InfoHub Logo

Taıaý Shyǵysta «sý soǵysy» týraly jıi aıtyla bastady. Sarapshylar Orta Azıa elderi muny eskertý retinde qabyldaýy kerek deıdi. Jańbyrly mamyr men halyqaralyq sý konferensıalaryna qaramastan, aımaq sý tapshylyǵyna beıim bolyp qala bermek. Al qazirgi júıeli sharalar qaýiptiń aýqymyna áli jete almaı jatyr.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Sý máselesi qaýipsizdikke aınalýda

Sarapshy Bolat Esekınniń aıtýynsha, sý máseleleri ekologıalyq kún tártibinen qaýipsizdik salasyna aýysyp, bolashaqta janjaldarǵa ulasýy múmkin.

Irannyń tájirıbesi sý resýrstaryn tıimsiz basqarýdyń saldary qandaı bolatynyn kórsetedi. Bul el sý daǵdarysynyń ortasynda qaldy, tipti astanany kóshirý qaýpi men áleýmettik turaqsyzdyq táýekelderine tap boldy.

Soǵys jaǵdaıdy odan ári kúrdelendirdi. Sý ınfraqurylymyna qaýip tóndi, al Parsy shyǵanaǵy elderiniń tushshytý qondyrǵylaryna táýeldiligi aımaqty erekshe osal etedi. Sarapshylar mundaı nysandardyń zaqymdanýy gýmanıtarlyq daǵdarysqa ákelýi múmkin dep eskertedi.

Orta Azıa úshin bul tájirıbe mańyzdy, óıtkeni aımaq uqsas tabıǵı jaǵdaılarda ornalasqan jáne basqa eldermen salystyrǵanda sýmen nashar qamtamasyz etilgen. Esekınniń sózinshe, basty másele tek klımattyń ózgerýi emes, adamdardyń sýdy basqarýy, tabıǵı prosesterdi buzyp, tushshy sý resýrstaryn sarqyp tastaýynda.

BUU mundaı jaǵdaıdy «sý bankrottyǵy» dep sıpattaıdy, ıaǵnı aımaqtar ózderiniń gıdrologıalyq múmkindikterinen tys ómir súredi.

Orta Azıa sý tapshylyǵy, muzdyqtardyń erýi, shóleıttený jáne lastaný qaýpin moıyndap otyr. Alaıda, másele deklarasıalardan naqty is-qımyldarǵa kóshýdiń qanshalyqty ýaqyt alatynynda.

Shyǵystanýshy Emın Djabbarovtyń pikirinshe, eshbir memleket sý máselelerin jalǵyz sheshe almaıdy. Halyqaralyq yntymaqtastyq, tehnologıalar men tájirıbe almasý qajet. Irannyń halyqaralyq oqshaýlanýy, sarapshylardyń oıynsha, onyń sý daǵdarysyn ýshyqtyrǵan faktorlardyń biri boldy.

Amerıkalyq sarapshylar Frederık Starr men Aleksandr Tompsonnyń baıandamasynda da Orta Azıa elderi azaıyp bara jatqan sý resýrstaryn birlesip basqarýy kerektigi atap ótilgen. Áıtpese, aımaq shıelenistiń artýyna, sý úshin janjaldarǵa jáne jańa daǵdarystarǵa tap bolýy múmkin.

Al Orta Azıa áli de óz sý problemalaryn sheshý týraly baıaý dıalogty jalǵastyrýda. Bizdiń aımaq álemdegi sý tapshylyǵyna eń osal aımaqtardyń biri bolyp qala bermek. Biraq sarapshylar bolashaq daǵdarysty boldyrmaý úshin naqty qadamdar áli jasalmaı jatqanyn aıtady. Ýaqyt bizdiń qarsymyzǵa jumys istep tur.

Sý konferensıalaryna qorǵanys mınıstrlerin shaqyra ma?

Bıyl Orta Azıanyń kóptegen elderin mamyr aıyndaǵy jańbyr sýlandyrdy. Bul aımaqtaǵy sý máselelerin ýaqytsha artqa shegergendeı boldy. Alaıda, sarapshylar sýsyz bolashaq týraly alańdaýly pikirlerin jalǵastyrýda.

Máselen, Tájikstan astanasynda 25-28 mamyr aralyǵynda IV sý konferensıasy ótti. Oǵan álemniń 110 elinen 2,5 myń sarapshy qatysty. Bul kezdesýge Qazaqstan ókilderi de qatysty.

«Dýshanbedegi konferensıaǵa bıyl kóptegen elderdiń tótenshe jaǵdaılar mınıstrleri qatysty. Kelesi konferensıalarǵa qorǵanys mınıstrlerin shaqyrýǵa týra kelýi múmkin. Sebebi sý máseleleri ekologıalyq máselelerden qaýipsizdik máselelerine aınalyp barady. Mine, biz sý resýrstaryn ádettegideı basqarý arqyly osyndaı jaǵdaıǵa jetkizip otyrmyz», – deıdi Bolat Esekın, Orta Azıa sý resýrstary jáne klımattyń ózgerýi jónindegi platformanyń úılestirýshisi.

Esekın – aımaqtaǵy jáne odan tys jerlerde ótetin sýǵa qatysty mańyzdy is-sharalardyń turaqty qatysýshysy. Ol Dýshanbedegi konferensıada eshqandaı túbegeıli jańalyq estimegenin aıtady. Onyń aıtýynsha, qatysýshylar mańyzdy máselelerdi qaıta kóterip, durys aıtady, biraq máselelerdi sheshýge naqty qadamdar áli de joq.

«Aral teńiziniń apatty jaǵdaıy men Balqashqa tóngen qaýip týraly únemi aıtylǵanymen, biz sýdy kóp mólsherde ala berýdemiz. Sýdy kóp qajet etetin daqyldar – maqta, kúrish egýdi ulǵaıtýdamyz. Jańa bógetter men sý qoımalaryn salýdy jalǵastyrýdamyz. Energıa óndirý men sýdy tutynýdy arttyrýdamyz. Iaǵnı, bir nárseni aıtyp, is júzinde qarama-qarsy baǵytta qozǵalýdamyz», – dep túsindiredi Esekın.

Ol bul prosesterdiń tabıǵı tepe-teńdikti, klımattyq, sý jáne ekologıalyq turaqtylyqty buzýdyń basty sebepteri bolǵanyn, al bolashaqta janjaldar men daǵdarystarǵa ákelýi múmkin ekenin atap ótti.

Ókinishke oraı, sý resýrstaryna jáne jalpy ekojúıelerge degen mundaı qarym-qatynastyń saldarlaryn sarapshylar qazir Iranda kórip otyr. Munda birneshe jyldan beri ekstremaldy sý daǵdarysy jalǵasýda jáne mıllıondaǵan adamdardyń qaýipsizdigine qater tóndirýde.

Ótken jyly jaǵdaı [sonshalyqty nasharlady](https://tengrinews.kz/article/v-irane-bolse-net-vody-vozmozno-li-takoe-v-kazaxstane-3277/), tipti el prezıdenti Iran astanasyn sýy bar qolaıly jerge kóshirý qajettigi týraly málimdedi. Sol kezde Tegeranda sý is júzinde qalmaǵan edi.

Bıylǵy soǵys Irandaǵy jaǵdaıdy odan ári qıyndatty, degenmen kóktemde bul taqyryp kún tártibinen ýaqytsha yǵystyryldy.

Sý ekologıa máselesinen qaýipsizdik máselesine qalaı aınalady?

Iranda bul kóktem de jańbyrly boldy. Birneshe jylǵy qurǵaqshylyqtan keıin el turǵyndary jańbyrdan rahat taýyp, jazda aýyz sýǵa kezekte turmaımyz degen úmit syılady.

Bul týraly, mysaly, Tegeranda ornalasqan táýelsiz WANA aqparat agenttigi [jazdy](https://wanaen.com/irans-water-crisis-radar-myths-and-the-illusion-of-saturation/). Alaıda, bul úmitterdiń ıllúzıa ekenin jáne sý daǵdarysy áli de búkil el úshin eń ózekti másele bolyp qala beretinin avtor qosady.

«Irandaǵy sý daǵdarysy tabıǵı resýrstardyń tapshylyǵynan asyp, tutynýdy utymsyz basqarýdan jáne bul ómirlik mańyzdy resýrsty durys paıdalanbaýdan týyndaıdy. Eldegi sý tutynýdyń aıtarlyqtaı bóligi, ásirese aýyl sharýashylyǵynda, tıimsiz jáne joǵary shyǵyndarmen júzege asyrylady. Al turmystyq sektorda da kóptegen tutynýshylar mádenı nemese ekonomıkalyq sebeptermen, nemese tıimdi baqylaýdyń joqtyǵynan shamadan tys tutyný men zıandy minez-qulyqty kórsetedi», – deıdi WANA jýrnalısi.

Sarapshylar Irandaǵy sý daǵdarysy jaqyn arada qaıta kórinis beredi dep esepteıdi.

«Sý problemalary Irannyń ishki kún tártibindegi eń ózekti máselelerdiń biri bolyp qala beredi. Sý daǵdarysy eshqaıda ketken joq. Qurǵaqshylyq maýsymy bastalǵanda, bul másele qaıtadan kórinis beredi. Áskerı áreketter saldarynan sý ınfraqurylymy, sonyń ishinde tushshytý qondyrǵylary da zardap shekti, biraq jańa sheshimder áli usynylmady», – deıdi shyǵystanýshy Rýslan Súleımenov.

Naýryz aıynda Iran AQSH shabýyldary kezinde tushshytý qondyrǵylarynyń zaqymdalǵanyn rastady. Batys sarapshylary Tegerannyń óz kórshileriniń Parsy shyǵanaǵyndaǵy tushshytý stansıalaryna shabýyl jasaýy múmkin dep qorqady.

Arab monarhıalarynyń tushshytý qondyrǵylaryna táýeldiligi sonshalyqty, sarapshylardyń pikirinshe, olardyń bir-eki kún ishinde eleýli zaqymdanýy gýmanıtarlyq daǵdarysty týdyrýy múmkin. Osylaısha, barlyq táýekelder «sý soǵysy» dep atalýda.

«Arab monarhıalarynyń osaldyǵy áldeqaıda joǵary. Olar úshin tushshy sý munaımen teń mańyzdy – bul ómirlik mańyzdy resýrs, balamasy joq. Tushshytý stansıalaryna tolyq balama paıda bolmaıynsha, sýmen qamtamasyz etý máselesi aımaqtaǵy arab monarhıalary úshin negizgi taqyryptardyń biri bolyp qala bermek», – dep qosady Súleımenov.

Shyǵystanýshynyń aıtýynsha, Parsy shyǵanaǵyndaǵy kórshilerimen salystyrǵanda Iran jaǵdaıy áldeqaıda jaqsy. Bul – memleket aýqymynda sý tapshylyǵyna qaramastan, jergilikti deńgeıde sýmen qamtamasyz etý máselelerin sheshe alatyn iri el.

Degenmen, ekologtar bul artyqshylyqtyń máńgilikke saqtalmaıtynyn eskertedi. Iran bıligi jınaqtalǵan sý problemalarymen aınalysýǵa májbúr bolady, áıtpese olar ekonomıka men áleýmettik turaqtylyqqa ǵana emes, saıası rejımge de qaýip tóndirýi múmkin.

Qazirgi soǵys ekologıalyq máselelerge qalaı áser etedi?

Bolat Esekın, búkil álemdegi sý máseleleri boıynsha sarapshylar sıaqty, Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıdy muqıat baqylaýda.

«Búginde Taıaý Shyǵysta bolyp jatqan jaǵdaı bizge óte jaqyn, óıtkeni Qazaqstan men búkil Orta Azıa uqsas tabıǵı jaǵdaılarda ornalasqan. Biz Reseı, Kanada nemese AQSH sıaqty basqa eldermen salystyrǵanda sý resýrstarymen áldeqaıda nashar qamtamasyz etilgenbiz», – deıdi Esekın.

Ol barlyq halyqaralyq alańdarda, sonyń ishinde Dýshanbede ótken konferensıada da bir nárseni aıtatynyn eske salady: sý daǵdarysynyń órshýiniń basty sebebi – biz bul resýrsty qalaı basqaratynymyz.

«Biz sýdy tek alýǵa úırenip qaldyq jáne onyń tolyǵýyn tabıǵattyń mindeti dep sanadyq. Biraq bul model endi jumys istemeıdi», – dep jalǵastyrady Orta Azıa sý resýrstary jáne klımattyń ózgerýi jónindegi platformanyń úılestirýshisi.

Spıker Irandaǵy daǵdarystyń tek eldiń óz áreketterinen ǵana emes, aýqymdy prosesten týyndaǵanyn naqtylaıdy. Adamnyń tabıǵı júıelerge aralasýy sýdyń jahandyq aınalymyn buzdy, nátıjesinde tushshy sý qoımalary tolmaı qaldy.

«Planetadaǵy sý mólsheri burynǵydaı, biraq oǵan qol jetkizý qıyndap barady. Ol muhıtqa aǵyp, sonda qalady. Tushshy sýdyń joǵalýy azyq-túlik qaýipsizdigine, ekonomıkaǵa jáne áleýmettik turaqtylyqqa sózsiz áser etedi. Uzaqqa sozylǵan qurǵaqshylyq shıelenisti arttyryp, halyq kóshi-qonyna, jumyssyzdyqqa jáne jańa janjaldarǵa sebep bolady», – dep qosady ol.

«Sý bankrottyǵy» degen ne?

Esekın sıpattaǵan jaǵdaıdy BUU «sý bankrottyǵy» dep ataıdy. 2026 jyldyń qańtarynda BUU bul termınge «sý daǵdarysy» nemese «sý tapshylyǵy» degen sózderden góri «bankrottyq» uǵymyn qoldanýdy usynǵan [úlken baıandama](https://news.un.org/ru/story/2026/01/1467215) jarıalady.

«Bul baıandama yńǵaısyz shyndyqty aıtady: kóptegen aımaqtar ózderiniń gıdrologıalyq múmkindikterinen tys ómir súredi, al kóptegen mańyzdy sý júıeleri bankrotqa ushyrady», – dedi baıandamanyń jetekshi avtory, BUU ýnıversıtetiniń Sý, qorshaǵan orta jáne densaýlyq ınstıtýtynyń dırektory Kave Madanı jańa zertteýdi usyna otyryp.

Bolat Esekınniń pikirinshe, sý máselesi jahandyq bolǵanymen, Orta Azıa bul bankrottyqtyń saldarlaryn birinshilerdiń biri bolyp kórý qaýpinde.

«Órship bara jatqan daǵdarystyń sebebi klımattyń ózgerýi emes, bizdiń áreketterimiz, tabıǵı prosester men sý aǵyndaryn buzatyn baǵdarlamalarymyz. Bul prosesti toqtatý úshin ǵylymǵa, sarapshylarǵa súıený qajet. Qoǵamdy tartý jáne úkimetterden talap etý mańyzdy: biz daǵdarys, asharshylyq, bosqyndar men janjaldar jaǵdaıyna tap bolǵymyz kelmeıdi», – dep qorytyndylady sarapshy.

Aımaqtyń bolashaqta úlken qıyndyqtarǵa tap bolý qaýpi týraly máseleler bıyl sáýir aıynda Astanada Orta Azıa, Kavkaz jáne Mońǵolıa elderiniń basshylarynyń qatysýymen ótken [ekologıalyq samıtte](https://tengrinews.kz/article/ryba-verbliud-ne-vysokaia-kuxnia-kulisami-bolsogo-sammita-3986/) joǵary deńgeıde talqylandy.

Tipti «Ortaazıalyq ekologıalyq yntymaqtastyq deklarasıasy» qabyldandy, onda aımaq elderi máselelerdi óz betinshe sheshe almaıtynyn moıyndady.

Qazaqstan prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev sol kezde búkil aımaq úshin negizgi qaýipterdi atap ótti:

Iaǵnı, Orta Azıada bolashaq týraly eshkimde eshqandaı ıllúzıa joq. Endigi qıyny – aımaq elderi daǵdarys óz sharttaryn qoıar aldynda deklarasıalardan júıeli sharalarǵa kóshe ala ma degen suraqqa jaýap tabý.

Esekınniń aıtýynsha, aımaqtyń oılanýǵa ýaqyty qalmady.

Irannyń sabaǵy: sý daǵdarysyn jalǵyz sheshý múmkin emes

Orta Azıa Irannyń tájirıbesinen alatyn taǵy bir sabaq – sý jáne klımat máselelerin sheshýde halyqaralyq yntymaqtastyqtyń mańyzdylyǵy. Óńirlik jáne jahandyq deńgeıde seriktestiksiz bul synaqtarmen kúresý óte qıyn bolady.

Shyǵystanýshy jáne halyqaralyq qaýipsizdik jónindegi sarapshy, «Heartland» analıtıkalyq ortalyǵynyń jetekshisi Emın Djabbarov Irandaǵy qazirgi sý daǵdarysynyń sebepteriniń biri eldiń kóp jyldyq halyqaralyq oqshaýlanýy dep sanaıdy.

«Álemdegi eshbir el mundaı máselelerdi óz betinshe sheshe almaıdy. Bul úshin halyqaralyq yntymaqtastyq, tehnologıalarǵa qol jetkizý jáne tájirıbe almasý qajet. Eger memleket bul prosesterden tys qalsa, ol sózsiz artta qalady», – deıdi Emın Djabbarov.

Eger Iran oqshaýlanýda qalsa, qurǵaqshylyq pen sý tapshylyǵy máselesin óz betinshe sheshe almaıdy, deıdi spıker. Bilikti bilim berý júıesi men óz ǵylymı ázirlemelerine qaramastan, elge álemdik tehnologıalarǵa, zertteýlerge jáne sý resýrstaryn basqarý tájirıbesine qol jetkizý qajet. Sanksıalar bul prosesti qıyndatady.

Degenmen, Djabbarov Irandaǵy sý daǵdarysy memlekettik saıasattan bastap, turmystyq deńgeıdegi sýǵa degen qarym-qatynasqa deıin jyldar boıy jiberilgen júıeli qatelerdiń jıyntyǵynyń nátıjesi boldy dep esepteıdi.

«Qazaqstan úshin bul sýdy tutynýǵa degen kózqarasty qaıta qaraý qajettigi týraly da mańyzdy sıgnal. Men bilemin, mysaly, bizde avtojýajaılarda taza tushshy sý qoldanylady. Álemdik tehnologıalardy zerttep, paıdaly sheshimderdi engizip, zańnamany jetildirý, al keı jerlerde qatań talaptar men aıyppuldar engizý qajet. Sebebi sýdy aqylsyz paıdalaný qalalarda da, aýyldyq jerlerde de bar. Osynyń bárin qaıta qaraý kerek», – deıdi Djabbarov.

Sol arada, Ortalyq Azıa boıynsha eń tanymal sarapshylardyń biri Frederık Starr basqa amerıkandyq maman Aleksandr Tompsonmen birge 2026 jyldyń aqpanynda «Sý jelim bolǵanda: Orta Azıanyń sý dılemsyn seriktestik arqyly sheshý» atty baıandamasyn jarıalady.

Onda da elderdiń bul máseleni jeke-jeke sheshe almaıtyny aıtylǵan.

Avtorlar eger Orta Azıa elderi tez azaıyp bara jatqan sý resýrstaryn birlesip basqarýdy úırenbese, aımaqtyń shıelenistiń artýyna tap bolý qaýpi bar ekenin eskertedi.

Alańdaýǵa negiz bar: sońǵy onjyldyqta sýmen qamtamasyzdylyq úsh eseden astam azaıdy, resýrstardyń 40 paıyzy bosqa joǵalady, al aımaq elderiniń shekaralarynda sýǵa qol jetkizýge baılanysty qaqtyǵystar burynnan oryn alǵan.