezgendikten aqyn zarlaıdy. Sonyń yzǵary ótkendikten jyraýdyń júregin qaraly qaıǵy basady. Bul tolǵaýy sol zamandaǵy saıası haldiń betin ashyp aıtqan anyq belgi. "Qaraǵaı basyn shalǵaly júrgen shortannyń" kim ekenin túsindirgeni.
Jyraýdyń bulardan sońǵy keıbir tolǵaýy saıası haldiń dál ózine arnalmasa da tereń oı, tereń ósıetpen: zaman azyp, zań tozyp, tirshilikti ýaqyt ózgerisi bıleıtini týraly tuspal aıtady. Bunyń mysaly: "Aınalasyn jer tutqan" degen tolǵaýynda "Tirshilik bir qalpynda turmaıdy. Ómirdi ýaqyt bıleıdi". Sondyqtan:
Aınalasyn jer jutqan
Aıdy batpas demeńiz,
Aınala ishse azaıyp,
Kól sýalmas demeńiz.
Qursaǵy qushaq baılardan
Dáýlet taımas demeńiz.
Qýraı bitpes quba jon
Qulan jortpas demeńiz.
Qulandar oınar qý taqyr
Kólshik bolmas demeńiz.
Qursaǵy jýan bıeler
Qulyn salmas demeńiz.
Qýlyq týǵan qulasha
Qursaqtanbas demeńiz.
Qubylyp turǵan báısheshek
Qýraı bolar solǵan soń.
Handar kıgen qamqa ton
Shúberek bolar, tozǵan soń.
Eńsesi bıik keń saraı,
Kemtik bolar, bólgen soń...-
deıdi. Munyń bári elge kemeńger jyraýdyń tolǵanyp aıtqan aqyl ósıeti. Ómir danalyǵy. Óleń sózdiń mindeti eldiń aqyl-oıyn tárbıeleý, bilim úıretip, basshylyq etý, oı túsirip, kózin ashý, kóńilin oıatý. Sondyqtan ómir aqıqatyn teńizdeı tereńnen tolqytyp ákeledi.
Bul aıtylǵan tolǵaýlarda Buqar jyraý zaman synshysy, biraq joǵaryda aıtqan bir sózde jyraýlar jalǵyz ǵana el aqylshysy, el synshysy emes, hanǵa da aqyl aıtyp, handy da synaıdy, kemshiligin mineıdi degenbiz. Han baılaǵan istiń barlyǵyna el úndemeı kóne bermeıdi. Eldiń yrza, narazylyǵyn han qasyndaǵy jyraý men aqylshy bı sóıleıdi. Hannyń baılaýy solarmen uǵysqan ýaqytta ǵana baılaý bolady. Sondyqtan el basyna kelgen soǵys, bitim sıaqty máseleler bolsa, barlyǵynda baılaý sózdi el ýákilderi, jyraýlar, bıler aıtady degenbiz.

Buqardyń bir tolǵaýy eski kúnniń osy jaıyn anyq bildiredi. Bul tolǵaý Abylaı kóptiń qarsylyǵymen eseptespeı, oryspen soǵysam degen ýaqytta aıtylǵan. Buqar kóp jaǵynda, soǵysqa qarsy. Sondyqtan Abylaıǵa:
"Eı, Abylaı, Abylaı,
Seni men kórgende,
Turymtaıdaı ul ediń,
Túrkistanda júr ediń.
Ábil-Mámbet handarǵa,
Qyzmetshi bolyp tur ediń.
Sen qaı jerde júrip jetildiń.
Úısin Tóle bıdiń
Túıesin baqqan qul ediń.
Jıyrma jasqa jetken soń,
Dáýlet qusy qondy basyńa,
Qydyr keldi qasyńa,
Baq úıińe túnediń,
Aq suńqar qustaı túlediń,
Alystan toıat tilediń,
Qylyshyńdy tasqa bilediń,
On san alash balasyn,
Jýsatyp qoıdaı órgizip,
Jumsap tursyń qolyńnan.
Ashýlanba, Abylaı.
Kóterermin, kónermin,
Kóterip qazyna salarmyn.
Ótińmenen jarylma,
Ókpeńmenen qabynba.
Oryspenen soǵysyp,
Basyna monshaq kótergen,
Jurtyńa jaýlyq saǵynba.
Kúnde mendeı sóıleıtin
Toqsan úshte qarıa
Endi saǵan tabylmas, –
deıdi.

Bul óleńderge qaraǵanda, jyraý qur ǵana óleńshi, qur ǵana aqylshy emes, kerekti kezinde hannyń da, qaranyń da qatty synshysy, qatal tezi bolatynyn bildiredi. Aqylshy ósıetshiden shyǵyp, keı kezde saıası salmaǵy bar, zor qýat ıesi bolatynyn sezdiredi. Sondaılyq salmaǵy bolyp, aıtqan sózi kimge de bolsa em bolatyndyqtan, jyraý keı ýaqytta bólinip-jarylǵan eldiń bitimshi bıi de bolyp ketetin.
Qıýy qashyp, jigi ashylǵan erlerge jamaýshynyń sózi em bolmaǵan ýaqytta, kesikti bılik pen nyq baılaýdy aıtyp, kópti toqtatatyn jyraý bolǵan. Bunyń mysaly: Buqardyń Kereıge aıtqan sózi, Kereı ókpe ustanyp el uıqysyn buzyp, hanǵa baǵynǵysy kelmeı, arazdyqpen aýa kóshpekshi bolady. Sonda jyraý óziniń qýatyn bildirip, yzǵarlanyp, jýan sóıleıdi:
Kereı, qaıda barasyń,
Syrdyń boıyn kóbelep.
Sen qashsań da, men qoıman
Arǵymaǵym jebelep.
Endi aldyńnan shyǵaıyn,
Jaýǵan kúndeı sebelep.
Men arǵyn degen aryspyn,
Azýy kere qaryspyn.
Sen – buzaý tirisi shónshiksiń,
Men – ógiz terisi talyspyn.
Abylaı aldynda bitpeseń,
Atasyn bilmes alyspyn.
Kóshiń keter bir jaqqa,
Malyń keter bir jaqqa...
Jar basyna qonarsyń.
Jarty lashyq tigersiń,
Aýyzyńnan as keter,
Qara kózden jas keter,
Bul qylyǵyń qoımasań,
Sonaý keýdedegi
Dýlyǵadaı bas keter, –
deıdi.

Bul kezde jyraý jýan daýger, jýan bı. Ol qalyń arǵynnyń kóptigine súıengen. Sol kópti sońyna ertken, salmaǵy aýyr toqpaǵy. Buqardyń hanǵa jýan sóıleıtini de sol.

Tarıh synymen qaraǵanda, Asan qaıǵy men Buqar jyraý, qazaq qaýymynyń joǵarǵy tabynan shyqqan han men bıler ortasynan týǵan aqyndar. Ózderi de el meńgerip júrgen basshy, ulyq. Bulardy týǵyzǵan qazaq tarıhynyń han bılep, bı bılegen dáýiri. Sondyqtan dúnıege kózqarasy, uǵymy, el tirshiligine bergen baǵasy, barlyǵy da han men bı zamanynyń oı negizin, salt-sanasyn bildiredi. Asan qaıǵy Jánibekteı hannyń qaradan qatyn alǵanyn teris kórip, keleshek zamanynda qul bıleıdi dep qoryqsa, "hannan kúsh, qaraǵaıdan shaıyr ketedi!" dese, Buqar jyraý: "Kúnderdiń kúni Abylaı, ese tımes ózińe esiktegi qulyńnan" dep, "qarasha torǵaı qaz bolmas" dese, barlyǵy da eski úlgini súıip, óz zamanynyń uıytqysy buzylmaǵanyn tilegendikten týady.

Biraq Abylaı zamanyndaǵy aqyndardy synaǵanynda, jalǵyz osy belgimen synaýǵa bolmaıdy. Bular qazaqtyń óz turmysyna, óz isine kelgende, eski úlgini súıse de, sonymen birge eń tereń, eń kúshti sózderin qalyń qazaqtyń qamyna arnaǵan. Qazaq eli óz betimen erkin ómir súrýi múmkin bolsa, Asan men Buqar sondaı zamanda ómir súrse, onda bulardan baıshyl aqynnyń tolyq úlgisi shyǵýǵa bolar edi. Biraq ol bettegi el adamynyń órisi az bolyp, eń aýyr hal – orysqa baǵynyp, jattan taıaq jeý bolǵan soń, aqyndardyń da kúıi men saryny qalyń eldiń muń-zary men tirshilik qamyna aınalyp ketken. Sol sebepti Abylaı zamanyndaǵy aqyndardyń jelisi keıingi zaman aqyndarymen qosylyp ketedi.

Asan men jyraýdyń óleńderin túr jaǵynan qarasaq, ylǵı quba jondatqan jumbaq pen jarystyrǵan oı, qatarlastyrǵan kóp úlken sýretpen keledi. Barlyq sózi tereń oı men aqyl, ósıetke aınalady. Keıingi aqyndarǵa tastaǵan úlgisiniń biri de osy. Boljalshyl qarıa, tolǵaýshyl jyraýdyń sózderin osy belgimen synasaq, bular bizdiń ádette óz betimen týǵan saltanatty ádebıet belgisin kórsetedi. Qazaq topyraǵynyń ózinen, qazaqtyń tarıhı dáýirinen týǵan úlgisi ádebıet dáýiri sıaqty bolady.

Abylaı zamanynda bolǵan zar zaman aqyndarynyń jaıyn shamalap bildik, endi bulardyń arty ne bolǵanyn aıtaıyq. El tarıhynda Abylaı zamanynan sońǵy úlken tolqyn Isataı, Kenesary mezgilinde bolǵan tarıhı óleńderdi qarastyrǵan ýaqyttarda aıtqamyz. Abylaı zamanynda negizdelgen saıası baǵyt Syrym, Isataı, Kenesary tusynda is júzine shyǵyp, qalyń el ómiriniń astyn ústine keltiredi. Sol zamannyń pikir jolyndaǵy basshysy, tabaldyryǵy Abylaı zamany bolatuǵyn. Sońǵy zaman adamy oı sýatyn, saıası baǵytyn artqy dáýirden aldy. Sondyqtan bir zamanda tolǵaý aıtqan qarıa keıinginiń aqyny men aqylshysy basshysyna qadirli arýaq, qasıetti uran sıaqty boldy. El bılegen bı bolsa, batagóı aqsaqal, qarıa bolsa, zaman halin Asan qaıǵysha qaıǵyryp, Asansha joqtap, kúńirenetin boldy. Ómir qajytyp, qaıǵy jeńgen basshysynyń barlyǵy Asandy úlgi qylyp: "Qıly-qıly zaman bolar, qaraǵaı basyn shortan shalar" deıtin boldy.
Osy kúı Asan qaıǵy men Buqar jyraýdan keıinginiń aqynynda da kúshti. Sondyqtan joǵaryda aıtylǵan júz jyldyq dáýirdiń aqyny túgelimen osy kúı, osy saryndy úlgi qylyp, Abaı zamanyna sheıin jetti. Keıde sol sarynnyń arty Abaımen tustas bolǵan aqyndardan da joǵalmaǵany bar.

Endi osy dáýirdegi zar zaman aǵymyna kiretin kim? Bizshe bul aǵymǵa XIX ǵasyrda bolǵan aqyndardyń bári kiredi. Bul ǵasyrda qazaq aqyndary eki alýan bolǵan. Bireýi: esi kirgen oıly aqyndar, naǵyz zar zamannyń óz aqyndary, ekinshisi: eldiń qyzyq-saýyǵyn salt qylǵan aıtys aqyndary. Joǵarǵy aıtqan aǵymǵa aıtys aqyndarynyń kiretin sebebi: bulardyń barlyǵy birdeı ylǵı aıtyspen ótken emes. Kópshiligi aıtyspen aıt pen toıdy qyzyqtap júrip, sonymen birge anda-sanda el basyna kelgen aýyr kúnderdi de óleń qylatyn. Orys zorlyǵymen jerden aýǵan el, elden qýylǵan er bolsa, sonyń barlyǵyna aıtys aqyndary da jylaǵan, joqtaý óleńderin aıta bilgen. Sondyqtan zar zamanǵa bular aıtystarymen kirmese de, jańaǵydaı esti óleńderimen kirýge tıisti.

Endi zar zamannyń óz kúıin tolyq sýrettep kórsetip, anyq úlgi bolatyn aqyndarǵa kelsek, bulardyń sany kóp bolýǵa kerek. Biraq bul kúnde barlyǵynyń sózderi jınalmaǵan: jınalǵany bolsa, baspaǵa shyqpaǵan. Sondyqtan qazirde zar zamannyń bar aqynyn túgel sanap shyǵý múmkin emes. Sol sebepti kópke málim bolyp, jarıalanǵan aqyndardyń birnesheýin mysalǵa alyp, solardyń baǵyty men sarynyna qarap jalpy zar zaman aqyndarynyń zamany men qalpyn uǵynyp kóreıik.

Buqar jyraýdan soń XIX ǵasyrdaǵy zar zaman aqyndarynyń basy - Mahambet. Odan keıingileri: Shortanbaı, Murat, Altynsaryuly, bulardan sońǵy bir býyny Abaımen tustas aqyndar.

Ázirshe bulardyń mysalyna alatynymyz Narmambet, aıtys aqyndarynan keıbir óleńderimen osy jikke kiretin Shernıaz, Dosqoja, Kúderi qoja sıaqtylar. Onan soń zar zamannyń kúı sarynymen áńgimeli óleń aıtqan aqyndar joǵaryda tarıhı óleńniń ishinde aıtylǵan Nysambaı, Yǵylman sıaqtylar.
Endi jańaǵy sanalǵan aqyndardy jeke-jeke qarastyryp kóreıik. Abylaı tusynan keıin zar zaman aqyndarynyń sanyn kóbeıtip, sarynyn kúsheıtken Kenesary, Isataılar dáýiri dedik. Sondyqtan bul dáýirdiń aqyndaryn jańaǵy adamdardyń oqıǵalaryna jaqyn turǵan Mahambetten bastaımyz.

Mahambet jalǵyz ǵana aqyn emes. Bir jaǵynan aqyn bolsa, ekinshi jaǵynan Isataı oqıǵasynyń qan maıdanynda iri qaırat kórsetken ataqty batyr. Ári sózimen, ári isimen áleýmet qyzmetkeri bolyp, sol jolǵa boıyndaǵy bar qýatyn sarp etken adam Mahambet. Buqar jyraý men Asan qaıǵynyń jańa zamandaǵy jańa úlgisi, tutynǵan joly men kózdegen maqsatta solardyń eshbir aıyrmasy joq. Aldyńǵylary óz zamanyna aqyl ósıetpen basshylyq etip, ákimshilik orynda otyryp, qyzmet etse, mynaý aldyńǵylar salǵan jolmen, solar nusqaǵan betke qol qaıratymen jetpek bolǵan. Isataı, Kenesarylar qazaq eliniń aqyrǵy ret patsha úkimetine qarsy tuıaq seripken qımylyn kórsetse, Mahambet osylardyń jolyn túgelimen qabyldap, ózine ıman qylǵan adam. Jyraý ósıet pen bılik sońyndaǵy adam bolsa, Mahambet solardyń úlgisimen jańa zamanda, tar zamanda shyqqandyqtan, úgit pen istiń sońyna túsken adam. Sondyqtan qalyń eldi artynan ertip júrip, úkimetke qara qaıratpen qarsylyq etedi. Kóterilis jasaıdy. Soǵysady. Sóz sóılese jalpy qazaqtyń qanyn qyzdyryp, jeliktirip, osy jolǵa ertpekshi bolady. Óleńine qarasaq, ózderi istegen istiń alǵashqy kezindegi Mahambet osy pishinmen aıqyn kórinedi.

Bunyń zamany Abylaı zamanynan da buzylyp ketken. Bul kúnde burynǵysha tolǵaý aıtyp, alystan qozǵap, oı túsiremin dep otyrýǵa bolmaıdy, endi is qana qalǵan. Júrek toqtatyp, bekinip qolǵa naıza alyp attaný ǵana qaldy. Ne ólý, ne tirilý kerek. Tynys bitip, tyǵyryqqa qamalǵan jerdegi jalǵyz asý osy. Sondyqtan qyzýly úgit sózben qalyń qazaqtyń qaıraty bar erlerine uran salady. Kóterilis jalaýyn sermep, "Alaqany muzdamaǵan" ul bolsa, solarǵa arnap:
"Ereýli atqa er salmaı,
Egeýli naıza qolǵa almaı,
Egindikti jer shalmaı,
Qońyr salqyn tóske almaı,
Tebingi terge shirimeı,
Terligi maıdaı erimeı,
Alty malta as bolmaı
Ózińnen týǵan jas bala
Saqaly shyǵyp, jat bolmaı,
Asharshylyq, shel kórmeı,
Aryp-ashyp, el kórmeı,
Tún qatyp júrip, tús qashpaı,
Tebingi teris taǵynbaı,
Temir qazyq jastanbaı
Qý tolaǵaı bastanbaı
Erlerdiń isi biter me...", –
deıdi.

Bul óleńniń tusynda Mahambette úmit bar. Aldynan kútken tilegine jetem degen ekpin, jalyn bar. Biraq bul kúıi uzaqqa barǵan joq. İstiń basy osyndaı ımanmen bastalsa da, tez ýaqytta bastaryna qaza keledi. Aqynnyń ekpinine qarsy qara daýyl shyqty. Atqan oǵy tasqa tıdi. Qol bastaǵan er bolsyn, artynan ergen el bolsyn barlyǵynyń da taýy shaǵyldy. Ot sónýge aınaldy.
Isataı istegen is – qazaq eline jasalǵan syn edi. Tarıhtyń tar kezeń, taıǵaq keshýi edi. Osyǵan qarsy turýǵa qaırat tabylyp, shydam jeter dep edi. Sonyń bári tabylmaǵan sıaqty boldy. Sondyqtan eldiń álsizdigine kózi jetken aqyn:
"Tolarsaqtan saz keship,
Toqtamaı tartyp shyǵýǵa,
Qas úlekten týǵan qatepti,
Qara nar kerek bizdiń bul iske.
Qabyrǵasyn qaýsatyp,
Bir-birin dep sókse de,
Qabaǵyn shytpas er kerek,
Bizdiń bul iske", –
deıdi.

Aqyn erdiń qazaq ishinen kerek qylǵan qaıraty syrtyna shyǵyp kózge kórinbedi. Jasyǵan el aldynan soqqan daýylǵa qarsy turýǵa shydamaı, bet buryp yqtap ketti. Sondyqtan:
"Burynǵydaı qaryshtap
Qonalmadyq qonysqa,
Kele almadyq keliske,
Jaǵalaı qonyp qonysqa,
Taǵy jaqyn keldik orysqa..."
Burynǵy tilek, úmitpen salystyrǵanda, bul ómir emes; jubanatyn sáýle joq. Qarǵys kún:
"At basyna soqtyryp,
Ata-eneni sóktirip,
Nálet bolsyn, jigitter,
Bizdiń bul júrgen júriske.
Taǵydaı tandap sý ishken,
Tarpandaı tizesin búgip ot jegen,
Taǵy syndy myrza ediń,
Taǵy da keldiń tar jerge...
Tańdansań taǵy bolar ma,
Táńiriniń salǵan bul iske", –
deıdi.

Qarsy kóńil jyǵylyp, jalyn júrek sýynǵan soń, jańa zamanǵa yqtıarsyz baǵyný ǵana qaldy. Biraq bul baǵynýda kóngenniń belgisi joq. Tastaı qatqan qattylyq pen qarsylyq álde bolsa ishte jatyr, sondyqtan eńdigi qalǵan kúndi tirshilik dep eseptemeıdi. Nálet oqıdy. Aqyn kóńilinen jańaǵy óleńmen shyqqan osy kúı, qarsylyq aqyn kóńilinen esh ýaqytta ketken joq. Isataı tolqyny ótti. El jyǵylyp, jeńildi, jańa zamanǵa zorlyqpen bolsa da bas ıdi. Jańa ómirge yrza bolǵan qanaǵatshyldar da shyqty. Jańalyqtan raqat alatyn "jaqsylar" týdy. Zaman ózgermegen sıaqty bolyp, burynǵysha jubanysh, qyzyq tapqandar boldy. Biraq aqyn kóńili bunyń birine de qanaǵattanǵan joq. Ózgege jaqsy kóringen ómir buǵan tozaq esebinde kórindi. Tutqyn oryn dep sanady. Búgingi yrzalyq – quldyń yrzalyǵy. Qorashyl tóbet bolǵanyna máz bolǵan jigersiz, otsyzdyń yrzalyǵy. Shynynda, búgingi kún qaraly kún emes pe? Qaraly bolatyn sebebi:
Jelkildegen ala tý
Jıyrylyp oıǵa túsken kún.
Jez qarǵyly quba arlan
Jez qarǵydan aırylyp,
Qorashyl tóbet bolǵan kún.
Asa shapqan qulasha at
Zymyrandaı bolǵan kún.
Arqaýyldyń boıynan
Teriskeı daýyl soqqan kún.
Saǵaǵy bolat qylyshtyń
Baldaǵynan synǵan kún.
Jas báıterek jyǵylyp,
Jyǵylǵany estilip,
Alystaǵy duspannyń
Qýanyp, kóńili tynǵan kún.
Zaman osy bolǵan soń, aqyldy qanattandyratyn jubanysh joq. Sondyqtan bunyń aýzynan shyqqan sózdiń barlyǵynda jańaǵy zar zaman kúıi arylmastaı qaıǵyly saryn bolyp, bilinip otyrady.

Zar zaman aqyndarynyń Mahambetten sońǵysy óleńdi jazyp aıta bastaıdy. Bulardyń aldyndaǵy tarıhı dáýir Isataı, Kenesarynyń jolsyz joryǵymen baılanysqan, júdeýlik qaıǵy kúnderi bolatyn. Ol ýaqyttaǵy eldiń ómirine qandaı jańalyq, ózgerister, aýyrlyqtar kiriskenin burynǵy aqyndardyń tusynda aıtqamyz.

Endi sol tarıhı oqıǵa men patsha saıasatynan basqa taǵy qosymsha jańalyqtar boldy ma? Bolsa, ne jańalyq? Sol jańalyqtyń ádebıetke qandaı áseri boldy? Zar zaman aqyndarynyń burynnan kele jatqan kúı sarynyn ózgertpese de, boıaýyn jańǵyrtyp jańa ıis kirgizgeni bar ma? Sol jaıdan biraz sóz aıtyp óteıik.

Buqar jyraý zamanynan kele jatqan burynǵy áleýmetshildik, oıshyldyq sarynyna Mahambet zamanynda isshildik qosylsa, keıingi aqyndardyń tusynda jańa áser sıaqty bolyp din men mádenıet ıisi kire bastaıdy.

Zar zamannyń orta býynynan beri qaraı din saryny bizdiń ádebıette jyldan jyl ótken saıyn úlkenirek oryn alady. Basy Shortanbaıdan bastalǵan dinshildik, XIX ǵasyrdyń aıaǵyna kelgende tolyp jatqan din qıssalaryna kelip soǵady. Biraq, bul jazylyp otyrǵan ádebıet tarıhynda bizdiń maqsat qylǵan nársemiz eń áýeli qazaqtyń naǵyz óz ádebıetin arshyp alý bolǵandyqtan, din aǵymymen týyp, jat jurttyń úlgisi sıaqty bolyp kóship kelgen ádebıetin ázirshe qozǵamaqshy emespiz. Sebebi qazaq ádebıetine kirgen din qıssalary men halyq romandaryn alsaq, barlyǵy da ózge elderde týyp, bizge kóshirme sıaqty bolyp kelgen.

Sondyqtan qazaqtyń bir qıssasyn qarastyrýdan buryn, sol qıssalardy ózge elderdiń ádebıetinen terip, tekserý kerek bolar edi. Qazirgi mindet ol emes. Sondyqtan bizdiń ádebıettegi din aǵymyn keń aýdanymen qarastyrmaımyz. Onyń ornyna joǵarydan qarastyryp kele jatqan zar zaman aqyndarynda dinshildik áseri bilindi me, qanshalyq dárejede bilindi, sony ǵana árqaısysynyń óleńinen qarastyryp ótemiz.
Zar zamannyń orta býynyndaǵy bir jańalyq – dinshildik saryny delik. Ekinshi – joǵaryda aıtqan mádenıet ısi. Biraq bul dáýirde sońǵy jańalyq onshalyq aıqyn bolyp, tolyq kúıinde bilinbeıdi. Bilinse jalǵyz Altynsarınniń ǵana sózderinde bilinedi. Sondyqtan muny bir úlken jańalyq demeı, ısi dep qana atadyq.

Bul aıtylǵan jańalyqtardan basqa zar zaman kúıinde bolǵan taǵy bir ózgeris: Mahambetten sońǵy aqyndar, burynǵy Buqar jyraý zamanynda bıikte turǵan óleń sózdi oıǵa kelip, túsirdi. Bulardyń tusynda óleń el ómiriniń usaq salalaryna taraýǵa aınaldy. Burynǵy aqyn qazaq ómiriniń uly qursaýyn, úlken aýdanyn sóz qylsa, bulardyń sózderi, kúndegi ómirdiń usaqtaǵan jamaýshysy sıaqty bolyp, jeke-jeke dertke arnalatyn boldy.

Jyraý jyrlaǵanda el basyna kele jatqan jańa zamannyń uly denesin, nobaı sýretin sóz qylatyn, sodan qorqyp, tolǵanatyn. Olar qazaq jaılaǵan saharanyń bir shetinen shyqqan shoqtaı qara bultty kórip, sonyń belgisinen shoshyp, sodan keletin bále qandaı ekenin boljap, tuspal qylyp aıtatyn.

Sońǵy aqyndardyń zamanynda sol bult bir esepten qazaq dalasynyń ústinen soǵyp ótti. Sondyqtan bul kúnniń aqyndary baıaǵydaı shyqqan bultty sóz qylmaı, sodan túsken burshaqty, úı jyqqan daýyldy, mal yqtyrǵan soqqyndy sóz qyldy. Dala jaılaǵan eldiń ómirinde bulttan túsken qaza menen dert qandaı boldy, solardy aıtyp, kúńirenetin boldy.

Sol qaza men dertter qaısy? Dert kóp. Bireýi, eldi orys ulyǵy bılegenin arman qylady. El mineziniń buzylyp birlik, berekeden aıyrylǵanyn aıtady. Baılyq ketip, kedeı bolǵanyna qaıǵyrady. Ekinshisi, el jaılaýyn orys alyp, jer tarylǵanyn, zorlyq kórgenin aıtady. Burynǵy keń qonys, keń órisin joqtaıdy. Úshinshisi, din joǵalyp, qaryndastyq qadir tozyp, rý tirshiliginiń shyrqy buzylǵanyn sóıleıdi. Keıbireýler ózgerip turǵan zamannyń aýyrtpalyǵyn aıtyp kelip, ótken kúnge joqtaý aıtady. Osynyń bárin sanaýmen birge tyǵyryqqa qamalyp, sendelgen eldiń qaıǵyly handary keı-keıde em aıtqysy da keledi. Biraq munyń eshqaısysy da aldyńǵy zaman nege soǵatynyn bilmeıdi. Ótken kúnnen qalǵan uly jumbaqty sheshe almaıdy. Sondyqtan árqaısysynyń demi de ártúrli. Keıbiriniki din, keıiniki taza adamshyldyq, taǵy biriniki shala kúıde aıtatyn oqý óner. Bulardyń sóz qylǵan jaılary basqa-basqa sıaqty bolyp, ataǵan emderi de ártúrli bolǵanmen, barlyǵynyń basyn qosatyn ortaq jeri bar. Ol ortaq jeri: zaman haliniń qaısysynan týatyn ókinish, zar ótkendeı oılap, kúrsinip, saǵynyp, qazirden qajyp, toryǵý, aldyńǵydan shoshynyp, qorqý, sondyqtan yńyranyp, zarlanyp, zaryǵý. Jylaýyna zorlaý.
Zar zamannyń pisip jetken kezindegi tolyq shyny osy. Endi osy halderdi jeke aqyndardyń sóz mysaldarynan tekserip qaraıyq.
Sońǵy zaman óleńderine zar zaman degen at qoıdyq. Bul attyń ıesi Shortanbaı. Bul aqyn "Zar zaman" degen óleńinde ózi kórip turǵan qazaq ómiriniń barlyq sýretin aıtady. Sol sýretter boıynsha Shortanbaı ómir súrgen zamannyń hal-jaıy qalaı pishindeledi, sony kóreıik.
Shortanbaı áýeli burynnan kóp sóılenip kele jatqan "Zamanǵa" qaı zaman ekenin atap, at qoıady.
Mynaý aqyrzamanda
Alýan, alýan jan shyqty,
Aram, araz han shyqty,
Qaıyry joq baı shyqty.
Saýyp isher súti joq.
Minip kórer kúshi joq,
Aqsha degen mal shyqty.
Baıaǵydan qubylyp, buzylyp kele jatqan zaman, ózge zaman emes, aqyr zaman eken. Bul arada din uǵymy men eski qazaq kózqarasy bir araǵa qosylǵandaı bolady. Sondyqtan "aqsha degen mal shyǵyp, qaıyry joq baı shyqqany" aqyr zamannyń belgisi. Zamannyń osy sıaqty jaman belgisi "Zar zamannyń" ishinde kóp aıtylady. El ómirinde burynǵydan ózgergen jańalyq, jattyq bolsa, barlyǵy da aqyr zaman nysanasy sıaqty kórinedi.
Munyń ózi zar zaman
Zarlyǵynyń belgisi
Uly syılamas atasyn.
Aram sidik bolǵan soń,
Atasy bermes batasyn.
Qazy, bolys, han qoıdy
Nekesiz týǵan shatasyn.
Sol zamannyń kezinde
Qyz syılamas sheshesin,
Erjettim dep, shashtasyp.
Zamannyń buzylǵan belgisi jalǵyz adamda emes, tabıǵat ta ózgeredi. O da jutap, júdep keledi:
Asyly asqan zamandaı,
Shóp suıyldy jerdegi,
Qus taýsyldy kóldegi
Baı taýsyldy eldegi.

Bunyń bári zaman buzylǵanynyń anyq belgileri. Endi osy zamandy buzǵan kim? Qandaı is, qandaı qýlyq, qaı ózgeristen soń burynǵy zaman buzylýǵa aınaldy? Buǵan aqynnyń beretin jaýaby:
Zaman qaıtyp ońalsyn,
Adam qaıtyp qýansyn,
Jandaral boldy ulyǵyń,
Maıyr boldy sypaıyń.
Arylmastaı dert boldy
Nasharǵa qylǵan zorlyǵyń.
Kinázdi kórdiń pirindeı,
Tilmáshti kórdiń bıińdeı,
Dýandy kórdiń úıindeı,
Abaqty tur qasynda,
Qazylyp qoıǵan kórindeı.
Baılar urlyq qylady,
Kózine mal kórinbeı.
Bıler jeıdi parany,
Saqtap qoıǵan súrińdeı.
Sol sebepti:
Zamannyń túri buzyldy
Tekemettiń túrindeı.
Minekı, basynda zaman jaıyn el ómiriniń usaq belgisinen bastasa da, aıaǵynda kelip tireletini baıaǵy eski túıin. Zamannyń zaryn aıtyp, kúńirenip kelgende, sol qaıǵyǵa salyp otyrǵan sebepti izdesek, ol orys úkimetiniń bıligi bolyp shyǵady. Burynǵydaı emes, búgingi kúnde úkimet eldi basyp, bılep alǵan, el ómirine barlyq sýyq pishinimen, sýyq maqsatymen jaqyn kelip, qoıan-qoltyq aralasyp ketken. Sondyqtan "ulyq bolǵan jandaral, pir bolǵan kináz, bı bolǵan tilmáshpen" birge solardyń keıpine túsip, azyp ketken urlyqshyl baı men parashyl bı de zamandy buzýshylardyń biri dep sanalady.

Endi osyndaı zamannyń ishinde ómir súrgen zarly aqynnyń ómirden úmiti bar ma? Úmiti joq. Jalǵyz jubanysh: búgingi zalymnyń bári osy kúngi isiniń jazasyn aqyrette tartady dep senedi. Sondyqtan osy tez qurylatyn zamannyń bolýyn tilegendeı bolyp:
Kele jatyr jaqyndap
Aı men kúnniń arasy.
Tańda maqshar bolǵanda,
Tarazyny aýdarar,
Zalymnyń qylǵan kúnási,
Ákimniń qylǵan zınasy, –
deıdi.

Zar zaman aqyndarynyń ishinde qaýym tirshiligin, áleýmettiń qaıǵysyn din boıaýymen boıap aıtqan osy Shortanbaı.
Zar zamannyń budan keıingi kórnekti aqyny Murat. Murat zar zaman aqyndarynyń ishinde patsha saıasatynyń bir taraýyna kóp kóńil bólgen aqyn. Ol taraýy qazaqtyń jeri alynýy bolatyn. Sondyqtan bul aqyn kóp jyrynda qonys pen óristiń joqshysy bolady. Jer tarylyp, zań buzylyp, el sasqan soń, burynǵy uıtqysy buzylmaǵan rý tirshiligi kórkinen aıyrylyp, qubylyp, qýaryp bara jatqan sıaqtanady. Buzylǵan zaman munyń da óleń sóziniń bar kúshin áleýmet qamyna jumsatady. Murat zar zaman ishindegi iri aqynnyń biri. Bunyń sóz úlgisi baıaǵynyń tolǵaýy sıaqtanyp, qarsyǵa shapqan júırikteı kósilip, qulashyn kerip keledi. Eldiń jaılaýy men qonysyn joqtaǵanda jalǵyz óz zamanynan bastamaıdy. Qazaqtyń qaıǵyly kúıi alystap, eskiden kele jatqanyn aıtyp:
Edildi tartyp alǵany –
Etekke qoldy salǵany.
Jaıyqty tartyp alǵany
Jaǵaǵa qoldy salǵany.
Oıyldy tartyp alǵany
Oıdaǵysy bolǵany
Qonystyń bar ma qalǵany
Mal men basty eseptep,
Balanyń sanyn alǵany.
Ańǵarsańyz, jigitter,
Zamanany taǵy da
Bir qyrsyqtyń shalǵany, –
deıdi.

Qazaqtyń ata qonysy, mekeni alyna bastaǵany, búginnen emes, kópten bastalǵan. Sondyqtan bul zorlyqtyń tarıhyn sholyp ótedi.
El ómirin osyndaı eskiden kele jatqan dert kernegen soń, zaman buzylmasqa shara joq. Buǵan da zaman ózgerip, "qyrsyq shalǵandaı" bolyp kórinedi. Bu da azǵan zamannyń belgisin aıtyp kelip, zaman neden buzylǵanyna sheshý aıtady. Sheshýi Shortanbaısha tabıǵat buzylǵandyqtan, din joǵynan emes. Tabıǵat burynǵy qalpynda, zamandy buzǵan qazaqtyń óz qaýymy:
Báıit ettim bul sózdi,
Qaıǵy shegip zamannan.
Zaman azyp ne qylsyn.
Aı ornynan týady,
Kún ornynan shyǵady, –
Bunyń bári adamnan...

Osydan keıingi sózderde adamnyń buzylǵanynyń belgisi qaısy ekenin aıtady. Belgileri: burynǵylar aıtqan berekesizdik, aramdyq, jat baýyr bolyp qaryndastan aıyrylǵandyqtan. Qaýymdy buzǵan sebep:
Qatpa bolǵan túıedeı,
Kıeńki bolǵan bıedeı,
El bıledi bir sympys
Eki buty taralǵan, –
deıdi.

Zamandy azdyrǵan sebeptiń biri osy bolsa, ekinshisi kúshti dushpan. Bul dushpan ıyqqa shyǵyp, qyrandaı qadalyp baǵyp tur. Moıyn burǵyzbaıdy. Sondyqtan aqyn:
Dushpan tazy, biz túlki,
Qashsaq erikke qoımaıdy,
İnge kirsek sýyryp
Qulǵanadaı qadalyp,
Qazynasy keń qudaıym,
Saqtaǵaısyń salamat, –
deıdi.

Myqty dushpan aqyn júregin shoshytyp, jaratqan ıesinen tilek tiletedi. Tynys bitip qajyǵan soń, áli quryǵan zarlynyń arǵy tiregi qudaı. Sondyqtan "saqtaı kór" dep soǵan jalbarynady. Qaıǵy men úmitsizdik jeńgen aqyn aldyńǵy zamannan da shoshıdy, aldyńǵy zaman el surqyn búgingiden de jaman buzatyn sıaqty. Kómeski keleshek taǵy da talaı buzyq belgini sezdirip turǵan sıaqty. Ómir uıtqysynyń buzylýy aqyn zamanyndaǵy jamandyqpen toqtamaıdy. Jaqynda taǵy qaýip bar. Ol qaýip:
Ustaı ma dep bilegin,
Nyǵaıa ma dep júregin,
Keıingi týǵan balanyń
Shashyn, murtyn qoıdyryp,
Ashshy sýǵa toıdyryp,
Buza ma dep reńin,
Adyra qalǵyr zamannyń
Jaratpaımyn súreńin.
Bul sózde jaqyndap kele jatqan zamannyń aqyndy kúpti qylǵan jumbaǵy bar. Ol jumbaq patsha úkimetiniń qazaq elin orys qylmaq saıasaty. Murat sol nıettiń shetin sezgen. Óz zamanyndaǵy kóp belgiden topshylap, sol kún bola ma dep qaıǵy shekken. Kórgen kúni osy bolǵan soń, bu da tirshilikke yrza emes. Sondyqtan "adyra qalǵan zamany" – Mahambettiń "nálet" oqyǵan zamanynan ózge emes. Sondaı qaıǵyly, sondaı dertti zaman ekenin bildiredi. Murattyń el qaıǵysyn kórsetetin bir úlken óleńi "Saryarqa". Munda jerden aýǵan eldiń aryp-ashqan kúılerin, burynǵy dáýrenin aıtady. Munda da kúshti saryny – zaman qaıǵysy. Buzylǵan, azǵan zamannyń jyry. Sonymen birge qazaq qonys qylǵan jerdiń qutsyzdyq, sorlylyǵyn aıtady.
Kirin jýyp, kindigin kesken jerden,
Qysylmaı, er kete me erkimenen.
Buryn da adyra qalǵyr qutsyz edi,
Egesken erdiń bári jer tiregen, –
deıdi.

Jer úshin talaı el ómirin sarp qylyp, eńbek etken. Biraq ejelden baıaǵy batyr men jaýynger eldiń eshbirine paıyzdy qonys bol maǵan qutsyz jer. Sondyqtan basshysynan aırylǵan qara halyqta qarsy turarlyq shara joq.
Eldiń irgesi ydyrap, tozǵany jalǵyz búgin emes:
Áýeli Álimmenen Tabyndy aldy,
Tozdyryp aqsúıektiń taǵyn da aldy.
Álendi Kóseppenen Sibirge aıdap,
Bu jurttyń qara túgil hanyn da aldy.
Sondyqtan alyp kóńil basylyp júr demeske shara joq.
Zar zaman aǵymyna óleńniń keıbir sarynymen qosylatyn aqyn Ybyraı Altynsarın. Biraq sonymen birge sol aqynnyń ózgelerden bólek bir jańalyǵy bar. Bul mádenıetti aqyn. Sondyqtan keıbir óleńderi oqymysty, úlgili aqyndardyń saltymen jazylǵan. Ondaı úlginiń mysaly: "Sáýirde kóteriler rahmet týy" dep dalanyń jazǵy túrin sýrettep aıtqan óleńi.

Altynsarınnen eń alǵash ret qazaq ádebıetindegi sıpattaý óleńi bastalady. Evropa aqyndarynyń úlgisimen qyr turmysynyń kórkin sýretteıdi. Bul óleńinde áleýmetshildik saryny, el qamy joq qazaq ádebıetinde alǵashqy shyqqan jańa úlgi bolǵandyqtan, sol jańalyq mysalynyń esebinde atap otyrmyz.

Áleýmet qamyna arnalǵan óleńderiniń syrtqy úlgisi men kúı saryny burynǵy aqyndarǵa uqsaıdy. Bu da elge úlgi, ósıet aıtady. Júdegen eldi jubatqysy keledi, el túgelimen kóńili kirbeń, ǵaryp sıaqty, sondyqtan jumsaq qolmen ustap, jyly sózben kelip, kóńiline qonatyn uǵymdaı aqyl aıtpaqshy. Eldiń basyna kelgen kún kóp sóılengen, kóp aıtylǵan.

Sondyqtan endigi sózdi Altynsarın zamandy joqtap, zaman zaryn aıtýǵa arnamaıdy. Zamannyń qaıǵy sherin qalyń eldiń ózi sezip-bilip, kórip túr. Onyń ornyna, múmkin bolǵansha, em aıtqysy keledi. Biraq munyń aıtqan eminde bir baǵyttyq, anyqtap bastaǵan ekpin, aǵyn joq. Eldiń ár alýanyna ártúrli em aıtady. Eldiń úmit, súıenishin jas býynǵa artqandaı bolady. Sondyqtan balalardy oqýǵa shaqyryp, bata beredi.
Aqynnyń qalyń elge aıtqan ósıeti kómeski, uǵymsyz. Óz zamanyndaǵy oqymaǵan nadan kópshilikke eshbir úmit arta almaǵan sıaqty, olardyń qolynan irgeli eldik kelerine. de sene almaǵandaı. Sondyqtan qalyń elge keıde taza adamshylyqty em qylady. Keıde din ósıetin úlgi qylyp ustaıdy. Zar zaman aqyndarynyń ishinde din sarynyn shyǵaryp, din meımanalyǵyn kóp usynatyn aqyn Altynsarın. Taza adamshylyq jolynda elge aıtatyn aqyly:
Araz bol, kedeı bolsań, urlyqpenen,
Ólip ket, basyń ketse shyndyqpenen.
Allanyń rahmetinen kúder úzbe,
Telmirme esh adamǵa muńdyqpenen,
Maqtanba baı boldym dep, baǵyńyzǵa,
Qartaımaq, o da qıyn taǵyńyzda.
Dóń aspaı baq dáýlettiń ketýi ońaı,
Basyńnan baqyt taıǵan shaǵyńyzda, –
degen sıaqty jalpy adamshyldyq úgitimen keledi.
Din sarynymen keletin ósıeti tákappar bolmaý, sabyrly bolý, ádildik pen ıesinen uıalý, ıman baılyǵyn jıýǵa tyrysý. Osy úlginiń barlyǵyn din jaqsylarynyń ómirindegi mysaldarymen aıtady.
Aıýbty jeti jyldaı myń qurt jedi,
Táni de bólek-bólek bolyp edi,
Taqyt, táj, mal-múlkinen qabat bezip,
Japanda jalǵyz jatyp "alda" dedi.
Kápirler keshe kúndiz jábir etti,
Aıýb taǵy bálege sabyr etti,
Artynda mıhnattyń rahat bar den,
Ne kelse qudaıdan dep bárin kútti.
Dúnıede patsha bolyp Dáýit te ótken,
Ǵalamǵa ádildikpen dańqy jetken.
Bar ǵoı dep otyz ulym kóptik oılap,
Bir qudaı jalǵyz kúnde álek etken.
Naýsharýan ózi ǵadil, kápir eken,
Duzaqqa ádildikpen jyǵylmady.
Buzbańyz ádildikti bul mal úshin.
Jıasyz ony-daǵy bir jan úshin.
Ázázil perishteniń ulyǵy eken,
Ne boldy tákapparlyq qylǵany úshin.
Umytpa baı boldym dep bir qudaıdy,
Jer jutqan qaıyry joq Qarynbaıdy,
Mekeni qaıda ekenin bilesiz be?
Jomarttyq qylǵany úshin Atymtaıdy, –
deıdi.
Munyń barlyǵy joǵaryda aıtylǵan din meımanalyǵy. Jýasyp, júdegen elge aqyrǵy tynyshtyq, jubanysh osydan tabylmas pa eken, endigi ómirdiń emi boısunyp, sabyrmen shydap, dinmen tirek izdeý bolmas pa eken deıdi. Ár zamanda, ár eldiń tarıhynda, úmit kemesi sý astyndaǵy jartasqa soǵylyp, talqan bolǵan shaqta, árbir jan óz jarasymen yńyranýǵa aınalǵanda, osyndaı momyndyqqa túsip, muńǵa batyp, din besiginiń terbetýin izdeıdi. Taǵdyryna bas ıip, úmit, tilekke qosh aıtyp, jaryq sáýleni ol dúnıeden kútedi.

Óleńniń maǵynasy men úlgisi ózgelerden jat bolsa da, Altynsarınniń ózge zar zaman aqyndarymen jalǵasatyn jelisi bar. Ol jelisi jańaǵy aıtqan kóńil kúıinde, túpki sarynynda, zar zaman aǵymynyń bir salasy osy betpen, osy kúımen ketken.

Osy aıtylǵan zar zaman aqyndarynyń saryny júz jyldan artyq dáýirdiń ishinde ómir súrgen qazaq aqynynyń barlyǵyna da kúı, saryn boldy. Zar zamannyń artqy aqyny XIX ǵasyr men XX ǵasyrdyń japsarynda ómir súrip, sol kezde óleń aıtqan Narmanbet. Zaman zarynyń eń aqyrǵy kúıin shertip, toqtaǵan osy aqyn.

Osynyń zamanymen, osydan keıingi dáýirde zar, kúı qazaq ádebıetinen bitedi. Narmanbet mezgilinde zar kúıiniń basyn shertip, alǵashqy tolqynyn shyǵarǵan tolǵaýshy jyraý, aqylshy qarıa da joǵalǵan. Bunyń tusynda Buqar jyraýdyń óz dáýiri de arman qylatyn qyzyq dáýren sıaqty kóringen.

Qalyń eldiń qamyn tutas oılap, tutas joqtaıtyn qamqordyń bári bitken. Zamannyń ózgerisi mezgil saıyn qubyla kelip, aıaǵynda tanymastyq bolyp basqarǵan. Endi kári kúıdi joqtaýdyń ózi de eskirgen saryn bolyp, ol jaıly sóz qylatyn aljyǵan shal sıaqty biren-saran ǵana bolyp qalǵan. Eldiń jaqsy degen kisisinen Abylaı zamanynyń kúıin kúıleý túgil, Kenesary, Isataıdyń da isi men maqsatyn biletinder de biren-saran-aq bolǵan. Qalyń el, burynǵy kóp tilekti kemitip, boıusynyp bolyp, jańa zaman jetegine júrýge yntyq bola bastaǵan, quldyqqa, qorlyqqa, tarshylyq pen zorlyqqa eldiń eti úırenip, denesi ýlanyp, ólip ketken. Endi zar zamandy Mahambetshe aıtyp, jańalyqqa qarsy bolsa, aqyndy eldiń ózi de tyńdamaıtyn, uqpaıtyn sıaqty bolǵan.

Narmanbet osy dáýirdiń ishinde týǵan aqyn bolǵan soń, zar zamannyń barlyq baǵyt, maqsatyn uǵyp otyrsa da, solar aıtqan kúıdi qaıta shertýdiń mezgili ótip ketkenin sezgen. Biraq aqyn júregi bul kúnge solardaı yrza emes, solarsha qusalanyp, qaıǵyryp, sherlenedi. Qıaly solardyń zamanynda, kóńiliniń kúıi solarmen týystyrady. Biraq olardyń úlgisi ótip ketkenin kúndegi ómir men kúndegi tirshilik maqsattary kóp dálelmen mılandyryp, uqtyryp otyr. Sondyqtan bar zar zaman dáýirinde "Saryarqa" degen óleńmen qosh-qosh aıtady. Zar kúıiniń aqyrǵy tolǵaýy men aqyrǵy yrǵaǵy osy óleńmen kelip bitedi.

"Saryarqanyń" basy zar zamanshylardyń eski qulaq kúıinen bastalady. Aqyn aldyńǵy sózde zaman buzylǵan soń tabıǵat ta buzylyp, burynǵy kórkinen, burynǵy jarastyq qyzyǵynan aıyrylady deıdi:
Saryarqa, sarqyraǵan sýyń qaıda,
Túnde shyq, kúndiz munar býyń qaıda?
Najaǵaı jarq-jurq etip nóser quıǵan,
Kók-jasyl kempirqosaq týyń qaıda, –
degen sózder búgingi kúnniń tabıǵatyna da narazy bolǵan kóńildi bildiredi. Zar zaman Narmanbetke kelgende joqtaý bolyp ketken, eski kúnge qosh aıtýymen birge sol eskiniń qasıetin aıtyp, joqtaý aralastyrady. Bunda burynǵylardaı em aıtyp, el dertinen shyǵarlyq jol izdeý joq, óziniń maqsaty eskini joqtaý bolǵandyqtan, sol úlgiden aýyspaı otyryp:
Baı bar ma baıaǵydaı barqyldaǵan
Asy mol, aty tegin tartylmaǵan?
Aldyńnan atyńdy ustap qurmet etken,
Jaıdary jeńgeń bar ma jarqyldaǵan?
Paıdaly balyǵy kóp darıań bar ma?
Sybyrsyz syr aıtatyn jarıań bar ma?
Aýzynan aıa tolym qaqyryq tastap,
Batagóı basalqy aıtqan qarıań bar ma? –
deıdi.

Zar zamannyń artqy aqyny burynǵy zarly muńnyń bárine aqyrǵy kúmbezdi turǵyzyp, ádebıettiń bir ǵasyrlyq dáýirin osy joqtaýmen tyndyrady. Biz zar zaman dáýirin osy sanalǵan aqyndarmen bitiremiz. Bul dáýirge aty belgili aqyndardan kiretin kóp bolýǵa kerek edi. Óıtkeni arǵy zamannyń Sypyra jyraýy, Qaztýǵany, berginiń Alasha Baıtoq jyraýy, Bazar jyraýy, Dosqojasy bolsyn – barlyǵy da zar zaman dáýirinen úlken oryn alatyn aqyndar. Kóbiniń sóz saptaýy men kúı saryny osy sheńberdiń ishindegi úlgimen keledi. Biraq ázirshe qosa almaýymyzdyń eki sebebi bar. Birinshisi, kóbiniń óleńi basylyp jaryqqa shyqpaǵandyq, shyqsa da, bizdiń qolymyzǵa túspegendigi, ekinshi sebep, qazirgi ádebıet tarıhynda betke ustap otyrǵan maqsatymyzdan týady. Búgingi maqsat – qazaq eliniń ádebıet jurnaqtaryn syrtqy túri men maǵynasyna qarap arnaýly jikterge bólip, ár túriniń ornyn kórsetý. Bul kitaptyń túp maqsaty sol bolǵan soń, bir dáýirde bir túrli óleń aıtqan aqynnyń bárin sanaýdyń ornyna, solardyń ishinen mysal bolarlyq birneshesin alyp, osylardyń óleń mysalyn tekserýmen ádebıet tarıhynyń jelisin tartyp almaqshymyz. Ár jerde shashylyp qalǵan belgilerge qarap, ádebıet tarıhynyń uzyn jolynan qalǵan súrleýdi taýyp alýdy talap etip otyrmyz.

Osy maqsatpen qarasaq, jańaǵy sanalǵan aqyndardyń birtalaıy, Buqar jyraý, ne Mahambet, ne Murat sıaqty aqyndardyń kúı sarynyn ekinshi ret qaıtaryp, qaıtalap aıtqan aqyn bolyp shyǵady.

Sondyqtan bul kitaptyń ishinde bárine birdeı bólek-bólek toqtaýdy qajet kórgenimiz joq. Qazaq ádebıetiniń tarıhy zar zaman dáýirinen soń Abaıǵa kelip tireledi. Sol sebepti endi Abaıǵa kóshemiz.

---