InfoHub Logo

Jerdiń tabıǵı yrǵaǵy buzylyp, jyl mezgilderiniń úırenshikti rettiligi joıyla bastady. Biz biletin kúntizbelik júıe endi tek ótken kúnniń elesi bolyp qalýy múmkin.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Maýsymdardyń retsiz taralýy

2026 jyly kóktem barlyq jerge bir mezgilde kelmedi. Ol ǵalamshar betine «daqtar» sekildi, retsiz shashyrap tarady. Buryn da kóktemniń keıbir aımaqtarǵa erte, keıbirine kesh keletini belgili bolǵanymen, qazirgi jaǵdaı múldem ózgeshe.

Tabıǵat endi jyl mezgilderiniń kestesin saqtamaıdy. Tipti bir óńirdiń ózinde burynǵydaı bir yrǵaqpen jaıylýdy doǵardy. Sizdiń mekenińizde kóktem ıisi ańqyp tursa, kórshi tóbeniń arǵy jaǵynda qys áli óz qaharyn kórsetýi múmkin.

Ǵylymı zertteýdiń nátıjeleri

Ǵalamshardaǵy kóregen kózder – sońǵy 20 jyl boıy Jerdi úzdiksiz baqylap kelgen orbıtalyq spýtnıkter adamzatqa alańdatarlyq shyndyqty ashty. Berklıdegi Kalıfornıa ýnıversıtetiniń ǵalymdary osy derekterge súıenip, jyl mezgilderiniń ishki mehanızmi «buzylǵanyn» resmı túrde jarıalady.

Nature jýrnalynda jaryq kórgen bul zertteý kórshiles jatqan aımaqtardyń ózi endi bir-birine uqsamaıtyn ýaqyt beldeýlerinde ómir súretinin aıǵaqtady. Bul jańalyq ekojúıe men klımat týraly qalyptasqan tanymymyzdy túbegeıli ózgertýge tıis.

Maýsymdyq sıklderdiń jańa kartasy

Profesor Terasakı Hart bastaǵan ǵalymdar toby qurlyqtaǵy ekojúıelerde maýsymdardyń naqty qashan ózgeretinin kórsetetin egjeı-tegjeıli sıfrlyq kartany jasap shyqty. Bul kartada maýsymdyq sıklder burynǵydaı retti kezekpen emes, beıbereket mozaıka keıpinde beınelengen.

Negizgi qorytyndy – endi birdeı endik, teńiz deńgeıinen birdeı bıiktik nemese bir jartysharda ornalasý, kóktem, jaz, kúz nemese qystyń bir ýaqytta keletinine kepildik bermeıdi. Kórshiles óńirlerde aýa raıy men ekojúıeler ártúrli bolyp, múldem erekshe tirshilik ortalaryn qalyptastyrady.

«Alohronıa» qubylysy

Profesor Drú Terasakı Harttyń túsindirýinshe, buryn maýsymdar qarapaıym yrǵaq retinde qabyldanatyn. Alaıda, zertteý tabıǵı kúntizbeniń kúrdeli ekenin kórsetti. Bul asımetrıa ásirese, jer bederine baılanysty maýsymdyq sıklderdiń ýaqyty men formasy qatty erekshelenetin aımaqtarda aıqyn kórinedi.

Tipti bir-birine jaqyn ornalasqan jer ýchaskeleri de ártúrli «klımattyq yrǵaqtarda», paraleldi «ýaqyt ilmekterinde» ómir súrýi múmkin. Bul ekojúıelerdiń evolúsıalyq jolyn ekige aıyratyn faktorǵa aınalýda. Mysaly, eki ortada tabıǵı resýrstar ártúrli maýsymda qoljetimdi bolsa, bul sol jerlerdegi flora men faýnanyń damýyna áser etedi. Bul kóptegen urpaqtan keıin múlde bólek eki túrdiń paıda bolýyna ákelýi múmkin.

Arızona mysaly

AQSH-tyń Arızona shtatyndaǵy Fınıks pen Týson qalalary – osy qubylystyń naqty mysaly. Olardy nebári 160 shaqyrymdaı ǵana bólip tursa da, jaýyn-shashynnyń negizgi kezeńderi ártúrli: Týsonda jańbyr jazǵy mýson kezinde jaýsa, Fınıkste qańtarda túsedi. Bul aıyrmashylyq eki qalanyń tabıǵatyn eki túrli yrǵaqqa baǵyndyryp, bıologıalyq baılanysty úzgen.

Agrarshylarǵa jáne ǵylymǵa áseri

Maýsymdyq aıyrmashylyqtarǵa baılanysty túrlerdiń bólinýi – «alohronıa» qubylysy tropıkalyq taýlar men Jerorta teńizi aımaqtarynda da rastaldy. Bul Kolýmbıadaǵy kofe jınaý maýsymdarynyń kúrdeli geografıasyn túsindirýge kómektesedi, sol arqyly agrarshylarǵa mol ónim jınaýǵa jol kórsetedi.

Ǵalymdar endigi jerde klımattyq jáne tabıǵı modelderdi «ortashalanǵan» maýsymdarǵa emes, osyndaı jergilikti aýytqýlarǵa negizdeý kerek dep esepteıdi. Bul aýyl sharýashylyǵy men bıznes úshin de strategıalyq mańyzǵa ıe.

Jańa evolúsıalyq serpilis

Adamzat jańa shyndyqqa tap boldy: birtutas maýsym uǵymy ótkenniń enshisinde qalatyn túri bar. Jaz jyly, qys sýyq dep sıpattaý jańsaqtyqqa aınalýy múmkin. Ǵaryshtyq spýtnıkter klımattyq asınhrondylyqtyń jańa dáýirin ashyp berdi. Jer óziniń árbir súıemine derbes yrǵaq berip, genetıkalyq bolashaǵyn qaıta piship jatyr. Bul – tirshiliktiń kúrdelene túsýi men Jer besigindegi jańa evolúsıalyq serpilistiń bastaýy.