InfoHub Logo

1975 جىلدىڭ 18 اقپانىندا اتىراۋ قالاسىندا (سول كەزدەگى گۋريەۆ) تىنىش كەشتىڭ ءبىرى بولدى. جايىق وزەنىندە بالىقشىلار، جۇمىستان قايتقان قالا تۇرعىندارى، ۇيلەرىندە وتباسىمەن وتىرعان جاندار... ەشكىم دە ءبىر ساتتە قالانىڭ شەتكى اۋدانىنداعى تىنىشتىقتى جارىپ شىعاتىن ايقايلاعان جارىلىستىڭ بولاتىنىن سەزبەدى.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

اپاتتىڭ سەبەبى نەدە؟

قازاقستاننىڭ كەڭەس داۋىرىندەگى 1970-جىلدارى مۇنداي وقيعالار سيرەك كەزدەسكەنىمەن، بۇل كەزدەيسوق بولمادى. قىرعي-قاباق سوعىس كەزىندە قازاقستاننىڭ باتىس دالالارىندا قۇپيا زىمىران سىناقتارى جۇرگىزىلدى. اتىراۋ وبلىسى رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىمەن شەكتەسەدى، وندا اسكەري پوليگون ورنالاسقان. 70-جىلداردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا كەڭەس وداعى كاسپيي تەڭىزى جاعالاۋىندا راديوسيگنال كوزدەرىنە باعىتتالا الاتىن جاڭا باسقارىلاتىن راكەتالاردى سىناقتان وتكىزدى. وقۋ ماقساتىنداعى ۇشىرۋلار ءجيى جاسالدى.

ادەتتە اسكەريلەر قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتايتىن. ەگەر نىسانا قازاقستان اۋماعىندا بولسا، ۇشىرۋ الدىندا جەرگىلىكتى قىزمەتتەرگە ەسكەرتۋ جاسالۋى ءتيىس ەدى. اتىراۋداعى اۋەجايدىڭ رادارى راكەتانىڭ ەلەكترونيكاسىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن ەدى. قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرى بويىنشا، اسكەريلەر الدىن الا ەسكەرتۋ جاساپ، لوكاتوردى ۋاقىتشا وشىرۋگە مىندەتتى بولعان. الايدا، سول اقپان كۇنى بىردەڭە دۇرىس بولمادى – ەسكەرتۋ كەلمەدى.

وقيعا قالاي بولدى؟

1975 جىلدىڭ 18 اقپانىندا ماسكەۋ ۋاقىتىمەن شامامەن بەسىنشىلەر شاماسىندا استراحان وبلىسىنداعى اسكەري بولىمشەدەن اتىراۋداعى «ماقات» پوليگونىنا قاراي وقۋ راكەتاسى ۇشىرىلدى. راكەتا پوليگونداعى راديولوكاسيالىق نىسانانى جويۋعا ارنالعان جانە بەلگىلەنگەن باعدارلاما بويىنشا ۇشىپ كەلە جاتتى.

ادام قاتەلىگى – ەسكەرتۋدىڭ بولماۋى – سالدارىنان اتىراۋداعى ازاماتتىق اۋەجايدا سانتيمەترلىك دياپازوندى «ساتۋرن» رادارى جۇمىسىن جالعاستىردى. بۇل جيىلىك اسكەري قۇرىلعىلاردىڭ باعىتتاۋ جيىلىگىمەن سايكەس كەلدى.

ۇرىس راكەتاسى بۇل لوكاتوردىڭ اسەر ەتۋ ايماعىنا ەنگەندە، ەلەكترونيكا ىستەن شىقتى – ونى بوتەن سيگنال «سوقىر» ەتىپ، باعىتىنان جاڭىلىستىردى. سودان كەيىن راكەتا پوليگونعا ەمەس، قالاعا قاراي ۇشتى.

اپاتتىڭ سالدارى

قاتتى جارىلىس بولدى – راكەتا اتىراۋدىڭ شەتىندەگى ەكى جەكە ءۇيدىڭ اراسىنا قۇلادى. سوققىنىڭ كۇشى سونشالىقتى بولدى: قالانىڭ ءارتۇرلى بۇرىشتارىنداعى كۋاگەرلەر جەردىڭ سىلكىنىسىن سەزدى. جارىلىس دىبىسىن بىرنەشە شاقىرىمنان ەستىگەندەر بولدى. ادامداردى جارىلىس تولقىنى بىرنەشە مەترگە لاقتىرىپ جىبەردى. قالانىڭ كەيبىر تۇرعىندارى بۇل گاز جارىلىسى ما، الدە ۇشاق قۇلادى ما دەپ ويلادى.

كىمدەر قازا تاپتى، كىمدەر امان قالدى؟

راكەتا ەكى ءۇيدىڭ اراسىنا قۇلاعان. وقيعا ورنىندا ديامەترى سەگىز مەتردەن اساتىن ۇلكەن شۇڭقىر پايدا بولدى. سول شۇڭقىردان قۇتقارۋشىلار قازا تاپقانداردىڭ دا، جارالانعانداردىڭ دا دەنەلەرىن تاپتى. جارىلىس سالدارىنان سەگىز ادام قازا تاپتى: ءۇش ەرەسەك جانە بەس بالا. قازا تاپقان ەڭ كىشى بالانىڭ جاسى جەتىدە ەدى.

ءبىرىنشى زارداپ شەككەن وتباسى № 80 ۇيدە تۇردى. جارىلىس كەزىندە بالالاردىڭ ءبىر بولىگى اۋلادا بولعاندىقتان امان قالدى. ال 18 جاستاعى ۇل جۇمىستان ۇيىنە ورالىپ، ۇلگەرگەن. ول پليتادا تاماق ءپىسىپ جاتقانىن، اناسى اسۇيگە شىققانىن ايتتى، سول كەزدە قاتتى ايقاي ەستىلدى. جارىلىس تولقىنى جىگىتتى لاقتىرىپ جىبەرىپ، ءبىرشاما ۋاقىت ەس-تۇسسىز جاتتى. ەسىن جيعاندا، شاڭ-توزاڭ مەن تۇتىننەن ەشتەڭە كورە المادى، اۋادا قانداي دا ءبىر حيميالىق ءيىس بولدى. ءتۇتىن سەيىلگەندە، ءۇيدىڭ ەشتەڭە قالماعانىن ءتۇسىندى. جارالانعان جىگىتتى جەدەل جاردەم كولىگىمەن اۋرۋحاناعا جەتكىزدى. سول جەرگە ونىڭ اناسى دا جەتكىزىلدى – جارىلىس تولقىنى ونى كورشى اۋلانىڭ اعاشىنا لاقتىرىپ جىبەرگەن. وكىنىشكە وراي، ول ەسىن جيماي كوز جۇمدى. بىرنەشە مينۋتتان كەيىن دارىگەرلەر بۇل جىگىتتىڭ ەكى كىشى ءىنىسى مەن ەكى جاسار ءسىڭلىسىن جەتكىزدى – بالالار جاراقات العانىمەن، امان قالدى. وسىلايشا، ءبىرىنشى وتباسىنان اكەسى (جارىلىس كەزىندە ۇيدە بولماعان) جانە ءۇش بالا امان قالدى.

ەكىنشى وتباسى كورشى ۇيدە، № 82 ۇيدە تۇردى. اپات كەزىندە ءۇي ىشىندەگىلەردىڭ ءبارى دەرلىك پەشتىڭ جانىنا جينالىپ، تەلەديدار كورىپ وتىرعان. بۇل وتباسىنان تەك 20 جاستاعى ۇل مەن مەكتەپ وقۋشىسى ءسىڭلىسى امان قالدى – بۇل كەرەمەت بولدى. جاس جىگىت جۇمىستان كەيىن دوستارىمەن كەزدەسىپ، ۇيىنە كەش ورالعان. جولدا ول اسپاندا قانداي دا ءبىر قارا نىساننىڭ وزدەرىنىڭ كوشەسىنە قاراي ۇشىپ بارا جاتقانىن كورگەن. بىرنەشە سەكۋندتان كەيىن جارىلىس بولدى... ۇيىنە جەتكەندە، ونىڭ ورنىندا تەك ۇلكەن شۇڭقىردى كوردى. اتا-اناسى مەن بەس كىشكەنتاي باۋىرى سول جەردە قازا تاپتى. 14 جاستاعى ءسىڭلىسى جارىلىس تولقىنىنان لاقتىرىلىپ، امان قالدى. امان قالعان جاس جىگىت ادامدار قازا تاپسا دا، ءۇي جانۋارلارىنىڭ امان قالعانىنا تاڭ قالعانىن ايتتى. ولاردىڭ اۋلاسىنداعى قوراداعى ەكى سيىر، ون قوي جانە ءتىپتى اۋلادا تۇرعان ماشينا دا امان قالدى.

تراگەديانىڭ سالدارىن جاسىرۋ

جارىلىستان كەيىن العاشقى ساعاتتاردا اسكەريلەر مەن كگب قىزمەتكەرلەرى كەلدى. ولار بىردەن بۇكىل كۆارتالدى قورشاپ، كۋاگەرلەرگە بولعان جايدى ايتۋعا قاتاڭ تىيىم سالدى. باسپاسوزدە بۇل تۋرالى اقپارات مۇلدەم جاريالانبادى: بيلىك وقيعانى قۇپيا دەپ جاريالادى. دەگەنمەن، قالادا راكەتا قۇلاعانى تۋرالى قاۋەسەت تەز تارادى.

تراگەديادان كەيىن ءتورت كۇن وتكەن سوڭ اتىراۋدا قازا تاپقاندارعا ارنالىپ جالپى جەرلەۋ ءراسىمى ۇيىمداستىرىلدى. قالا تۇرعىندارى بۇل جاعدايدىڭ اۋىر ەكەنىن جانە قۇرباندار بار ەكەنىن ءبىلدى، ءبىراق رەسمي تۇردە ەگجەي-تەگجەيلى اقپارات بەرىلمەدى. امان قالعاندارعا قالا بيلىگى كومەك كورسەتتى – جاڭا پاتەرلەر بەرىلىپ، جيھاز، تۇرمىستىق تەحنيكا، ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلدى. كەيىننەن ەكى وتباسى ءۇشىن اسكەري قۇرىلىسشىلار بىرنەشە اي ىشىندە ەكى جەكە ءۇي سالىپ بەردى.

ءبىرىنشى وتباسىنىڭ اكەسى – جارىلىس كەزىندە ۇيدە بولماعان ادام – العاشقىدا بالالارى ءۇشىن سابىرلىلىقتى ساقتاۋعا تىرىستى. اۋىر شوكتان شىعىپ، اناسىنان ايىرىلعان ۇلدارى مەن كىشكەنتاي قىزىنا قامقورلىق جاساۋعا تىرىستى. ءبىراق سول سۇمدىق كەشتەن كەيىن ءتورت اي وتكەن سوڭ جۇرەگى توقتاپ قالدى. مەديسينا قىزمەتكەرلەرى بۇل قايعىدان بولدى دەپ ەسەپتەدى. وسىلايشا، تراگەديا تاعى ءبىر ادامنىڭ ءومىرىن قيدى.

ونىڭ 18 جاستاعى ۇلى دا قينالدى، ءبىر ساتتە اناسىنان، كەيىن اكەسىنەن ايىرىلدى. ول وتباسىنىڭ باسشىسى بولىپ، كىشى باۋىرلارىنا ءوزى قارادى. جاقسى ادامداردىڭ كومەگىمەن، تۋىستارى مەن كورشىلەرى جەتىم قالعان بالالارعا قولداۋ كورسەتتى. ءبىر جىلدان كەيىن جىگىت ۇيلەنىپ، ايەلى باۋىرلارى مەن ءسىڭلىسىن ءوز بالالارىنداي قابىلداپ، قامقورلىققا الدى. ءومىر جالعاستى: بالالار ءوسىپ، ءبىلىم الىپ، ءوز وتباسىن قۇردى. ءبىراق سول سۇمدىق جارىلىستىڭ ەستەلىگى ولارمەن ماڭگى قالدى.

ولاردىڭ كورشىسى، ەكىنشى زارداپ شەككەن وتباسىنان شىققان 20 جاستاعى جىگىت تە ءىس جۇزىندە جالعىز قالدى – اتا-اناسىنان جانە بەس باۋىرىنان ايىرىلدى. وعان جانە امان قالعان سىڭلىسىنە تۋىستارى كومەكتەستى: اعالارى مەن اپكەلەرى ولارعا اتا-انانىڭ ورنىن تولتىردى. جىگىت ۋاقىت وتە كەلە وتباسىن قۇرىپ، ءوز ۋچاسكەسىنە جاڭا ءۇي سالدى.

ءبىراق ەسكى ءۇيدىڭ قيراندىلارىن كەتىرمەدى – ولاردى تۋىستارىن العان سول تراگەديانىڭ ءۇنسىز ەسكەرتكىشى رەتىندە قالدىردى. كوپ جىلدان كەيىن ول ۋاقىت وتسە دە، 75ء-شى جىلدىڭ اقپانىن ەسكە الۋ ءالى دە اۋىر ەكەنىن مويىندادى: جوعالتۋدىڭ اۋىرتپالىعى تىم ۇلكەن.

سول كەزدە ارنايى كوميسسيا جارىلىس ورنىن تەكسەردى، ءبىراق تەرگەۋ ناتيجەلەرى رەسمي تۇردە جاريالانبادى – كىنالىلەر اتالمادى، ءىس جابىلىپ قالدى. تەك ونداعان جىلدان كەيىن كەيبىر ارحيۆتىك دەرەكتەر قۇپياسىزداندىرىلعاننان كەيىن عانا جەرگىلىكتى باسپاسوزدە وسى تراگەديا تۋرالى العاشقى جاريالانىمدار شىقتى.

ەندى جىل سايىن اتىراۋ تۇرعىندارى سول قىسقى كەشتى ەسكە الادى. 1975 جىلعى تراگەديا، بەيبىت قالاعا اسكەري راكەتانىڭ قۇلاۋى، ايماق تاريحىنداعى ەڭ اۋىر بەتتەردىڭ ءبىرى بولدى.