InfoHub Logo

جەتىسۋ وبلىسىندا ورنالاسقان، بۇرىن بۇكىل قازاقستان مەن شەتەلدەن ەم ىزدەپ كەلگەن «قاپال-اراسان» شيپاجايى بۇگىندە كۇيرەپ بارادى. تابيعاتتىڭ ءوزى دەنساۋلىق پەن ءۇمىت سىيلايتىن قاسيەتتى مەكەننىڭ قازىرگى جاعدايى كوڭىلدى ەمەس.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

تابيعاتتىڭ تارتۋى

بۇل مينەرالدى بۇلاقتىڭ قاشان پايدا بولعانى بەلگىسىز. اڭىز بويىنشا، ونىڭ ەمدىك قاسيەتىن تاۋ مەن سۋدىڭ رۋحى بەرگەن. ەجەلگى زاماندا جاۋىنگەرلەر جاراقاتىنان ايىعۋ ءۇشىن تاستان جاسالعان مونشالاردا جۋىنعان دەسەدى. ءتىپتى، مۇندا تىلەك تىلەپ، تاڭ اتا مينەرالدى سۋعا شومىلسا، تىلەك ورىندالادى دەگەن سەنىم بولعان.

العاش رەت بۇل بۇلاق XVIII عاسىردىڭ سوڭىندا رەسمي تۇردە تىركەلگەن. 1840 جىلى قاپال بەكىنىسىنىڭ دارىگەرى سۆەتايەۆ اراسان بۇلاعىنىڭ قۇرامىندا ەرەكشە زاتتار بار ەكەنىن جانە ونىڭ ەمدىك قاسيەتى ەجەلدەن بەلگىلى ەكەنىن جازعان.

1851 جىلى ينجەنەر ا. ۆلانگالي مەن دارىگەر ي. زالۋگوۆسكيي مينەرالدى سۋدى زەرتتەپ، ونى كۇندەلىكتى ءىشۋدى، باستاپقىدا ەكى ستاقاننان باستاپ، بىرتىندەپ 12 ستاقانعا دەيىن كوبەيتۋدى ۇسىنعان. ىستىق بۇلاقتان الىنعان ۆاننالاردى ءبىر رەت قابىلداۋعا، ال سالقىن بۇلاققا تاڭەرتەڭ جانە كەشكە شومىلۋعا كەڭەس بەرىلگەن.

وسىدان كەيىن مۇندا شاعىن ءقوناقۇي سالىنىپ، اراسان ەمدەۋ كەشەنىنىڭ تاريحى باستالدى.

قاسيەتتى سۋدىڭ تاريحى

1856 جىلى پ. پ. سەمەنوۆ-تيان-شانسكيي ورتالىق ازياعا جاساعان ەكسپەديسياسى كەزىندە راديكۋليتتىڭ اۋىرسىنۋىنان ارىلۋ ءۇشىن وسى جەردە توقتاپ، «جىلى ۆاننالاردىڭ وزىمە ەرەكشە اسەر ەتكەنىن» جازعان.

كۋرورت بىرتىندەپ تانىمال بولا باستادى، ءتىپتى «سانكت-پەتەربۋرگ ۆەدوموستتەرىندە» دە جاريالاندى. وسىلايشا، مۇندا دەمالۋشىلار لەگى كوبەيدى. 1872 جىلى ەمدەۋ عيماراتى، كەيىننەن ۆاننا كورپۋسى سالىندى. ءساناتورييدىڭ رەسمي اشىلۋى 1887 جىلعا جاتادى.

اڭىز بويىنشا، رەسەي يمپەراتورى نيكولاي II دە وسى ەمدىك بۇلاقتارعا كەلمەك بولعان. ول ءۇشىن ارنايى گرانيت ۆاننا دايىندالعان، ءبىراق پاتشا كەلمەگەن. كەيىننەن بۇل ۆاننانى باسقا دەمالۋشىلار پايدالانعان، ال قازىرگى ۋاقىتتا ەسكى عيماراتتاردىڭ قيراندىلارى استىندا قالىپ قويعان دەگەن ءسوز بار.

كەيبىر دەرەكتەردە، كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن بۇل ۆاننا مەن قىزىل اعاشتان جاسالعان انتيكۆارلىق بيليارد ۇستەلى بىرگە كۋرورت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقى قارىزىن وتەۋگە ساتىلىپ كەتكەن دەلىنەدى. ونىڭ ۇستىنە، بيليارد شارلارى دا ءپىل سۇيەگىنەن جاسالعان بولىپ شىققان.

قايتا جاندانۋ كەزەڭى

1930 جىلى پياتيگورسك بالنەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەكسپەديسياسى ساناتورييگە جاڭا دەم بەردى. ولار سۋ اعىنىن ۇلعايتىپ، ناۋقاستاردى قابىلداۋدى قايتا باستاۋدى ۇسىندى. ال 30 جىلدان كەيىن كۋرورت جىل بويى جۇمىس ىستەي باستادى.

ءتىپتى الماتىدان قاپالعا ۇشاقتار ۇشقان. سۇرانىس ۇسىنىستى تۋدىردى: جاڭا قىسقى جانە جازعى كورپۋستار، مادەني جانە ءبىلىم بەرۋ نىساندارى پايدا بولدى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، مۇندا توبەسىندە ءسوليارييى بار جاتىن كورپۋسى سالىنعان، ودان تاۋلاردىڭ تاماشا كورىنىسى اشىلعان.

دىنمۇحامەد قونايەۆ بۇل ءساناتورييدىڭ قۇرىلىسىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان. 1977 جىلى ونىڭ ءوتىنىشى بويىنشا اراسان دەنساۋلىق پەن دەمالىستى ۇيلەستىرەتىن ورىنعا اينالدىرىلدى. 500 ورىندىق بەس قاباتتى ۇلكەن كەشەننىڭ قۇرىلىسى باستالدى. وندا كلۋب، اسحانا، سۋ ەمدەۋ ورىندارى جانە جابىق ەمدىك باسسەينى بولدى. سونىمەن قاتار، 1987 جىلى ميناۆتودور «اقسۋ-اراسان» ساناتورييلىك كەشەنىن 150 ورىنمەن پايدالانۋعا بەردى.

وسىلايشا، جوڭعار الاتاۋىنىڭ سولتۇستىك بەتكەيىندە، بيەن وزەنىنىڭ جاعاسىندا، تەڭىز دەڭگەيىنەن 975 مەتر بيىكتىكتە 35 گەكتار جەردە الەمدىك دەڭگەيدەگى، ءالسىز مينەرالدى رادون بۇلاقتارى بار دەنساۋلىق ساقتاۋ ورنى جۇمىس ىستەي باستادى.

قۇلدىراۋ جانە قىسقاشا ءومىر

«قاپال-اراسان» ءساناتورييى 1997 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى، ءبىراق 90-جىلدارداعى داعدارىس ونداعان جىلدار بويى جيناقتالعاننىڭ ءبارىن قيراتتى. جاپپاي جۇمىسسىزدىق، ەلەكتر قۋاتى مەن جىلۋدىڭ ءۇزىلۋى ءوز اسەرىن تيگىزدى. بۇكىلوداقتىق شيپاجاي جابىلىپ، يەسىز عيماراتتار ءۆانداليزمنىڭ قۇربانىنا اينالدى. قۇندى زاتتاردى تاسىپ اكەتىپ، كورپۋستار بوساپ، ادامدار دەنساۋلىق تاپقان مەكەن ۇنسىزدىككە وراندى.

2000-جىلداردىڭ باسىندا «قاپال-اراسان» قايتا ءتىرىلدى. جەرگىلىكتى كاسىپكەر ەركىن قالييەۆ «اقسۋ-اراسان» كورپۋسىن قالپىنا كەلتىردى، ءبىراق 500 ورىندىق بەس قاباتتى كەشەن، كلۋب، اسحانا، سۋ ەمدەۋ ورىندارى جانە جابىق باسسەينى ءالى دە تاستاۋلى كۇيىندە قالدى.

تالدىقورعاننان اراسانعا دەيىن نەبارى 110 شاقىرىمداي. Orda.kz ءتىلشىسى بالالارىمەن بىرگە 2007 جىلدان باستاپ جىل سايىن دەمالىسقا وسى جاققا باراتىن بولعان. ولار ۆاننا قابىلداپ، شاركو دۋشىنا ءتۇسىپ، تىنىشتىق پەن قالپىنا كەلۋدى سەزىنگەن. تاۋلار مەن تابيعات كورىنىسىنە تامسانىپ، روماشكا جيناپ، قىمىران ءىشىپ، تابيعي ونىمدەردى جەگەن. بۇل قاراپايىم، شىنايى باقىت ەدى.

الايدا، بۇل قۋانىش ۇزاققا سوزىلمادى. 2012 جىلى ساناتوريي قايتا جابىلدى. كەيىننەن ونى الماتىلىق كاسىپكەر ساتىپ الدى، ءبىراق نىسان ەشقاشان جاندانا قويمادى. ادامدار بۇل كاسىپكەردىڭ كۋرورتتى بانككە كەپىلگە قويىپ، اقشا العانىن ايتتى.

2021 جىلى اقسۋ اۋدانى اكىمدىگى ءساناتورييدىڭ تازارتۋ قۇرىلىستارىن جانە 33،4 گەكتار جەردى Bank RBK-دان الماتىلىق «Caspian Offshore Construction Realty» ج ش س جانە «Laguna Properties» ج ش س ساتىپ العانىن جانە كۋرورتقا بۇرىنعى داڭقىن قايتارۋعا نيەتتى ەكەنىن حابارلادى.

بەس جىل كۇتۋ ناتيجە بەرمەدى: «قاپال-اراسان» اۋماعى جاندانا قويمادى. كەرىسىنشە، ءبارى ناشارلاعانداي كورىندى.

بۇلاقتاردىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگى

ەندى مۇندا تەك اپات فيلمدەرىن تۇسىرۋگە بولادى. عاسىرلار بويى تۇرعان مىقتى كىرپىشتەن سالىنعان ساناتوريي عيماراتتارى ىشىنەن تولىقتاي تونالعان. بۇرىنعى ءزاۋلىم بەس قاباتتى كورپۋستان تەك سۋىق مونوليت قابىرعالار قالدى، قالعانىنىڭ ءبارى بۇزىلىپ، جۇلىپ، اكەتىلگەن. ەسكىرگەن ەسكەرتكىشتەر... بۇل ءۇمىتسىز كورىنىستى قيراندىلار اراسىندا جايىلىپ جۇرگەن مال مەن اعاشتار تۇرعان جەردەگى تۇپتەر تولىقتىرادى.

ءتىپتى ءقازىر دە مينەرالدى سۋ جەر استىنان اعىپ جاتىر. وسى قيراعان ورتادا ەمدىك بۇلاقتاردىڭ جانىندا قولدارىندا كىر جۋاتىن تاياقتارى بار باقىتتى اۋىل تۇرعىندارىن كورۋ تاڭقالارلىق جاعداي بولدى. ءبىر ىستىق بۇلاقتىڭ جانىندا جاس ايەل ۇلكەن كىر جۋۋدى باستاپتى. ول كىردى تاستارعا ۇرىپ، ءسۇرتۋ ارقىلى تەك كىردى عانا ەمەس، ءومىرىنىڭ اۋىرلىعىن دا جۋىپ تاستاۋعا تىرىسقانداي بولدى. جانىندا كىشكەنتاي ۇلى وتىرىپ، اناسىنا اقىرىن كومەكتەسىپ، دىمقىل ماتانى ەپسىزدىكپەن ۇستاپ تۇردى. بۇرىن دەمالۋشىلارعا كولەڭكە بەرگەن اعاشتار ەندى كىر كەپتىرۋگە قىزمەت ەتەدى.

ءوزىن بەينەكامەراعا ءتۇسىرىپ جاتقانىن كورگەن ايەل، زاتتارىن ۇمىتىپ، اسىعىس كەتىپ قالدى.

«كىر جۋاتىن ماشيناسى جوق بولعانىنا ۇيالدى-اۋ»، - دەدى بەس ليترلىك بوتەلكەسى بار جىگىت، كەتىپ بارا جاتقان ايەلگە قاراپ.

ول بۇلاقتىڭ جانىنا يەگىن قيسايتىپ، بىلاي دەدى:

«بۇل بۇلاق بۋىن اۋرۋىنا كومەكتەسەدى. ال مەن قۇبىرعا بارامىن، وندا اسقازان اۋرۋلارىن ەمدەيدى. مىنە، ون كۇن بولدى وسى سۋدى ءىشىپ جۇرگەنىمە، گاستريتىم كەتتى».

ءبىزدىڭ قىزىعۋشىلىعىمىزدى بايقاعان ەر ادام كۇلىپ، ءبىزدى وزىمەن بىرگە بارۋعا شاقىردى. وكىنىشكە وراي، جەر استىنان اعىپ جاتقان بۇلاقتى كورە المادىق. جەردەن تەك توت باسقان قۇبىر عانا كورىندى. ونىڭ تۇبىندە ساۋساقتاي تەسىك بار ەدى. ودان سۋ اقىرىن سورعالاپ شىقتى.

«بۇرىن سۋ قۇبىردان تىكە اعىپ شىعاتىن، ال ەندى مۇلدەم ازايدى. ونى تامشىلاپ جيناۋعا ءماجبۇرمىز»، - دەدى ەر ادام وكىنىشتى داۋىسپەن جانە ىدىسىن تولتىرۋ ءۇشىن تەسىككە جىڭىشكە تۇتىكشە تىعىپ كورىپ.

ول ءبىزدى قىزىقتىردى، ءبىز دە وسى بۇلاقتىڭ سۋىن ءىشىپ كورگىمىز كەلدى. سوندىقتان ەر ادام ەكى ليترلىك بوتەلكەگە سۋ تولتىرۋعا كومەكتەستى. سۋ وتە باياۋ، جاۋىرلاپ تولدى، بۇلاقتىڭ سوڭعى كۇشىن سىناپ جاتقانداي.

سودان كەيىن كەنەتتەن سول كىشكەنتاي تەسىكتەن سۋ كۇشەيىپ اعا باستادى. بىرنەشە سەكۋندتان كەيىن بوتەلكە تولدى. بۇلاق ءالى ءتىرى ەكەنىن، ەگەر ونى ەستەرىنە الىپ، كۇتىپ باقسا، ادامدارعا قىزمەت ەتۋگە ءالى دە كۇشى بار ەكەنىن ايتقىسى كەلگەندەي.

«اسقازان» بۇلاعىنان 10 قادامداي جەردە تاعى ءبىر كىشكەنتاي، بايقالمايتىن بۇلاق كورسەتتى. وندا ەرەكشە سۋ بار ەكەنىن ايتتى. ەگەر تاڭەرتەڭ، تۇستە جانە كەشكە وسى سۋمەن كوزدى شايسا، اۋىرسىنۋ، قابىنۋ جانە كورۋ قابىلەتىنىڭ كەز كەلگەن اۋرۋى كەتەدى ەكەن.

ابايلاپ سۋ الىپ، بەتىمىزدى جۋدىق. مۇنداعى كوزدىڭ جاسىن، قوردالانعان شاڭدى، شارشاۋدى جانە جىلدار بويى جينالعان قوقىستى جۋىپ كەتكىمىز كەلدى.

بىرنەشە سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، ءبىز نەگىزگى بۇلاققا – بۇرىن شاركو دۋشى بولعان، دەمالۋشىلاردىڭ كەزەگى تۇراتىن، دەنساۋلىق ىزدەپ كەلگەن جەرگە ورالدىق.

جەرگىلىكتى تۇرعىندار مينەرالدى سۋدى بوسقا اعىپ كەتپەۋى ءۇشىن ەسكى تەمىر گاراجدى اكەلىپ، ونى دۋش كابيناسىنا اينالدىرىپ، ىشىنە سۇيىسپەنشىلىكپەن قاراپايىم كابينالار جاساپتى. ەندى رادون سۋى پلاستيك شلانگىلەر ارقىلى تىكە دۋش كابيناسىنا اعىپ جاتىر. ءبىر عانا وكىنىشتىسى: سۋ تاۋلىك بويى، ۇزدىكسىز اعىپ، ۇنەمدەۋ ءۇشىن ونى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىراق وسىلايشا اۋىل تۇرعىندارى اراساندى اتاقتى ەتكەن سول ءبىر بولشەكتى ساقتاپ قالۋعا تىرىسادى. ەڭ قىزىعى: وسىنداي كەدەيلىك پەن قيراعاندىققا قاراماستان، بۇلاققا دەمالۋشىلار كەلە باستادى.

«مەنىڭ بالالىق شاعىم وسىندا ءوتتى. ءبارى گۇلدەنىپ، جايناپ تۇرعانىن ەسىمدە. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ 500-گە جۋىعى وسىندا جۇمىس ىستەدى. ءومىر گۇلدەندى، بۇكىل كەڭەس وداعىنان دەمالۋشىلار كەلەتىن، ال ءقازىر... مۇنىڭ بارىنە قاراۋ وكىنىشتى. ءبارى قيراعان، جۇرەگىم قان جىلايدى، جۇزدەگەن ادامدى ساۋىقتىرا الاتىن ەمدىك سۋدىڭ ەشكىمگە پايداسىز اعىپ جاتقانىن كورگەندە»، - دەيدى ءقازىر ۇلكەن قالاعا كوشىپ كەتكەن اۋىل تۇرعىنى.

باسقا اۋىلدان كەلگەن دەمالۋشى دا كەلىپ قوسىلدى. ول جۇمىس ەسەبىمەن اۋدان ورتالىعىنا بارا جاتقان، ءبىراق جولدان وسى جەرگە شومىلۋعا بۇرىلعان:

«وكىنىشتى... مۇنداي سۋدىڭ بوسقا كەتىپ جاتقانىنا قاتتى وكىنەمىن. اۋماق قيراعان، عيماراتتار بوس تۇر. ەگەر مەملەكەت نازار اۋدارسا، بىزگە شەتەلگە، الىسقا ەمدەلۋگە بارۋدىڭ قاجەتى بولماس ەدى. ءبىز ۇيدە، ءوز جەرىمىزدە ەمدەلەر ەدىك».

اڭگىمەگە قىتايلىق قانداس، موينىنا سۇلگى ىلگەن ەر ادام كەنەتتەن قوسىلدى. كۇلىپ، ءوزىن تانىستىردى. ۋاقىتى بولعان سايىن وسى جەرگە شومىلۋعا كەلەدى ەكەن. دەنەسىنىڭ قالپىنا كەلە باستاعانىنا قۋانىپ، ناتيجەسىنە تاڭ قالادى.

ەر ادامدار وزدەرىنىڭ اڭگىمەلەرىن ءبولىسىپ جاتقاندا، ايەلدەر يمپروۆيزاسيالانعان دۋشتان شىقتى. ولار كۇلىپ، سىبىرلاسىپ، دوستارىنا قاراي اسىعىس كەتىپ قالدى، بۇل جەردە ءالى دە تابىلاتىن ءبىر ساتتىك قۋانىش پەن جەڭىلدىكتى وزىمەن بىرگە الىپ كەتكىسى كەلگەندەي.

تاكسيمەن كەلگەن قاريا ايەل مادەنيەت ۇيىندەگى كونسەرتتەردى، بي الاڭدارىن، ەمدەلۋگە كەلگەن دەمالۋشىلاردىڭ اۆتوكولوننالارىن ەسكە الدى.

قازىرگى ۋاقىت: ءۇمىت پەن الاڭداۋ

مينەرالدى بۇلاقتارعا، سونداي-اق اينالاداعى قۇرىلىستارعا اۋىلدىڭ كەز كەلگەن جاعىنان جەتۋگە بولاتىن بولسا، «اقسۋ-اراسان» ساناتورييىنە جەتۋ قيىنىراق بولدى، ءبىراق ول قول سوزىم جەردە ەدى. بالكىم قالييەۆ، بالكىم كەيىنگى يەلەرى بۇكىل اۋماقتى ۇلكەن قورشاۋمەن قورشاپ تاستاعان. مۇندا دا جان جوق. بارلىق كىرەبەرىستەر بىتەلگەن، ال ولارعا اپاراتىن جولدار قارعا كومىلگەن. ءبىز بۇل جەردە سوڭعى رەت بولعاندا يت ۇرگەن، ءقازىر ونىڭ دا داۋسى ەستىلمەيدى.

ورتالىق كىرەبەرىس تە شىنجىرمەن بەكىتىلگەن. اۋماقتىڭ كۇزەتىلەتىنىن تەك وتكىزۋ قاعازىنداعى ءوڭى كەتكەن پاراقشا عانا كورسەتەدى. ىرگەلەس ساناتوريي كورپۋسىنان ايىرماشىلىعى، مۇنداعى فيندىك ۇيلەر ساقتالعان. سىرتتاي قاراعاندا ولار ادەمى كورىنەدى، ءبىراق ىشىندەگىنىڭ ءبارى تولىقتاي تونالعان.

اقسۋ اۋداندىق اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە، كۋرورتتىق ايماقتا جالپى اۋدانى 35،96 گا بولاتىن بىرنەشە جەكە جانە جالعا الىنعان ۋچاسكە تىركەلگەن. نەگىزگى قۇقىق يەلەنۋشىلەر – «Caspian Offshore Construction Realty» جانە «Laguna Properties»، سونداي-اق ەكى جەكە تۇلعا – ءبىراق ولاردىڭ يەلىگىندە عيماراتتاردى پايدالانۋعا ارنالعان كىشكەنتاي ۋچاسكەلەر بار.

ساناتوريي رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەمەيدى، جالعا الۋشىلار جوق. «قاپال-اراساندى» بىرەگەي ەتەتىن مينەرالدى بۇلاق باقىلاۋسىز قالۋدا. كۋرورت يەسى بولاشاقتا قالپىنا كەلتىرۋ جانە جاڭا كەشەن سالۋ جوسپارلارى تۋرالى مالىمدەيدى، ال جۇمىستار 2027 جىلى باستالادى دەپ جوسپارلانۋدا.

بۇگىنگى تاڭدا بۇل بولاشاقتا دامىتۋعا ۋادە بەرىلگەن جەكە مەنشىك بولىپ تابىلادى. ال شىندىق مىنادا: كۋرورت كوز الدىمىزدا ءولىپ، وتكەن ءداۋىردىڭ سۇرقيا قيراندىلارىنا اينالۋدا. سۋ باقىلاۋسىز پايدالانىلۋدا، عيماراتتار قيراۋدا، ال مۇرا قورقىنىش استىندا قالۋدا.