InfoHub Logo

Dala tarıhy – ǵasyrlar boıy basqalar qurastyrǵan alyp jumbaqqa uqsaıdy. Biz ótkenimizge kóbine ózge halyqtardyń (qytaılar, parsylar, orystar) kózimen qaraımyz. Orda.kz tilshileri tarıhshy Sultan Aqynbekovpen kezdesip, onyń "Eýrazıa kóshpendileriniń 27 shaıqasy" atty jańa kitabyn talqylap, bul kózqarasty qalaı túbegeıli ózgertýge bolatynyn bildi. Ol kóshpendilerdiń óz jazba derekteriniń joqtyǵy – tarıhı keshenge sebep emes, kerisinshe, jaýap berýge úırenip jatqan ıntellektýaldy shabyt ekenine senimdi. Tómende suhbattyń qysqasha mátindik nusqasy usynylady.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Tarıhtyń detektıvtik ádisi

Dala tarıhyndaǵy basty paradoks – ony kóshpendilerdi jaqtyrmaıtyndardyń jazǵany. Ejelgi qytaı sheneýnigi, ortaǵasyrlyq parsy shejireshisi nemese vızantıalyq monah úshin nomad – haostyń, «qudaıdyń azabynyń» jáne ekzıstensıaldy qaýiptiń sımvoly boldy. Árıne, olar úlken aldyn-ala pikirmen, kóbine kóshpendilerdi jaýyzdyqqa teńep nemese olardyń áleýmettik qurylymyn prımıtıvti toptar deńgeıine deıin qarapaıymdap jazdy.

Aqynbekovtiń pikirinshe, qazirgi tarıhshyǵa qujatty oqý jetkiliksiz – ótken avtorlardyń qorqynyshtary men saıası tapsyrystaryn súzgiden ótkizý úshin deshıfrovshık pen psıholog daǵdylary qajet. Bul naǵyz detektıv jumysy: «varvarlarǵa» qarsy nasıhat retinde jazylǵan mátinderden obektıvti shyndyqtyń izderin tabý. «Jabaıy ordalar» sıpattamalarynyń artynda kóbine erekshe basqarý júıesi bar joǵary uıymdasqan memleketter jasyrylǵan, olardy otyryqshy avtorlar túsine almaǵan nemese túsingisi kelmegen.

Tarıhshy, tipti aldyn-ala pikirmen jazylǵan derekterdiń ózi durys taldaý jasalǵan jaǵdaıda dalanyń naqty basqarý, salyq salý jáne dıplomatıa qurylymdaryn ashýǵa qabiletti ekenin atap kórsetedi.

Tirshilik etýdiń joǵary tehnologıasy retindegi erkindik

Jańa zamannyń eýropalyq oıshyldary, sonyń ishinde Marks pen Toınbı, kóshpendilerdi órkenıettiń tyǵyryqqa tirelgeni dep atady. Olar qala salmaıdy, jer jyrtymaıdy, demek, damýdyń tómengi satysynda tur deıtin. Biraq Sultan Aqynbekov túsindiredi: nomadtar artta qalǵan bolmaǵan, olar tek progrestiń basqa modelin tańdaǵan.

Otyryqshy órkenıetterde memleket árqashan qatań májbúrleý, qanaý jáne ıerarhıaǵa negizdelgen. Myńdaǵan adamdardy pıramıdalar, ırrıgasıalyq júıeler nemese Uly Qytaı qorǵanyn salýǵa májbúrleýdiń jalǵyz joly osy boldy. Al kóshpendilerde basqasha sán boldy – jeke erkindik. Mobıldilik pen mal ıeligi (basty kapıtal) sebebinen, qarapaıym kóshpendi ádiletsiz bıleýshiden basqa jaqqa ketý arqyly «aıaǵymen daýys berý» múmkindigine ıe boldy.

Bul erkindik erekshe áskerı kúshti týdyrdy. Beıbit ýaqytta kóshpendiler shashyrańqy ómir súrdi, tabıǵatqa az salmaq túsirip, aýyr memlekettik apparatty qajet etpedi. Biraq qaýip tóngende nemese úlken joryq múmkindigi týyndaǵanda, bul qurylym tez arada tártipti armıaǵa aınaldy, onda ár erkek týa bitken jaýynger boldy. Bul keremet áleýmettik ıkemdilik olarǵa jarty myń jyl boıy Eýrazıaǵa sharttar qoıýǵa múmkindik berdi.

Kóshpendi – jan-jaqty tulǵa: ózi logıst, atty ásker jáne mergen boldy, bul oq-dári paıda bolǵanǵa deıin dala armıalaryn eń tıimdi etti.

«Kóshpeli qoǵam – eń aldymen erkin adamdar qoǵamy. Otyryqshy órkenıetterde jumys istegen quldyq májbúrleý júıesin onda fızıkalyq túrde ornatý múmkin emes. Bul bir mezgilde ınstıtýttardyń turaqtylyǵy turǵysynan olardyń osaldyǵy jáne ómirlik energıa men ekspansıa turǵysynan eń úlken kúshi bolyp tabylady», – deıdi Aqynbekov.

Dala – álemdik ımperıalardyń sáýletshisi

İrgeli tarıhı gıpoteza bar: Dalanyń qysymy otyryqshy halyqtardy shoǵyrlandyryp, ımperıalar qurýǵa májbúrledi. Sultan Aqynbekov bul oıdy Qytaı mysalynda damytady. Klasıkalyq ımperıalyq túrindegi uly qytaı órkenıeti – bul negizinen kóshpendilerdiń belsendiligine qarsy qorǵanys.

Dala hýnný nemese túrkter týy astynda birikkende, Qytaıǵa ómir súrý úshin resýrstar men bılikti barynsha ortalyqtandyrý qajet boldy. Dala men Egin arasyndaǵy máńgilik dıalog Eýrazıanyń saıası kartasyn qalyptastyrdy. Ejelgi Mesopotamıada da solaı boldy: Sargon Akadskııdiń birinshi ımperıasy taý jáne dala taıpalarynyń qysymyna jaýap retinde paıda boldy. Kóshpendiler bıologıalyq katalızator rólin atqaryp, adamzatty uıymdasý men qorǵanýdyń jańa formalaryn izdeýge májbúrledi. Bul qysymsyz otyryqshy elderde basqarý tehnologıalarynyń damýy eselep baıaý júrer edi.

Genetıkalyq qazan jáne antropologıalyq mıf

Ejelgi kóshpendilerdiń kelbeti týraly másele jıi spekýlásıa men saıası manıpýlásıa obektisine aınalady. Dala eshqashan etnıkalyq jaǵynan birtekti nemese jabyq aýmaq bolǵan emes. Bul – halyqtardyń turaqty baılanysy men aralasýynyń jahandyq dálizi, orny boldy.

Myńdaǵan jyldar boıy qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda aıqyn eýropeoıdtyq kelbeti bar úndieýropalyq taıpalar (saqtar, skıfter) basym boldy. Alaıda, Mońǵolıanyń tereńinen batysqa taıpalardyń qozǵalysy bastalǵanda (bul úderisti ǵundar bastap, mońǵoldar aıaqtady), kúrdeli metısasıa prosesi bastaldy. Aqynbekov: qazirgi qazaqtar – osy kóp ǵasyrlyq úderistiń úılesimdi nátıjesi ekenin atap kórsetedi.

«Biz – halyqtardyń jahandyq baılanysynyń ónimimiz. Qazirgi qazaqtyń kelbeti men VI ǵasyrdaǵy túriktiń arasyndaǵy aıyrmashylyq mınımaldy. Bizde genetıkalyq jaǵynan shamamen 70-80% mońǵoloıdtyq jáne 20-30% eýropeoıdtyq belgiler bar. Bul bizdiń biregeı antropologıalyq kodymyz, ony bir syzyqqa deıin qarapaıymdaýǵa tyrysý aqymaqtyq. Biz álemder arasyndaǵy kópirmiz, tek geografıalyq jaǵynan ǵana emes, bıologıalyq jaǵynan da», – deıdi ol.

Búrokratıa: unamaıtyn, biraq qajetti qańqa

Sultan Aqynbekov suhbatynda paradoksaldy oı aıtady: búrokratıa táýelsiz Qazaqstandy qutqarýda sheshýshi ról atqardy. 1991 jyly, derjava ydyrap jatqanda, eski, áli de keńestik basqarý apparatynyń saqtalýy azamattyq soǵysty boldyrmaýǵa múmkindik berdi.

Basqa respýblıkalarda elıtalar bólinip, qarýly kúrespen bılik úshin kúres bastaǵanda, qazaqstandyq búrokratıa monolıt bolyp qaldy. Ol sabaqtastyqty, shekaralar men resýrstardy baqylaýdy qamtamasyz etti. Bul júıe jas memlekettiń ydyraýynan saqtap qalǵan qatań qańqa boldy. Tarıhshy júıeniń barlyq aıqyn kemshilikterine qaramastan, onyń turaqtylyǵy búgingi kúni bizdiń sýverendi elge ıe bolýymyzdyń kepili bolǵanyn atap ótedi. Biz tranzıttik qoǵamnyń anarhıa haosyna ushyramaýyna múmkindik bergen qurylymdy saqtap qaldyq.

«Búrokratıa – memlekettiń súıegi. 90-shy jyldary biz tek osy súıek shashylyp ketpegendikten ǵana qutyldyq. Eldiń aman qalýy týraly sóz bolǵanda, basqarýdyń birligi ıdeologıalyq pikirtalasqa qaraǵanda mańyzdyraq. Biz eski júıeni jańasyna, irgetasyn buzbaı, transformasıalaı aldyq», – deıdi Aqynbekov.

Klımat jáne ekonomıka: tarıhtyń kórinbeıtin qozǵaýshy kúshteri

Aqynbekov kóshpendiler tarıhynyń ekologıamen tyǵyz baılanysty ekenine nazar aýdarady. Árbir uly halyqtardyń qonys aýdarýy nemese dala ımperıasyn qurý kóbine klımattyq sıkldermen sáıkes keldi. Daladaǵy qurǵaqshylyq nemese kerisinshe, shóptiń molshylyq kezeńi taıpalardy birigýge jáne ekspansıaǵa ıtermeledi. Bul – taza ekologıalyq ekonomıka boldy. Kóshpendiler eginshilikke jaramsyz alyp aýmaqtardy tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beretin, shópti etke, júnge jáne áskerı energıaǵa aınaldyratyn júıe qurdy. Bul temirjoldar paıda bolǵanǵa deıin áldeqashan shyǵys pen batysty baılanystyrǵan álemdegi alǵashqy jahandyq logıstıkalyq jeli boldy.

Ortalyq Azıa: shyndyq pen ýtopıa

Búginde ortalyq azıalyq odaq qurý qajettiligi týraly kóp aıtylady. Sultan Aqynbekov bul josparlarǵa saý skeptısızmmen qaraıdy. Onyń taldaýy ádemi urandardyń artynda árqashan qatań ulttyq múddeler turatynyn kórsetedi.

«Aımaq elderiniń ártúrli ekonomıkalyq modelderi, syrtqy oıynshylarǵa (Reseı, Qytaı, Batys) ártúrli táýeldilik deńgeıleri jáne, bul mańyzdy emes, shekaralar men resýrstar týraly ártúrli tarıhı jady bar. Syrtqy kúshter bul qaıshylyqtardy «ból jáne bıle» taktıkasyn qoldanyp, belsendi túrde paıdalanady», – deıdi ol.

Tarıhshynyń pikirinshe, qazir kez kelgen eleýli daǵdarysta qulap qalý qaýpi bar ulttyq ústi qurylymdy qurýǵa tyrysýdan góri, sý, tranzıt, energetıka sıaqty naqty pragmatıkalyq jobalarmen aınalysý áldeqaıda tıimdi.

Shyńǵys han: buzýshy emes, memleket qurýshy

«27 shaıqas» kitabynda Shyńǵys han beınesine erekshe oryn berilgen. Aqynbekov qandy jaýlap alýshy beınesinen bas tartýǵa shaqyrady. Dala úshin Shyńǵys han eń aldymen uly reformator boldy. Ol rýlyq-taıpalyq alaýyzdyqty joıyp, biryńǵaı zań – Jarǵyny engizdi.

«Mońǵol jaýlap alýy ár túrli aýmaqtardy biryńǵaı ekonomıkalyq jáne saıası keńistikke biriktirip, Jibek joly boıynsha qaýipsiz saýda jasaýǵa jaǵdaı jasady. Keıinnen Qazaq handyǵy men aımaqtaǵy basqa memleketter qabyldaǵan kóptegen bılik ınstıtýttary sol dáýirden bastaý alady. Shyńǵys han merıtokratıa júıesin qurdy, onda adaldyq pen qabiletter shyǵý teginen joǵary baǵalandy – bul sol kez úshin revolúsıalyq qadam boldy», – deıdi tarıhshy.

Áńgimeniń sońynda Sultan Aqynbekov qazirgi adamǵa myń jyl burynǵy shaıqastardyń egjeı-tegjeıin bilýdiń ne úshin qajettigi týraly suraqqa jaýap beredi. Biz jady soǵystary dáýirinde ómir súrip jatyrmyz. Ótkenimizdi túsinbeı, biz ońaı manıpýlásıalanatyn tamyrsyz halyqqa aınalamyz.

Kóshpeli órkenıet bizge aýmaqty ǵana emes, erekshe oılaý tıpin de mura etip qaldyrdy: jańalyqqa ashyqtyq, tez beıimdelý qabileti jáne erik-jigerdiń tereń sezimi. Bul úderisterdi túsiný qazirgi qazaqstandyqtyń «Men bul álemde kimmin?» degen suraqqa jaýap berýine kómektesedi.

«Bizdiń tranzıttik qoǵamymyzda tirek tabý qıyn, biraq bul eń qyzyqtysy. Adam – oılaıtyn tirshilik ıesi, onyń mindeti – sebepter men saldarlardy túsiný. Al óz tarıhyn bilmeı, biz búgin nege osyndaımyz ekenin túsiný múmkin emes. Tarıh – shań basqan kitaptar emes, bul bizdiń bolashaqtaǵy aman qalý kodymyz», – deıdi Aqynbekov.

Tarıhshy jastardyń óz tamyrlaryna degen qyzyǵýshylyǵy – ulttyń eseıgeniniń belgisi ekenine senimdi. Biz ótkenimizdiń kúrdeli betterinen qorqýdy toqtatyp, jeńilisterdi moıyndap, jeńisterdiń aýqymyn túsinýimiz kerek. Bizdiń tarıhymyz – áli tolyq ıgerilip, qazirgi memlekettiliktiń irgetasyna aınalýy tıis úlken resýrs.