InfoHub Logo

1975 jyldyń 18 aqpanynda Atyraý qalasynda (sol kezdegi Gýrev) tynysh keshtiń biri boldy. Jaıyq ózeninde balyqshylar, jumystan qaıtqan qala turǵyndary, úılerinde otbasymen otyrǵan jandar... Eshkim de bir sátte qalanyń shetki aýdanyndaǵy tynyshtyqty jaryp shyǵatyn aıqaılaǵan jarylystyń bolatynyn sezbedi.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Apattyń sebebi nede?

Qazaqstannyń Keńes dáýirindegi 1970-jyldary mundaı oqıǵalar sırek kezdeskenimen, bul kezdeısoq bolmady. Qyrǵı-qabaq soǵys kezinde Qazaqstannyń batys dalalarynda qupıa zymyran synaqtary júrgizildi. Atyraý oblysy Reseıdiń Astrahan oblysymen shektesedi, onda áskerı polıgon ornalasqan. 70-jyldardyń birinshi jartysynda Keńes Odaǵy Kaspıı teńizi jaǵalaýynda radıosıgnal kózderine baǵyttala alatyn jańa basqarylatyn raketalardy synaqtan ótkizdi. Oqý maqsatyndaǵy ushyrýlar jıi jasaldy.

Ádette áskerıler qaýipsizdik sharalaryn saqtaıtyn. Eger nysana Qazaqstan aýmaǵynda bolsa, ushyrý aldynda jergilikti qyzmetterge eskertý jasalýy tıis edi. Atyraýdaǵy áýejaıdyń radary raketanyń elektronıkasyna kedergi keltirýi múmkin edi. Qaýipsizdik erejeleri boıynsha, áskerıler aldyn ala eskertý jasap, lokatordy ýaqytsha óshirýge mindetti bolǵan. Alaıda, sol aqpan kúni birdeńe durys bolmady – eskertý kelmedi.

Oqıǵa qalaı boldy?

1975 jyldyń 18 aqpanynda Máskeý ýaqytymen shamamen besinshiler shamasynda Astrahan oblysyndaǵy áskerı bólimsheden Atyraýdaǵy «Maqat» polıgonyna qaraı oqý raketasy ushyryldy. Raketa polıgondaǵy radıolokasıalyq nysanany joıýǵa arnalǵan jáne belgilengen baǵdarlama boıynsha ushyp kele jatty.

Adam qateligi – eskertýdiń bolmaýy – saldarynan Atyraýdaǵy azamattyq áýejaıda santımetrlik dıapazondy «Satýrn» radary jumysyn jalǵastyrdy. Bul jıilik áskerı qurylǵylardyń baǵyttaý jıiligimen sáıkes keldi.

Urys raketasy bul lokatordyń áser etý aımaǵyna engende, elektronıka isten shyqty – ony bóten sıgnal «soqyr» etip, baǵytynan jańylystyrdy. Sodan keıin raketa polıgonǵa emes, qalaǵa qaraı ushty.

Apattyń saldary

Qatty jarylys boldy – raketa Atyraýdyń shetindegi eki jeke úıdiń arasyna qulady. Soqqynyń kúshi sonshalyqty boldy: qalanyń ártúrli buryshtaryndaǵy kýágerler jerdiń silkinisin sezdi. Jarylys dybysyn birneshe shaqyrymnan estigender boldy. Adamdardy jarylys tolqyny birneshe metrge laqtyryp jiberdi. Qalanyń keıbir turǵyndary bul gaz jarylysy ma, álde ushaq qulady ma dep oılady.

Kimder qaza tapty, kimder aman qaldy?

Raketa eki úıdiń arasyna qulaǵan. Oqıǵa ornynda dıametri segiz metrden asatyn úlken shuńqyr paıda boldy. Sol shuńqyrdan qutqarýshylar qaza tapqandardyń da, jaralanǵandardyń da denelerin tapty. Jarylys saldarynan segiz adam qaza tapty: úsh eresek jáne bes bala. Qaza tapqan eń kishi balanyń jasy jetide edi.

Birinshi zardap shekken otbasy № 80 úıde turdy. Jarylys kezinde balalardyń bir bóligi aýlada bolǵandyqtan aman qaldy. Al 18 jastaǵy ul jumystan úıine oralyp, úlgergen. Ol plıtada tamaq pisip jatqanyn, anasy asúıge shyqqanyn aıtty, sol kezde qatty aıqaı estildi. Jarylys tolqyny jigitti laqtyryp jiberip, birshama ýaqyt es-tússiz jatty. Esin jıǵanda, shań-tozań men tútinnen eshteńe kóre almady, aýada qandaı da bir hımıalyq ıis boldy. Tútin seıilgende, úıdiń eshteńe qalmaǵanyn túsindi. Jaralanǵan jigitti jedel járdem kóligimen aýrýhanaǵa jetkizdi. Sol jerge onyń anasy da jetkizildi – jarylys tolqyny ony kórshi aýlanyń aǵashyna laqtyryp jibergen. Ókinishke oraı, ol esin jımaı kóz jumdy. Birneshe mınýttan keıin dárigerler bul jigittiń eki kishi inisi men eki jasar sińlisin jetkizdi – balalar jaraqat alǵanymen, aman qaldy. Osylaısha, birinshi otbasynan ákesi (jarylys kezinde úıde bolmaǵan) jáne úsh bala aman qaldy.

Ekinshi otbasy kórshi úıde, № 82 úıde turdy. Apat kezinde úı ishindegilerdiń bári derlik peshtiń janyna jınalyp, teledıdar kórip otyrǵan. Bul otbasynan tek 20 jastaǵy ul men mektep oqýshysy sińlisi aman qaldy – bul keremet boldy. Jas jigit jumystan keıin dostarymen kezdesip, úıine kesh oralǵan. Jolda ol aspanda qandaı da bir qara nysannyń ózderiniń kóshesine qaraı ushyp bara jatqanyn kórgen. Birneshe sekýndtan keıin jarylys boldy... Úıine jetkende, onyń ornynda tek úlken shuńqyrdy kórdi. Ata-anasy men bes kishkentaı baýyry sol jerde qaza tapty. 14 jastaǵy sińlisi jarylys tolqynynan laqtyrylyp, aman qaldy. Aman qalǵan jas jigit adamdar qaza tapsa da, úı janýarlarynyń aman qalǵanyna tań qalǵanyn aıtty. Olardyń aýlasyndaǵy qoradaǵy eki sıyr, on qoı jáne tipti aýlada turǵan mashına da aman qaldy.

Tragedıanyń saldaryn jasyrý

Jarylystan keıin alǵashqy saǵattarda áskerıler men KGB qyzmetkerleri keldi. Olar birden búkil kvartaldy qorshap, kýágerlerge bolǵan jaıdy aıtýǵa qatań tyıym saldy. Baspasózde bul týraly aqparat múldem jarıalanbady: bılik oqıǵany qupıa dep jarıalady. Degenmen, qalada raketa qulaǵany týraly qaýeset tez tarady.

Tragedıadan keıin tórt kún ótken soń Atyraýda qaza tapqandarǵa arnalyp jalpy jerleý rásimi uıymdastyryldy. Qala turǵyndary bul jaǵdaıdyń aýyr ekenin jáne qurbandar bar ekenin bildi, biraq resmı túrde egjeı-tegjeıli aqparat berilmedi. Aman qalǵandarǵa qala bıligi kómek kórsetti – jańa páterler berilip, jıhaz, turmystyq tehnıka, azyq-túlikpen qamtamasyz etildi. Keıinnen eki otbasy úshin áskerı qurylysshylar birneshe aı ishinde eki jeke úı salyp berdi.

Birinshi otbasynyń ákesi – jarylys kezinde úıde bolmaǵan adam – alǵashqyda balalary úshin sabyrlylyqty saqtaýǵa tyrysty. Aýyr shoktan shyǵyp, anasynan aıyrylǵan uldary men kishkentaı qyzyna qamqorlyq jasaýǵa tyrysty. Biraq sol sumdyq keshten keıin tórt aı ótken soń júregi toqtap qaldy. Medısına qyzmetkerleri bul qaıǵydan boldy dep eseptedi. Osylaısha, tragedıa taǵy bir adamnyń ómirin qıdy.

Onyń 18 jastaǵy uly da qınaldy, bir sátte anasynan, keıin ákesinen aıyryldy. Ol otbasynyń basshysy bolyp, kishi baýyrlaryna ózi qarady. Jaqsy adamdardyń kómegimen, týystary men kórshileri jetim qalǵan balalarǵa qoldaý kórsetti. Bir jyldan keıin jigit úılenip, áıeli baýyrlary men sińlisin óz balalaryndaı qabyldap, qamqorlyqqa aldy. Ómir jalǵasty: balalar ósip, bilim alyp, óz otbasyn qurdy. Biraq sol sumdyq jarylystyń esteligi olarmen máńgi qaldy.

Olardyń kórshisi, ekinshi zardap shekken otbasynan shyqqan 20 jastaǵy jigit te is júzinde jalǵyz qaldy – ata-anasynan jáne bes baýyrynan aıyryldy. Oǵan jáne aman qalǵan sińlisine týystary kómektesti: aǵalary men ápkeleri olarǵa ata-ananyń ornyn toltyrdy. Jigit ýaqyt óte kele otbasyn quryp, óz ýchaskesine jańa úı saldy.

Biraq eski úıdiń qırandylaryn ketirmedi – olardy týystaryn alǵan sol tragedıanyń únsiz eskertkishi retinde qaldyrdy. Kóp jyldan keıin ol ýaqyt ótse de, 75-shi jyldyń aqpanyn eske alý áli de aýyr ekenin moıyndady: joǵaltýdyń aýyrtpalyǵy tym úlken.

Sol kezde arnaıy komısıa jarylys ornyn tekserdi, biraq tergeý nátıjeleri resmı túrde jarıalanbady – kináliler atalmady, is jabylyp qaldy. Tek ondaǵan jyldan keıin keıbir arhıvtik derekter qupıasyzdandyrylǵannan keıin ǵana jergilikti baspasózde osy tragedıa týraly alǵashqy jarıalanymdar shyqty.

Endi jyl saıyn Atyraý turǵyndary sol qysqy keshti eske alady. 1975 jylǵy tragedıa, beıbit qalaǵa áskerı raketanyń qulaýy, aımaq tarıhyndaǵy eń aýyr betterdiń biri boldy.