InfoHub Logo

Мемлекет басшысының жеке тұлғасын түсіну – оның қабылдайтын саяси шешімдерін болжаудың басты кілті. Қасым-Жомарт Тоқаевтың дүниетанымын сөз еткенде, көптеген сарапшы тек оның дипломатиялық мансабы мен білім жолына ғана назар аударады. Алайда, оның құндылықтар жүйесінің түп негізінде әкесі – қазақ әдебиетіндегі детектив жанрының негізін салушы Кемел Тоқаевтың (1923–1986) өмір жолы мен тәрбиесі жатыр. Бұл тақырып қазір ерекше өзекті, өйткені 2023 жылы жазушының 100 жылдығы кең көлемде атап өтіліп, ұрпақ сабақтастығы мен тарихи жадының рөлі қоғамдық талқының өзегіне айналды.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Бір отбасы – бір ғасырдың ауыртпалығы

Кемел Тоқаевтың өмірбаяны – ХХ ғасырда Қазақстан бастан кешкен ауыр сынақтардың жинақы көрінісі. Ол 1923 жылы 2 қазанда Алматы облысының Қаратал ауданында дүниеге келген. Оның балалық шағы ХХ ғасырдың ең қасіретті оқиғаларымен тұспа-тұс келді: ес біле бастаған шағы 1930-жылдардағы конфискация, кулактарды жою және саяси репрессия кезеңдеріне тап болды.

Президенттің «Әке туралы толғаныс» кітабында бұл трагедия нақты баяндалады. Ашаршылықтан аман қалу үшін отбасы туған жерін тастап, Фрунзе қаласына (қазіргі Бішкек) көшуге мәжбүр болады. Сол қалада тағдыр оларға одан да ауыр соққы береді: Кемел мен ағасы Қасымды тәртіп сақшылары қараусыз қалған жетім балалар ретінде ұстап әкетеді, ал балаларынан айырылған әке із-түзсіз жоғалады. Осылайша, болашақ жазушы балалар үйінен бір-ақ шығады.

Кейін есейе келе майданға аттанып, ауыр жарақатпен оралады. Тоқаевтар әулетінің тарихындағы аса ауыр жоғалту Президенттің есімімен тікелей байланысты: Қасым-Жомарт Тоқаевтың атын ата-анасы соғыста, Ржев шайқасында қаза тапқан ағасы Қасым Болтаевтың құрметіне қойған. Президент бұл туралы өз кітабында жазады: әкесі бүкіл өмір бойы інісін сағынып, оның оралуынан шексіз үміт үзбеген.

Бұл – жай ғана отбасылық шежіре емес. Бұл – ұлттық ұжымдық жадының бір отбасының тағдыры арқылы ұрпақтан-ұрпаққа берілуінің айқын көрінісі.

Әдеби орта – дүниетанымның алғашқы мектебі

Әлеуметтанушылардың зерттеулері отбасылық ортаның тұлғалық құндылықтарды қалыптастырудағы рөлін нақты дәлелдейді. Ұрпақаралық құндылық беру саласындағы ірі лонгитюдтік зерттеу – 1971 жылы басталған _Longitudinal Study of Generations_ – ата-ана мен бала құндылықтарының сәйкестігі ғылыми тұрғыдан берік негізделгенін көрсетеді. Зерттеушілер атап өткендей, бұл ұқсастық негізінен ерте жастағы тәрбиемен қалыптасады, ал ата-ана мен бала қарым-қатынасының жоғары сапасы бұл процесті одан әрі күшейтеді.

Тоқаевтар отбасы дәл осы заңдылықты айқын көрсетеді. Дереккөздерге сүйенсек, әкесі жазушы болғандықтан, үйде әдеби орта жиі қалыптасты, бұл болашақ саясаткердің дүниетанымына, ой-өрісі мен қоғамға деген көзқарасына тікелей әсер етті. Анасы Тұрар Шабарбаева да зиялы орта өкілі – педагогикалық жоғары оқу орнының оқытушысы, лингвист болған. Нәтижесінде, мектеп қабырғасында Қасым-Жомарт гуманитарлық пәндерге, әсіресе тарих пен шет тілдеріне ерекше қызығушылық танытты.

Бұл – кездейсоқтық емес, заңдылық. Кітап пен тарихи деректі қадірлеу қасиеті оның бойына бала кезден сіңген.

Детектив жанры – деректі дәлдікке деген құрмет мектебі

Кемел Тоқаевтың таңдаған әдеби жанрының өзі – белгілі бір ойлау мәдениетінің көрінісі. Қазақ әдебиетінде ол бұрын-соңды болмаған детектив жанрының негізін қалап, сол жанрдың атасы атанды. М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының директоры Кенжехан Матыжановтың пайымдауынша, кеңестік цензура жағдайында бұл жанрға бару оңай болмаған: сол кезеңде ақпарат қатаң сүзгімен берілетін, қазақ жазушылары бұл жанрға дарынсыздықтан емес, негізгі ақпарат пен архив деректерінің қолжетімсіздігінен бара алмады.

Детектив жанрының түп негізі – деректі дәлдік. Жазушы К. Тоқаев туралы естелік қалдырған қаламгер Мәткерім Әкімжанов жазғандай, ол оқиғалы жанрдың өте ауыр екенін, шығарма тек болған оқиғаларға, бұлтартпас деректерге сүйеніп жазылуы тиіс екенін жиі еске салатын. Бұл ұстаным «Соңғы соққы» романынан айқын көрінеді – жазушы атаман Дутовтың өлімі туралы өз нұсқасын кейін Ресей мұрағатынан табылған құжаттармен расталатындай дәлдікпен суреттеген.

Әдебиеттанушылардың бағасы да біркелкі: әдебиет сыншыларының басым бөлігі «Кемел Тоқаев – детектив жанрының теңдессіз шебері» деген пікірді қолдайды. Жазушы Әзілхан Нұршайықовтың пікірінше, ол өзі негізін қалаған жанрда алдына жан салмай, талантын өз заманында-ақ елімізден асырып таныта білді.

Деректі дәлдікке деген осы талап – кейін дипломат әрі мемлекет басшысының кәсіби ұстанымына айналған басты сипат. Нақты факті мен дәлелге сүйену мәдениеті отбасылық қаламгерлік дәстүрден тамыр тартады.

Ұжымдық жарақат пен тарихи жадының берілуі

Көшбасшылық пен құндылықтарды зерттеу ғылымында маңызды бір бағыт бар: ол – ұжымдық жарақаттың ұрпақ арқылы көшбасшы тұлғаның құндылықтарын қалай қалыптастыратыны. Бұл салаға арналған академиялық шолулар геноцид пен Холокост сияқты ұжымдық жарақаттардың екінші және үшінші буын ұрпақ-көшбасшылардың санасына қалай әсер ететінін қарастырады. Зерттеушілердің тұжырымы бойынша, ұжымдық жарақат мәдени рәсімдер мен жәдігерлерде, қоғамдық еске алу шараларында және отбасылық әңгімелерде сақталып, көшбасшы-ұрпаққа әлеуметтік оқыту, әлеуметтік сәйкестік және психодинамикалық арналар арқылы беріледі.

Тоқаев отбасының тарихы – дәл осы механизмнің көрінісі. «Әке туралы толғаныс» кітабы туралы әдебиеттанушылар атап өткендей, шығарма қарапайым бір отбасы өмірінің жалпы қазақ халқының қасіретті тарихымен тығыз астасып жатқанын айқын көрсетеді. Кітапта Президент әкесінің құрмет тұтқан Алашорда қайраткерлері – Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы туралы әрқайсысына жеке тоқталып жазады. Бұл – отбасылық жадтың ұлттық тарихи жадпен тұтасуы. «Әке туралы толғаныс» жанрлық тұрғыдан да Президенттің өзге кітаптарынан ерекшеленеді: тақырыбы, бағыты мен жазылу стилі бойынша оның дипломатиялық очерктерінен елеулі айырмашылығы бар.

Қоғамдық пікірталас заңды құбылыс

Бұл құбылыс қоғамда біржақты бағаланбайды. Тәуелсіз сарапшылар арасында сыни пікірлер де кездеседі. Мысалы, «Азаттық» радиосының журналисі Крис Риклтон өз материалында мынадай мәселе көтереді: кеңес дәуірінде белгілі жазушы болған Кемел Тоқаевқа қазір мақтау мен мадақтың жиілеуі алғашқы президент Назарбаевтың жеке басы көп жыл бойы қалай дәріптелгенін еске түсіреді. Сын тұрғысынан қарайтын бұл көзқарас жазушы Тоқаевтың айналасында жаңа «жеке басқа табыну» үрдісі қалыптасуы мүмкін деген қауіпті білдіреді.

Екінші жағынан, мемлекеттік органдар тарапынан да ресми баға берілді. Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева жазушының 100 жылдығына орай Кемел Тоқаевтың шығармаларын «қазақ әдебиетінің алтын қорына қосылатын құнды қазына» деп сипаттады. Ал М. Әуезов атындағы институт ұйымдастырған «Кемел Тоқаев және ұлттық әдебиеттегі детектив жанры» атты республикалық ғылыми-теориялық конференцияға әдебиеттану, фольклортану және лингвистика салалары бойынша жетекші отандық ғалымдар қатысып, оның шығармашылығын ғылыми тұрғыдан шегендеді.

Объективті талдау екі жақты да ескеруді талап етеді: бұл – бір жағынан, нақты әдеби мұрасы бар жазушының заңды тарихи бағасы болса, екінші жағынан, мемлекет басшысының отбасына қатысты болғандықтан, саяси контексте түрліше оқылуы мүмкін құбылыс.

Бұл құбылыстың қарапайым қазақстандықтарға және елдің даму бағытына әсерін былайша топшылауға болады:

Оң тұстары:

Тәуекелдер:

Бірақ, біздің ойымызша жазушы Кемел Тоқаев баласы биліктің ең ықпалды тұлғасына айналмай тұрып-ақ әдеби ортадан өз бағасын ойып тұрып алған, өз орнын мызғымастай бекемдеп үлгерген жазушы.

Геосаяси тұрғыдан алғанда, Президенттің әдеби-гуманитарлық отбасылық негізі оның дипломатиялық стиліне толық сай келеді: бұл – дәлелге сүйену, тарихи контекстті ескеру және көптілді мәдени ортаға бейімділік. Осыған сүйене отырып, мемлекеттің сыртқы саясатында кенеттен болатын импульсивті шешімдерден гөрі, жан-жақты есептелген, сабырлы дипломатиялық қадамдар басым болады деп болжауға болады.

Кемел Тоқаевтың әдеби мұрасы мен Президент дүниетанымы арасындағы байланыс – ұрпақ сабақтастығы мен құндылықтар трансформациясының нақты мысалы. Ғылыми зерттеулер растайтындай, ерте жастағы отбасылық орта мен ұжымдық жадтың берілуі көшбасшы тұлғаның құндылықтарын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Тоқаевтар отбасының тарихында бұл құндылықтар – кітапқа деген махаббат, деректі дәлдік және тарихи жадқа деген терең құрмет түрінде көрініс тапқан.

Бұл мәселені салмақты деңгейде ұстаудың басты кілті – тепе-теңдікті сақтауда. Жазушының нақты әдеби еңбегін объективті түрде тану қажет, бірақ оны биліктегі тұлғаны дәріптеу құралына айналдырудан сақтану да маңызды. Болашаққа түйер түйін мынадай: тарихи тұлғаны бағалаудың сапасы – оны қаншалықты асқақтатып мадақтаумен емес, оған қаншалықты ашық, сыни әрі ғылыми тұрғыдан қарай алу деңгейімен өлшенеді. Ұрпақ сабақтастығының шынайы құны – соқыр мадақта емес, өткен мұраны еркін ой елегінен өткізе алу еркіндігінде.