InfoHub Logo

Aqsý-Jabaǵy – Ortalyq Azıadaǵy eń kóne qoryq. Bul jerde tabıǵatty qorǵaýdy ómiriniń mánine aınaldyrǵan jandar ǵana qalady. Solardyń biri – 30 jyldan astam ýaqyt boıy qustardy zerttep júrgen ornıtolog Elena Chalıkova. Ol 1977 jyly tájirıbe almasýǵa kelip, osy jerge máńgilikke ornyqqan.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Qoryq Túrkistan jáne Jambyl oblystarynyń aýmaǵyn alyp jatqan 130 myń gektar jerdi qamtıdy. Ol arsha ormandarymen, sırek kezdesetin janýarlarmen jáne baı flora men faýnasymen tanymal. Qoryq qyzmetkerleriniń jumysy óte qıyn, sebebi munda joldar joqqa tán, sondyqtan olardyń kóbinese jaıaý nemese atpen júredi.

Tájirıbeden ómirlik mamandyqqa

Elena Chalıkova 1977 jyly stýdent kezinde kýrstyq jumysyn jazý úshin osy jerge alǵash ret kelgen. Sol kezde ol Shymkentte turyp, Tomsk memlekettik ýnıversıtetinde syrttaı oqyǵan. Ol kezde stýdentter ózderiniń «azyq-túlikterin» ózderi taýyp otyrǵan.

Qazirgi ýaqytta qoryqtyń ákimshilik ǵımaratynda Elena Sergeevna jáne basqa da ǵylymı qyzmetkerler jumys isteıdi. Inspektorlar men ǵalymdardyń negizgi kólik quraly – at. Qoryqta avtokólikter de bar, biraq joldar óte az, nebári 12 shaqyrym. Qalǵany – jaıaý júretin soqpaqtar.

Arsha, attar jáne 30 shaqyrymdyq joryqtar

Aqsý-Jabaǵy qoryǵynyń ereksheligi – munda ósetin bıik arsha aǵashtary. Arsha – arshanyń bir túri. Ol óte baıaý ósedi, jylyna bir santımetrdeı ǵana ósedi jáne onyń ósip-ónýi óte qıyn. Bul jerdiń biregeıligi osynda.

Munda 1700-den astam ósimdik túri, 250-ge jýyq qus túri jáne 50-den astam sútqorekti janýarlar mekendeıdi. Elena Chalıkova ózin baqylaýshymyn dep ataıdy. Ol óziniń ómirinde ondaǵan ǵylymı maqala jarıalaǵan, ásirese qustar salasynda tanymal.

Elena Sergeevna stýdent kezinde atqa alǵash ret minip, onyń ózine baǵynbaǵanyn aıtady. Keıin ol at ústinde júrýdi úırenip, kóp ýaqytyn solarmen ótkizgen. Qoryq qyzmetkerleriniń árqaısysynyń óziniń jeke aty men er-toqymy bolǵan, bul olardyń jumys quraly ispettes.

Elena Sergeevna sońǵy kezderi atqa sırek minipti. Densaýlyǵyna baılanysty tek jaıaý júredi. Biraq 30 jyldan astam ýaqyt boıy ol Aqsý-Jabaǵynyń barlyq soqpaqtaryn jaıaý júrip ótken. Keıde bir kúnde 30 shaqyrymǵa deıin júretin bolǵan. Keıde 10-15 kúnge tabıǵatqa shyǵyp ketetin bolǵan. Óıtkeni, aýmaqtyń aýqymy óte úlken.

Aqsý-Jabaǵy – Qazaqstandaǵy aýmaǵy únemi ulǵaıyp otyrǵan sanaýly qoryqtardyń biri. Bul qoryq 100 jyl boıy bir kún de toqtaýsyz jumys istep keledi.

3 500 turǵyn, uıaly baılanys joq – biraq eshkim ketkisi kelmeıdi

Bul jerge erekshe adamdar ǵana úırene alady. Adamǵa bul jerdiń óziniki ekenin túsiný úshin eki-úsh jyl qajet. Keıbireýler kelip, birden ketip qalady. Al uzaq jumys istegender, ózderin synap kórgender – ómir boıy qalady. Mundaǵy qyzmetkerlerdiń kóbi, tipti jas mamandardyń ózi de qoryqta 10 jyldan astam tájirıbesi bar.

«Tabıǵatty janyndaı súıetinder qalady», – deıdi Aqsý-Jabaǵy memlekettik tabıǵı qoryǵy dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary Smaǵul Jumanov.

Qoryq aýylynda shamamen 3,5 myńdaı turǵyn bar. Taýda uıaly baılanys joq, biraq jergilikti turǵyndar bul jerdi óz úıleri sanaıtyndyqtan, odan ketkisi kelmeıdi.

Terrıolog (sútqorektilerdi zertteıtin ǵalym) Baýyrjan Júnisbaevtyń aıtýynsha, ol kishkentaıynan ákesimen birge osy jerde turǵan. Onyń ózi 20 jyldan beri qoryqta jumys isteıdi jáne basqa jaqqa kóshý týraly oılap kórmegen. Qalaǵa eki-úsh kúnge barýǵa bolady, biraq ómir súrýge bolmaıdy deıdi. Qalanyń shýy men problemalarynan góri, mundaǵy tynyshtyqty artyq kóredi.

Inspektorlar árqaısysynyń óz qorshaýlarynda turady. Barlyǵy 12 stasıonarlyq jáne 1 jedel qorshaý bar. 28 adam óz ýchaskelerinde tártipti únemi qadaǵalap otyrady. Munda jabaıy shoshqa, taýeshki, arqar, aıý, elik, maral, barys sıaqty janýarlar kóp.

Biraq munda ań aýlaý bylaı tursyn, ruqsatsyz júrýge de bolmaıdy. Tipti týrıser de tek belgilengen soqpaqtarmen ǵana, qyzmetkerlerdiń erip júrýimen júre alady.

Aqsý-Jabaǵydaǵy ekotýrızm: jylyna nege tek 3000 adam ǵana kirgiziledi?

90-shy jyldarǵa deıin qoryq aýmaǵyna qyzmetkerlerden basqa eshkimdi kirgizbegen. Qazir munda jylyna shamamen úsh myń adam qabyldanady. Bul – belgilengen rekreasıalyq júktemeni asyrmaý úshin shekteýli san. Adamdardy ne qyzyqtyrady? 10 ekologıalyq baǵyt, jabaıy tabıǵat jáne taýdaǵy uıaly baılanystyń múldem joqtyǵy.

Baýyrjannyń aıtýynsha, jumystaǵy eń bastysy – tabıǵatty saqtap, ony bolashaq urpaqqa jetkizý. Elena Sergeevna bul jumystyń aýyr eńbek ekenin aıtady. Tabıǵattaǵy qaýip-qaterler men fızıkalyq júktemeler týraly aıtady. Brakonerler – eń qaýipti «janýar» ekenin atap ótedi.

Jaraly janýar nemese balasyn qorǵap turǵan anasy ǵana shabýyl jasaýy múmkin. Al qalǵan jaǵdaıda janýarlar adamǵa tıispeıdi. Adamdar ózderin myqty sezinse de, tabıǵat zańdarymen ómir súretin janýarlar áldeqaıda aqyldy.

Qoryq qyzmetkerleriniń aıtýynsha, eger birdeńe bolsa, ol bolady, oǵan eshteńe isteı almaısyń. Biraq taýda adasyp qalý nemese belgili bir jerde turyp qalý qaýpi bar. Elena Sergeevna 1983 jyly qatty boranda dalalyq bazaǵa bara jatyp, ınspektor úıine áreń jetkenin eske alady.

«Men usaq nárselerdi jaqsy kóremin...»

Qoryq murajaıynda Elena Chalıkova, Qazaqstandaǵy eń tanymal ornıtologtardyń biri, qustar týraly aıtyp berdi. Onyń súıikti qusy – tek Batys Tán-SHanda mekendeıtin qyzylmoıyn shymshyq. Ol onyń bıologıasyn zerttegen.

Elena Sergeevna qustardyń daýysynan olardy ajyrata alady. Ornıtologtardyń qulaqtary jyldar boıy jattyǵady. Ol negizinen usaq qustarmen, mysaly, shymshyqtarmen aınalysqan. Kópshilik búrkit sıaqty iri qustarmen aınalyssa, Elenaǵa usaq qustardyń ómiri qyzyq bolǵan. Sebebi olar kóbirek kezdesedi, olardy baqylaý ońaıyraq jáne olardy eshkim zerttemeıdi.

Elena Sergeevnanyń aıtýynsha, qustardyń bıologıasy áli tolyq zerttelmegen. Ol bir jerde nege turaqtaǵanyn, nege basqa jerge kóshkenin, nege belgili bir ýaqyt boıy bir jerde bolyp, sodan keıin qaıta oralǵanyn bilgisi keledi. Bul oǵan óte qyzyq.

Aıýlardyń arasynda qalyp qoıǵan sát

Elena Sergeevnanyń qoryqpen baılanysty kóptegen baqytty kúnderi bolǵan. Birde ol jabaıy shoshqamen kezdesken. Olar bir-birine qarap, eshqandaı zıan keltirmeı, óz joldarymen ketip qalǵan.

Aıýlarmen de birneshe ret kezdesken. Birde ol kele jatqanda aldynan jas aıý shyǵady. Ol aınalasyna qarasa, ana aıýy eki aıaǵymen turyp, oǵan qarap tur eken. Elena eshkimdi úrkitpeý úshin alaqanyn shapalaqtap, aqyryn júrip ótken. Eki aıýdyń arasynda qalǵanda qatty qoryqqanyn aıtady.

Aqsý-Jabaǵy qoryǵyndaǵy eń qaýipti janýar – adam. Brakonerler árqashan bolǵan jáne bolady. Elena Sergeevna birde qysta joldan adasyp, ınspektor úıine áreń jetkenin eske alady. Biraq ol ózin baqytty adam sanaıdy, sebebi ómiri boıy súıikti isimen aınalysqan.

Ol qazirgi kezde erkindikti sezinetinin aıtady. Qalanyń tynyshsyz ómirinen góri, tabıǵattyń tynyshtyǵyn artyq kóredi. Ol ómirinde esh nársege ókinbeıtinin, tek basqalardyń pikirine tym kóp qulaq asqanyna ókinetinin aıtady. Eger ol árqashan ózi sheshim qabyldaǵanda, kóp nárseni úlgeretin edi deıdi.