InfoHub Logo

Qazaqstan tarıhyndaǵy resmı nusqalar qaıta qaralyp, jańa zertteýler júrgizilip, biryńǵaı ulttyq baıandaý qalyptastyrylýda. Osyǵan oraı, Altyn Ordanyń murasy aınalasynda izbasarlyq, biregeılik jáne Qazaqstannyń Eýrazıa tarıhyndaǵy orny týraly pikirtalas týyndady. Tarıhshy Jambyl Sabıtov Qazaqstannyń Altyn Orda murasyna nege kóbirek júginetinin, ótkenge degen kózqaras qalaı ózgeretinin jáne mektep oqýlyqtarynda qandaı ózgerister bolýy múmkin ekenin aıtyp berdi.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Nege Qazaqstan Altyn Ordany tarıhyna qaıtarýda

Tarıhshynyń aıtýynsha, Altyn Ordaǵa degen qyzyǵýshylyqtyń artýy tarıhı ádildikti qalpyna keltirýdiń bir bóligi boldy. Onyń sózine qaraǵanda, XIX ǵasyrda zertteýshiler men qazaq zıalylary qazaqtardyń shyqqan tegin Ordanyń murasymen baılanystyrǵan.

«XIX ǵasyrda Shoqan Ýálıhanov qazaqtar Altyn Ordanyń izbasarlary sanaıtynyn aıtqan, bul týraly Irına Vıktorovna Erofeeva da sońǵy maqalasynda jazdy», - dedi Sabıtov.

Ol Keńes dáýirinde Altyn Ordaǵa degen kózqarasty ıdeologıa qalyptastyrǵanyn atap ótti. Ony bóten jáne jaǵymsyz memleket retinde kórsetip, Qazaq handyǵynyń shyǵý tegin negizinen Aq Ordamen baılanystyrǵan.

«Tipti mektep oqýlyqtarynda qazir Qazaq handyǵy Aq Ordadan shyqqan dep jazylady. Bul konsepsıa ıdeologıalyq, keńestik boldy. Qazir odan bas tartty, sondyqtan múldem basqa konsept paıda boldy», - dep túsindirdi tarıhshy.

Sabıtovtyń aıtýynsha, Nursultan Nazarbaevtyń bılik kezinde memlekettik tarıhı saıasat Ordaǵa da, Qazaq handyǵyna da baǵyttalmaǵan.

«Tarıh salasyndaǵy memlekettik saıasattyń barlyq baǵyty Nazarbaev dáýirinde Qazaq handyǵyna da, Ordaǵa da, basqa da kezeńderge emes, dál «irgetasyn qalaýshy» tulǵaǵa shoǵyrlandyryldy», - dedi ol.

Ol 2019 jyldan bastap ǵylymǵa qarjylandyrý jaqsartylǵannan keıin tarıhty zertteý boıynsha naqty júıeli jumys bastalǵanyn qosty. Sabıtov qazirgi zertteýlerdiń Joshy ulysyna arnalǵan iri ǵylymı forýmdar men mereıtoılyq is-sharalarǵa negiz bolǵanyn atap ótti.

«Bul – tarıhı ádildikti qalpyna keltirý joly, óıtkeni Qazaqstanda da, Reseıde de, basqa elderde de kásibı tarıhshylardyń eshqaısysy qazaqtardyń Altyn Ordanyń kóshpeli halqynyń izbasarlary ekenine kúmándanbaıdy», - dep esepteıdi ol.

Joshy ulysyna degen qyzyǵýshylyq birneshe jyl boıy qalyptasty. Ol 2019 jyly Talas quryltaıynyń 750 jyldyǵyn atap ótý týraly bastama kóterilgenin, al 2024 jyly Qazaqstanda Joshy ulysynyń 800 jyldyǵy atalyp ótkenin eske saldy. Keıin bul jumys iri forýmdar men ǵylymı konferensıalardyń ótýine ákeldi.

Ordanyń murasy ulttyq baıandaýdyń bóligine qalaı aınaldy

Ordaǵa degen qyzyǵýshylyqtyń artýymen birge, onyń murageri kim bola alatyny týraly pikirtalastar týyndady. Tarıhshynyń aıtýynsha, Altyn Ordanyń murasy aınalasyndaǵy pikirtalastar negizinen qoǵamdyq keńistikte bolyp otyr, al mamandar arasynda eleýli kelispeýshilikter joq.

«Qazaqstan shynymen de Altyn Ordanyń izbasarlarynyń biri. Brend úshin eshqandaı kúres joq, óıtkeni tarıhty menshiktep alý ǵylymı emes. Sondyqtan kóptegen akademıalyq ǵalymdar brendter úshin talaspaıdy».

Sabıtov Altyn Ordaǵa degen qyzyǵýshylyqtyń akademıalyq ortadan shyǵyp, ulttyq biregeılik máselelerimen baılanysty bolǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, Joshy ulysy dáýirine júginý ótkendi jańasha túsinýge múmkindik beredi jáne sonymen birge Qazaqstan tarıhynyń sımvoldyq kapıtalyn kúsheıtedi.

«Jalpy, meniń oıymsha, sender XX ǵasyrdyń basynda ǵana úırene bastaǵan adamdardan emes, Altyn Orda dáýirinde dala bıleýshileri bolǵandardan shyqqanyńdy bilý, óz tarıhyńa múldem basqasha kózqaras pen tárbıe qalyptastyrady».

Ol sondaı-aq mundaı tásildiń praktıkalyq aspektilerine toqtaldy:

«Altyn Ordanyń, kez kelgen konsept sıaqty, óziniń saıası-tehnologıalyq artyqshylyqtary bar».

Ǵalymnyń aıtýynsha, Joshy ulysynyń tarıhy qazirgi dinı aǵymdar paıda bolǵanǵa deıin-aq qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda ıslam dástúri bolǵanyn kórsetedi, al Ózbek han, Berke jáne basqa da bıleýshiler munyń dáleli bolyp tabylady. Tarıhshy sonymen qatar qazirgi Qazaqstannyń aıtarlyqtaı bóligi Joshy ulysynyń quramyna kirgenin jáne onyń negizgi aımaqtarynyń biri bolǵanyn atap ótti.

Sonymen qatar, ol Altyn Ordanyń murasyn Qazaq handyǵy tarıhynan góri biriktirýshi tarıhı konsept dep atady, óıtkeni ol burynǵy Orda aýmaǵyn mekendegen kóptegen halyqtardyń ótkenimen baılanysty jáne sondyqtan aımaqtyń ortaq tarıhynyń ınklúzıvti bóligi retinde qabyldanady.

«Eger biz Altyn Ordany alsaq, onda orystar, basqa slaván halyqtarynyń ata-babalary, ózbekter jáne basqa da halyqtar ómir súrgen. Qazir Qazaqstanda turatyn halyqtardyń barlyǵy derlik, belgili bir dárejede Joshy ulysy, Altyn Orda aýmaǵynda ómir súrgen. Sondyqtan bul, jalpy alǵanda, Qazaqstan halqynyń basym bóligin biriktiretin ınklúzıvti konsept, al Qazaq handyǵynyń tarıhy halyq tek qazaqtardyń tarıhy retinde qabyldanady».

Sabıtov Altyn Ordanyń ortalyǵy týraly másele ǵylymı pikirtalas taqyryby bolyp qala beretinin túsindirdi, óıtkeni ortalyq uǵymyn ártúrli túsindirýge bolady. Sonymen qatar, onyń aıtýynsha, zertteýshiler arasynda qazirgi Qazaqstan aýmaǵynyń Altyn Ordanyń quramyna kirgeni jáne onyń alǵashqy kezeńinde onyń negizgi aımaqtarynyń biri bolǵany týraly faktiler daý týdyrmaıdy.

Qazirgi ǵylym Altyn Orda men qazaqtar týraly ne deıdi

Sabıtov qazirgi zertteýlerdiń qazaqtar tarıhyn antropologıa, genetıka jáne jazba derekter arqyly jıi qarastyratynyn aıtty. Onyń sózine qaraǵanda, qazaqstandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń eńbekteri qazaq halqynyń qalyptasýynyń Joshy ulysy halqymen tyǵyz baılanysty ekenin kórsetedi.

Tarıhshy antropologtardyń qazaqtardyń qazirgi fızıkalyq tıpiniń paıda bolýyn XIII ǵasyrda jergilikti túrki taıpalary men Shyǵys Azıadan kelgen kóshpelilerdiń aralasýymen baılanystyratynyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, genetıkter de osyndaı qorytyndylarǵa kelgen.

«Fızıkalyq antropologıa men genetıka boıynsha qazaqtar Altyn Ordanyń izbasarlary bolyp tabylady».

Sabıtov sondaı-aq genetıkalyq zertteýlerdiń qazaq shejirelerinde saqtalǵan málimetterdi jıi rastaıtynyn aıtty. Onyń sózine qaraǵanda, buryn ańyz retinde qabyldanǵan kóptegen genealogıalar búginde genetıka deńgeıinde rastaý tabýda.

Rýlar men júzder qalaı qalyptasty

Tarıhshy oqýlyqtarda bekitilgen qazaq rýlary men júzderi týraly kóptegen túsinikterdiń birtindep qaıta qaralyp jatqanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, qazirgi qazaq rýlarynyń kópshiligi Altyn Orda taıpalarymen tikeleı baılanysty, biraq olardyń burynǵy qonystanýy búgingideı kúrdeli bolmaǵan.

Sabıtov kóshpeli qoǵamdardyń úlken aýmaqtarda únemi qozǵalysta bolǵanyn túsindirdi. Birdeı rýlar ártúrli dáýirlerde Yrtys mańynda, Túrkistanda, Qyrymda, Edil boıynda, tipti qazirgi Pákistan aýmaǵynda ómir súrgen bolýy múmkin.

Ol sondaı-aq júzderdiń Qazaqstan aımaqtary boıynsha ádettegi bólinýiniń salystyrmaly túrde kesh qalyptasqanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy kartalar men jazba derekter qonystanýdyń áldeqaıda kúrdeli kórinisin kórsetedi, onda ártúrli júzderdiń ókilderi dalanyń keń aýmaǵynda aralasyp ómir súrgen.

Mońǵol nemese Túrki ımperıasy?

Sabıtov Altyn Ordanyń óziniń shyǵý tegi týraly máselege jeke toqtaldy. Onyń aıtýynsha, ony tek mońǵol nemese tek túrki memleketi retinde kórsetý áreketteri tarıhı shyndyqty ońaılatady.

Tarıhshy Shyńǵys han zamanynda-aq Mońǵol ımperıasynyń quramynda ártúrli shyqqan tegi men ártúrli tildik toptardyń halyqtary bolǵanyn atap ótti. Kóshpeliler qazirgi Qazaqstan dalasyna kelgennen keıin bul aralasý prosesi jalǵasty.

«Tek eki til – mońǵol jáne túrki tili bar qarapaıym sýretti jasaýǵa tyrysý, shyn máninde múmkin emes».

Sabıtovtyń aıtýynsha, bıleýshi áýlet mońǵol tildi ortadan shyqqan, biraq Joshy ulysynyń halqy men elıtasy ýaqyt óte kele aıtarlyqtaı túrkilendi.

Kóshpeli memleket jáne onyń tarıhyndaǵy orny

Sabıtov qazirgi tarıhshylardyń kóshpelilerdi artta qalǵan qoǵamdar retindegi eski túsinikterden birtindep alshaqtap bara jatqanyn aıtty. Onyń sózine qaraǵanda, mundaı kóptegen konsepsıalar kolonıalyq dáýirde paıda bolǵan jáne kóshpeli memleketterdiń naqty aýqymyn eskermeıdi.

Tarıhshy Altyn Ordanyń damyǵan saıası júıesi, iri qalalary, aqsha aınalymy jáne halyqaralyq saýdasy bolǵanyn atap ótti. Memleket gúldengen kezeńde onyń aýmaǵynda ondaǵan qalalar boldy jáne saýda joldary belsendi damydy.

«Arheologtar rastaıdy, qalalardyń sany 140-tan asty».

Sabıtovtyń aıtýynsha, saýdanyń damýy jáne Uly Jibek jolyndaǵy orny Ordany sol kezdegi eń iri memleketterdiń birine aınaldyrdy.

Altyn Orda nege ydyrady

Memlekettiń quldyraý sebepteri týraly aıta otyryp, tarıhshy ekonomıkalyq jáne saıası faktorlardy atady. Onyń sózine qaraǵanda, Uly Jibek jolynyń soltústik tarmaǵynyń jáne onymen baılanysty qalalardyń qıraýy Ordaǵa eleýli soqqy boldy.

Sonymen qatar, memleket Shyńǵysqan urpaqtary arasyndaǵy ishki qaqtyǵystarǵa tap boldy. Kóptegen talapkerler arasyndaǵy bılik úshin kúres ortalyq bılikti birtindep álsiretip, memlekettiń ydyraýyn tezdetti.

Sabıtov bul proses ondaǵan jyldarǵa sozylǵanyn jáne birden bolmaǵanyn atap ótti. Saıası ydyraýdan keıin birtutas mádenı keńistik uzaq ýaqyt boıy saqtalyp, burynǵy Joshy ulysynyń ártúrli bólikterin baılanystyra berdi.

Oqýshylar qandaı tarıhty oqıtyn bolady

Qazirgi zertteýlerde qazaq rýlary, júzderi jáne taıpalardyń qonystanýy týraly túsinikter ózgerýde. Tarıhshynyń aıtýynsha, mektep oqýlyqtarynda bekitilgen kóptegen ádettegi syzbalar salystyrmaly túrde kesh paıda bolǵan jáne árdaıym kúrdeli tarıhı sýretti kórsete bermeıdi. Jańa derekter kóshpeli qaýymdastyqtar Eýrazıanyń úlken aýmaǵynda únemi qozǵalysta bolǵanyn, al qazirgi qonystaný shekaralary áldeqaıda keıin qalyptasqanyn kórsetedi.

Sabıtov mektep bilimi máselesine erekshe nazar aýdardy. Ol qazir Qazaqstanda eldiń jańa akademıalyq tarıhy daıyndalyp jatqanyn, onda Altyn Orda dáýirine alǵash ret jeke tom arnalatynyn aıtty. Osy jumystyń negizinde tarıhty oqytýdyń jańa memlekettik standartyn jáne jańartylǵan mektep oqýlyqtaryn ázirleý josparlanýda.

Tarıhshynyń aıtýynsha, bul jumystyń maqsaty belgili faktilerdi tolyqtyrýmen ǵana shektelmeı, sonymen qatar Keńes dáýirinde qalyptasqan eskirgen tásilderdi qaıta qaraý bolyp tabylady. Ol ulttyq tarıhtyń akademıalyq tarıhtan árdaıym erekshelenetinin, biraq olardyń arasyndaǵy alshaqtyq barynsha az bolýy jáne qazirgi zertteýlerdiń nátıjelerine negizdelýi kerektigin atap ótti.