InfoHub Logo

Saıasatker ári tarıhshy Sultan Ákimbekov AQSH pen Iran arasyndaǵy soǵysty toqtatýdyń múmkin sharttaryn saraptaıdy. Onyń pikirinshe, taraptardyń talaptary óte joǵary bolǵandyqtan, kelisimge kelý qıynǵa soǵady.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Taraptardyń maksımalıstik talaptary

AQSH prezıdenti Donald Tramp 18 mamyrda Iranǵa shabýyldy keıinge qaldyrǵanyn málimdedi. Bul sheshimdi Arab elderiniń ótinishi boıynsha qabyldaǵan. Onyń aıtýynsha, qazir «mańyzdy kelissózder» júrip jatyr jáne ıadrolyq qarýǵa tyıym salýdy talap etetin kelisim jasalýy múmkin.

17 mamyrda Irannyń Fars memlekettik agenttigi AQSH-tyń Iranǵa qoıǵan talaptarynyń tizimin jarıalady. Onda Irannyń burynǵy talaptary da eske salyndy.

Irannyń talaptary:

AQSH talaptary:

Taraptar usynǵan sharttardy eskersek, olardyń kelise alatyn «altyn ortasyn» tabý qıyn. Talaptar áli de maksımalıstik kúıinde qalyp otyr.

Árıne, kelissóz prosesiniń artynda ne bolyp jatqanyn naqty bilmeımiz. Múmkin, Tramp pen Arab elderiniń basshylarynda optımızmge negiz bar shyǵar.

Trampqa Irannyń ýrandy áketýge kelisip, Ormýz buǵaýyna degen egemendik talabynan bas tartýy jaǵar edi. Ol úshin Iran aktıvteriniń 25 paıyzyn emes, 50 paıyzyn bosatyp, sanksıalardyń bir bóligin alyp tastaýy múmkin. Sondaı-aq, Tramp Lıvandaǵy «Hezbollaǵa» qarsy operasıany toqtatýǵa kelisýi yqtımal.

Iran úshin bul jaǵdaıda tıimdi kelisim bolar edi. Ol baıytylǵan ýran qorynan bas tartyp, áskerı-ónerkásiptik áleýetin qalpyna keltirýge jáne ekonomıkalyq damýǵa qarajat ala alsa, utysqa shyǵady.

Ormýz buǵaýyna egemendik alý – qosymsha artyqshylyq. Biraq Iran budan bas tartýy da múmkin. Bul – saýdalasý úshin qosymsha argýment, óıtkeni el buǵaýǵa is júzinde baqylaý ornatty.

Bul AQSH-tyń álem ekonomıkasy úshin óte mańyzdy bul buǵaý arqyly konvoılardy ótkizýdi qamtamasyz ete almaýynan týyndady.

AQSH-qa tıimdisi, Izraılge tıimsizi

17 mamyrda Tramp pen Izraıl premer-mınıstri Bınámın Netanáhý arasynda telefon arqyly suhbat ótti. Ol óte shıelenisti boldy.

Tramp arab elderiniń araaǵaıyndyq qujat daıyndap jatqanyn, bul soǵysty aıaqtap, Irannyń ıadrolyq qarýy men Ormýz buǵaýynyń taǵdyry týraly kelissózderdi bastaýǵa múmkindik beretinin aıtqan. Al Netanáhý Iranǵa qysymdy kúsheıtýdi jaqtaǵan.

Izraıl úshin soǵysty jalǵastyrý tıimdirek. Sebebi bul Irannyń áskerı-ónerkásiptik áleýetin álsiretedi. Sonymen qatar, Izraıl AQSH-tyń aımaqta shoǵyrlanǵan áskerı áleýetin barynsha paıdalanǵysy keledi. Bul olar úshin qaıta kelmeýi múmkin biregeı múmkindik.

Netanáhýǵa tıimdisi, Trampqa tıimsizi

Sondyqtan Netanáhý men Tramp arasyndaǵy suhbattyń shıelenisti bolǵany túsinikti. AQSH prezıdenti Izraıldi qoldaıdy, biraq bul onyń reıtıńisine áser etpeýi kerek. Ásirese, qarashada ótetin aralyq saılaý aldynda bul úlken táýekel.

Respýblıkashyldardyń kongres baqylaýyn joǵaltýy Trampqa ımpıchment jarıalaý múmkindigin beredi. Bul prosedýranyń sátti aıaqtalýy ekitalaı bolǵanymen, tergeýler men talqylaýlar onyń bıliktegi sońǵy eki jylyn qıyndatýy múmkin.

Sondyqtan Tramp úshin soǵysty aıaqtaý mańyzdy. AQSH áskerı kúshine qaramastan, Iranǵa óz erkinsin tańa almady. Ol áli de blokadany qoldap, tipti jańa áskerı naýqan bastaı alady. Biraq ýaqyt shekteýli, al áskerı áreketter áýe shabýyldarymen shekteledi.

Sondyqtan barlyq másele 400 keli baıytylǵan ýrannyń taǵdyryna, sanksıalardy alyp tastaýǵa jáne ırandyq aktıvterdiń bir bóligin bosatýǵa tirelip tur. Eger Tegeran Ormýz buǵaýyna degen egemendik talabynan bas tartsa, Tramp jeńis jarıalaı alady. Biraq bul Izraıl úshin tıimsiz.

Iran bolsa, kez kelgen ýaqytta barlyq baǵdarlamalaryna orala alady. AQSH áskerı kúshin bir ret qoldandy, bul árdaıym tejeýshi faktor boldy. Nátıjesinde, Tegeran kelisimnen keıin belgili ýaqyttan soń qaıtadan Parsy shyǵanaǵyndaǵy eń qýatty áskerı-ónerkásiptik derjavaǵa aınalýy múmkin.

Bul kem degende osy mańyzdy aımaqta jańa básekelestik týdyrady. Barlyq Zalıv elderi Irannyń Ormýz buǵaýyn baqylaýǵa alǵysy keletinin este ustaýy kerek.

Saýda joldaryna baqylaý árdaıym ımperıa qurǵan

Saýda joldaryna baqylaý ornatý ımperıa qurýy da, ony qulatýy da múmkin. Osy baqylaýdan túsetin tabys eldi kúsheıtip, yqpalyn keńeıtýge ıtermeleıdi, bul ekspansıaǵa jáne kórshilerdiń jaýap qaıtarýyna ákeledi. Bul tarıhı kezeńderge de qatysty.

XVI-XVII ǵasyrlarda Baltyq teńizinde osyndaı jaǵdaı boldy. Baltyq arqyly Anglıa, Golandıa, Fransıaǵa Shyǵystan – Polshadan, Shvesıadan, Reseıden astyq, aǵash, arqan ıiriletin eń qajetti taýarlar jetkizildi.

Ganza odaǵynyń yqpaly azaıǵannan keıin, dınastıalyq memleketter kúsheıe bastady. Solardyń ishinde eń qýattysy Danıa boldy.

Anyqtama: Ganza odaǵy – Soltústik Eýropanyń saýda qalalarynyń birlestigi, XII-XVII ǵasyrlarda ómir súrgen jáne Baltyq pen Soltústik teńizderindegi saýdada mańyzdy ról atqarǵan.

Dat korólderi Baltyq teńizinen shyǵatyn barlyq saýda kemeleri ótetin Zýnda buǵaýynyń atymen Zýnd alymyn engizdi. Aqsha koróldik qazynasyna tústi. Ol aqshaǵa korólder keme qatynasyn baqylaıtyn flotty, sondaı-aq jaldamaly áskerdi ustady.

Danıa sol kezde Shvesıanyń ońtústigin jáne búkil Norvegıany baqylady. Onyń bıleýshilerine Germanıa aýmaǵyndaǵy Golshtınıa men Shlezvıg tıesili boldy. Olar Baltyqtyń ońtústigindegi eń mańyzdy saýda porttaryn basyp alýǵa umtyldy. Olardyń qatarynda Gambýrg pen Elba ózeniniń saǵasy boldy.

Alaıda, XVII ǵasyrdyń basyndaǵy birqatar soǵystar barysynda Danıa jańa energıaly básekeles – Shvesıadan jeńilip qaldy. Ol bul eldiń ońtústigin, sondaı-aq Norvegıanyń bir bóligin joǵaltty. Osydan keıin Baltyqta Shvesıa ımperıasy paıda boldy – ol Sankt-Peterbýrg, Narva, Revel, Rıga, nemis Pomeranıasyndaǵy Shtralzýnd, Bremenge deıingi barlyq porttardy baqylady. Keıin bul ımperıa da óz tarıhyn aıaqtady.

1645 jyly shvedter men golandtar Danıany Brómsebrý kelisimine qol qoıýǵa májbúrledi, oǵan sáıkes Shvesıa Zýnd alymynan bosatyldy. Golandıalyqtar úshin ol saqtaldy, biraq taýar qunynyń bir paıyzymen shekteldi. Negizgi tasymaldanatyn júkter arzan bolǵandyqtan – eski arqan, astyq, aǵash – Danıanyń kiristeri aıtarlyqtaı azaıdy. Degenmen Kopengagen Zýnd alymyn ustanýdy jalǵastyrdy.

Shvedter 1832 jyly Zýnd buǵazyn aınalyp ótýge múmkindik bergen Góta kanalyn ashty. 1857 jyly Danıa ótemaqy aıyrbasyna alymdardy jınaýdan bas tartty, onyń basym bóligin Ulybrıtanıa men Reseı tóledi. Sol kezde negizgi saýda osy elder arasynda júrdi.

Mundaı burylysty eshkim kútpegen

Eger Iran Ormýz buǵaýyna baqylaý ornatyp, onyń arqyly ótetin barlyq mańyzdy júkterden alym jınaı bastasa, ol tek osy aımaqta ǵana emes, eń mańyzdy elge aınalady.

AQSH pen Izraıl 28 aqpanda Iranǵa qarsy operasıany bastaǵanda, bul máseleniń kún tártibine shyǵatynyn oılamaǵan. Endi olar qıyn sheshim qabyldaýy kerek – Irannyń aımaqtyq derjava mártebesin is júzinde bekitetin kelisimge kelý nemese soǵystyń jańa kezeńine kóshý, bul báribir jańa kelissózderge ákeledi.