
ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ءومىرى، ەرلىگى
تاقىرىبى: م. وتەمىس ۇلىنىڭ ءومىرى، ەرلىگى (ەرەۋلى اتقا ەر سالماي...) (پرەزەنتاسياسىمەن)
ساباقتىڭ ماقساتى: ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ءومىرى، شىعارماشىلىعىنان مالىمەت
بىلىمدىك ماقساتى: اقىن ءومىرى، شىعارماشىلىعى، ەرلىك ىستەرى، تاريحي جاعداي تۋرالى ءبىلىمىن اكتۋالداندىرۋ، اقپاراتتى قىسقا دا، نۇسقا تۇجىرىمداۋ؛
دامىتۋشىلىق ماقساتى: قوسىمشا دەرەكتەردى دۇرىس قولدانا بىلۋگە، شىعارماشىلىق ىزدەنىسكە جەتەلەۋ، كوركەم تىلمەن سويلەۋگە داعدىلاندىرۋ
تاربيەلىك ماقساتى: ەلىن، جەرىن سۇيە بىلۋگە، ەرلىككە تاربيەلەۋ
ءتۇرى: جاڭا ءبىلىمدى يگەرۋ
ءادىسى: وي قوزعاۋ، ماعىنانى تانۋ، بايانداۋ، سۇراق - جاۋاپ، سينكۋەين
كورنەكىلىك: ينتەربەلسەندى تاقتا، سۋرەتتەر، كەسپەلەر، تىرەك - سىزبا
ساباقتىڭ بارىسى
ءى. ۇيىمداستىرۋ
ءىى. “قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ”
ءىىى. جاڭا ساباق
اقىن ومىرىنەن دەرەكتەر“ءومىر - دەرەك” سلايد
ءىۇ. ماعىنانى تانۋ
اقپاراتتىق (م. وتەمىس ۇلى تۋرالى ماتىندەرمەن جۇمىس)
ءۇ. رەفلەكسيا
(سينكۋەين قۇراستىرۋ)
ءۇى. ۇيگە تاپسىرما
ءۇىى. باعالاۋ
ءى. ۇيىمداستىرۋ
(بالالاردىڭ ساباققا قاتىسىمىن، دايىندىعىن، وقۋ قۇرالدارىن تەكسەرۋ)
ءىى. قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ
بالالارعا كۇن جادىن جازعىزۋ
تاقتانى ءۇش بولىككە ءبولۋ
بالالار داپتەرلەرىنە كەستەنى سىزادى. تولتىرۋ
بۇگىن ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ءومىرى جانە شىعارماشىلىعى تۋرالى تانىسامىز. ماحامبەت اقىن تۋرالى ءبىز تومەنگى سىنىپتاردان بىلەمىز. ءقازىر سەندەر سىزعان كەستەنى تولتىرىڭدار. بىلەمىن دەگەن باعانعا باتىر تۋرالى وزدەرىڭ بىلەتىن مالىمەتتەردى تولتىرىپ جازىڭدار. بىلگىم كەلەدى دەگەن باعانعا نەنى بىلگىلەرىڭ كەلەتىنىن جازىپ شىعىڭدار. ۇيرەندىم دەگەن ءۇشىنشى باعاندى ساباقتىڭ سوڭىندا تولتىراسىڭدار.
تۋعان جىلى، جەرى. باتىر، اقىن
«قىزعىش قۇس» «باعانالى تەرەك
ەرلىگى، كۇيشىلىگى تۋرالى
ءىىى. جاڭا ساباق
اقىن ومىرىنەن دەرەكتەر“ءومىر - دەرەك” سلايد
• 1803 جىلى د. ك
• 1824 - 1828 ج. جاڭگىر حان ورداسى
• 1829 ج.”قالمىكوۆ” قامالىندا تۇتقىندا وتىرادى
• 1930 ج. تۇرمەدەن قاشىپ شىعادى.
• 1833 - 1836 ج كوتەرىلىسكە دايىندىق
• 1836ج “قيالىمولا”كوتەرىلىسى
• 1838 ج يساتايدىڭ قازاسى
• 1846 ج دۇنيەدەن وتەدى.
• «ماحامبەت - قازاق اقىندارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر كۇشتىسى... ماحامبەت جىرلارى - ءوز زامانىنداعى ەڭ قاندى، ەڭ اسەرلى ءسوز، كوپشىلىكتىڭ ءوز ءۇنى.”
• مۇحتار اۋەزوۆ
ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ شەجىرەسى
جاۋباسار
ءقۇلمالى وتەمىس توقتامىس بەكماعامبەت قوجاحمەت ماحامبەت
ىسمايىل دوسمايىل سۇلەيمەن ىبىرايىم ءايىپ حاسەن
وتەمىستەن تۋعان ون ەدىك،
ونىمىز اتقا مىنگەندە -
جەر قايىسقان قول ەدىك، -
ماحامبەت – حالقىن سۇيگەن، حالىق مۇڭىن جىرلاعان، ەلىم دەپ ەڭىرەگەن اقىن. ماحامبەت پوەزياسى ءوز ءداۋىرىنىڭ، سول كەزدەگى قاناۋعا قارسى كوتەرىلگەن شارۋالار كوتەرىلىسىنىڭ ايقىن ءۇنى. وتانىن سۇيگەن پاتريوت - ولەڭدەرىن كوپشىلىك مۇددەسى ءۇشىن جۇمساعان، ەڭبەكشى شارۋالاردىڭ جىرشىسى.
ماحامبەتتىڭ كۇيلەرى
“جايىق اسۋ” “جاۋعا شاپقان” “جۇمىر قىلىش” “قايران نارىن” “وكىنىش”
ماحامبەتتىڭ كۇيلەرىن ورىنداپ، حالىققا جەتكىزىپ جۇرگەن كۇيشى
ايگۇل ۇلكەنبايەۆا
«جۇمىر قىلىش» كۇيىن تىڭداتۋ
ءىۇ. ماعىنانى تانۋ
(ماتىنمەن جۇمىس جاساۋ)
كلاسس ءىىى توپتا جۇمىس جاسايدى
ءى. “ەرەۋىل اتقا ەر سالماي...”
ءىى.”كوتەرىلىستىڭ شىعۋ سەبەپتەرى”
ءىىى. ماحامبەت - كۇيشى
ءۇ. رەفلەكسيا
1 - جول – تاقىرىپتىڭ اتاۋ
زات ەسىم –( 1ءسوز)
2 - جول – تاقىرىپتى سيپاتتايتىن ءسوز
سىن ەسىم – (2 ءسوز)
3 - جول تاقىرىپ تۋرالى قيمىلدى بىلدىرەتىن ءسوز
ەتىستىك (3 ءسوز)
4 - جول - تاقىرىپقا قاتىستى ءتورت سوزدەن تۇراتىن ءسوز ورامى
5 - جول - تاقىرىپتىڭ ءمانىن اشاتىن سينونيم ءسوز ءبىر ءسوز
مىسالى:
1. تاقىرىپتىڭ اتى - ماحامبەت
2. باتىر، بىربەتكەي
3. جىرلايدى، قورعايدى، قامىعادى
4. ەلىم دەپ ەڭىرەگەن اقىن.
5. داۋىلپاز
بالالاردىڭ جازعان بەس جولدى ولەڭدەرىن وقىتۋ،
مۇحتار شاحانوۆتىڭ “ءتورت انا”ولەڭىمەن ساباقتى قورىتىندىلاۋ
مۇحتار شاحان ۇلىنىڭ ولەڭىن وقۋ.
تاعدىرىڭدى تامىرسىزدىق ىندەتىنەن قالقالا.
ءار ادامدا ءوز اناسىنان باسقا
جەبەپ تۇرار، دەمەپ تۇرار ارقادا.
بولۋ كەرەك قۇدىرەتتى ءتورت انا،
تۋعان جەرى ءتۇپ قازىعى ايبىنى،
تۋعان ءتىلى – ساتىلمايتىن بايلىعى،
تۋعان ءداستۇر، سالت - ساناسى تىرەگى.
قادامىنا شۋاق شاشار ۇنەمى.
جانە تۋعان تاريحى، ەسكە الۋعا قانشاما.
ءۇى. ۇيگە تاپسىرما
ءۇىى. باعالاۋ
ساباقتىڭ ماقساتى: ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ءومىرى، شىعارماشىلىعىنان مالىمەت
بىلىمدىك ماقساتى: اقىن ءومىرى، شىعارماشىلىعى، ەرلىك ىستەرى، تاريحي جاعداي تۋرالى ءبىلىمىن اكتۋالداندىرۋ، اقپاراتتى قىسقا دا، نۇسقا تۇجىرىمداۋ؛
دامىتۋشىلىق ماقساتى: قوسىمشا دەرەكتەردى دۇرىس قولدانا بىلۋگە، شىعارماشىلىق ىزدەنىسكە جەتەلەۋ، كوركەم تىلمەن سويلەۋگە داعدىلاندىرۋ
تاربيەلىك ماقساتى: ەلىن، جەرىن سۇيە بىلۋگە، ەرلىككە تاربيەلەۋ
ءتۇرى: جاڭا ءبىلىمدى يگەرۋ
ءادىسى: وي قوزعاۋ، ماعىنانى تانۋ، بايانداۋ، سۇراق - جاۋاپ، سينكۋەين
كورنەكىلىك: ينتەربەلسەندى تاقتا، سۋرەتتەر، كەسپەلەر، تىرەك - سىزبا
ساباقتىڭ بارىسى
ءى. ۇيىمداستىرۋ
ءىى. “قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ”
ءىىى. جاڭا ساباق
اقىن ومىرىنەن دەرەكتەر“ءومىر - دەرەك” سلايد
ءىۇ. ماعىنانى تانۋ
اقپاراتتىق (م. وتەمىس ۇلى تۋرالى ماتىندەرمەن جۇمىس)
ءۇ. رەفلەكسيا
(سينكۋەين قۇراستىرۋ)
ءۇى. ۇيگە تاپسىرما
ءۇىى. باعالاۋ
ءى. ۇيىمداستىرۋ
(بالالاردىڭ ساباققا قاتىسىمىن، دايىندىعىن، وقۋ قۇرالدارىن تەكسەرۋ)
ءىى. قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ
بالالارعا كۇن جادىن جازعىزۋ
تاقتانى ءۇش بولىككە ءبولۋ
بالالار داپتەرلەرىنە كەستەنى سىزادى. تولتىرۋ
بۇگىن ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ءومىرى جانە شىعارماشىلىعى تۋرالى تانىسامىز. ماحامبەت اقىن تۋرالى ءبىز تومەنگى سىنىپتاردان بىلەمىز. ءقازىر سەندەر سىزعان كەستەنى تولتىرىڭدار. بىلەمىن دەگەن باعانعا باتىر تۋرالى وزدەرىڭ بىلەتىن مالىمەتتەردى تولتىرىپ جازىڭدار. بىلگىم كەلەدى دەگەن باعانعا نەنى بىلگىلەرىڭ كەلەتىنىن جازىپ شىعىڭدار. ۇيرەندىم دەگەن ءۇشىنشى باعاندى ساباقتىڭ سوڭىندا تولتىراسىڭدار.
تۋعان جىلى، جەرى. باتىر، اقىن
«قىزعىش قۇس» «باعانالى تەرەك
ەرلىگى، كۇيشىلىگى تۋرالى
ءىىى. جاڭا ساباق
اقىن ومىرىنەن دەرەكتەر“ءومىر - دەرەك” سلايد
• 1803 جىلى د. ك
• 1824 - 1828 ج. جاڭگىر حان ورداسى
• 1829 ج.”قالمىكوۆ” قامالىندا تۇتقىندا وتىرادى
• 1930 ج. تۇرمەدەن قاشىپ شىعادى.
• 1833 - 1836 ج كوتەرىلىسكە دايىندىق
• 1836ج “قيالىمولا”كوتەرىلىسى
• 1838 ج يساتايدىڭ قازاسى
• 1846 ج دۇنيەدەن وتەدى.
• «ماحامبەت - قازاق اقىندارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر كۇشتىسى... ماحامبەت جىرلارى - ءوز زامانىنداعى ەڭ قاندى، ەڭ اسەرلى ءسوز، كوپشىلىكتىڭ ءوز ءۇنى.”
• مۇحتار اۋەزوۆ
ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ شەجىرەسى
جاۋباسار
ءقۇلمالى وتەمىس توقتامىس بەكماعامبەت قوجاحمەت ماحامبەت
ىسمايىل دوسمايىل سۇلەيمەن ىبىرايىم ءايىپ حاسەن
وتەمىستەن تۋعان ون ەدىك،
ونىمىز اتقا مىنگەندە -
جەر قايىسقان قول ەدىك، -
ماحامبەت – حالقىن سۇيگەن، حالىق مۇڭىن جىرلاعان، ەلىم دەپ ەڭىرەگەن اقىن. ماحامبەت پوەزياسى ءوز ءداۋىرىنىڭ، سول كەزدەگى قاناۋعا قارسى كوتەرىلگەن شارۋالار كوتەرىلىسىنىڭ ايقىن ءۇنى. وتانىن سۇيگەن پاتريوت - ولەڭدەرىن كوپشىلىك مۇددەسى ءۇشىن جۇمساعان، ەڭبەكشى شارۋالاردىڭ جىرشىسى.
ماحامبەتتىڭ كۇيلەرى
“جايىق اسۋ” “جاۋعا شاپقان” “جۇمىر قىلىش” “قايران نارىن” “وكىنىش”
ماحامبەتتىڭ كۇيلەرىن ورىنداپ، حالىققا جەتكىزىپ جۇرگەن كۇيشى
ايگۇل ۇلكەنبايەۆا
«جۇمىر قىلىش» كۇيىن تىڭداتۋ
ءىۇ. ماعىنانى تانۋ
(ماتىنمەن جۇمىس جاساۋ)
كلاسس ءىىى توپتا جۇمىس جاسايدى
ءى. “ەرەۋىل اتقا ەر سالماي...”
ءىى.”كوتەرىلىستىڭ شىعۋ سەبەپتەرى”
ءىىى. ماحامبەت - كۇيشى
ءۇ. رەفلەكسيا
1 - جول – تاقىرىپتىڭ اتاۋ
زات ەسىم –( 1ءسوز)
2 - جول – تاقىرىپتى سيپاتتايتىن ءسوز
سىن ەسىم – (2 ءسوز)
3 - جول تاقىرىپ تۋرالى قيمىلدى بىلدىرەتىن ءسوز
ەتىستىك (3 ءسوز)
4 - جول - تاقىرىپقا قاتىستى ءتورت سوزدەن تۇراتىن ءسوز ورامى
5 - جول - تاقىرىپتىڭ ءمانىن اشاتىن سينونيم ءسوز ءبىر ءسوز
مىسالى:
1. تاقىرىپتىڭ اتى - ماحامبەت
2. باتىر، بىربەتكەي
3. جىرلايدى، قورعايدى، قامىعادى
4. ەلىم دەپ ەڭىرەگەن اقىن.
5. داۋىلپاز
بالالاردىڭ جازعان بەس جولدى ولەڭدەرىن وقىتۋ،
مۇحتار شاحانوۆتىڭ “ءتورت انا”ولەڭىمەن ساباقتى قورىتىندىلاۋ
مۇحتار شاحان ۇلىنىڭ ولەڭىن وقۋ.
تاعدىرىڭدى تامىرسىزدىق ىندەتىنەن قالقالا.
ءار ادامدا ءوز اناسىنان باسقا
جەبەپ تۇرار، دەمەپ تۇرار ارقادا.
بولۋ كەرەك قۇدىرەتتى ءتورت انا،
تۋعان جەرى ءتۇپ قازىعى ايبىنى،
تۋعان ءتىلى – ساتىلمايتىن بايلىعى،
تۋعان ءداستۇر، سالت - ساناسى تىرەگى.
قادامىنا شۋاق شاشار ۇنەمى.
جانە تۋعان تاريحى، ەسكە الۋعا قانشاما.
ءۇى. ۇيگە تاپسىرما
ءۇىى. باعالاۋ
نازار اۋدارىڭىز! جاسىرىن ءماتىندى كورۋ ءۇشىن سىزگە سايتقا تىركەلۋ قاجەت.