InfoHub Logo

Prezıdent Qasym‑Jomart Toqaev «Túrkistan» gazetine bergen keń suhbatynda jekemenshik mektepter men balabaqshalardy búdjet esebinen qarjylandyrý tetigi burmalanǵanyn ashyq aıtyp, ony túzeýdi tapsyrdy. Bul ustanym 2026–2028 jyldarǵa josparlanǵan 760,3 mlrd teńgeniń tıimdi jumsalýyna jáne bilim berý salasyndaǵy ádildikke tikeleı yqpal etedi.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Nege másele ýshyqty?

2000-jyldardyń basyndaǵy demografıalyq dúmpýden keıin mektep pen balabaqshadaǵy oryn tapshylyǵy aıqyn sezildi. Osy jaǵdaıda bilim salasy basynda «podýshevoe qarjylandyrýdy» jekemenshik sektorǵa da keńeıtip, júktemeni jeńildetýdi kózdedi.

Alǵashqy jyldary memlekettik mektep úshin bir oqýshyǵa 224 myń teńge, jekemenshikke 235 myń teńge tólem belgilendi — aıyrma mardymsyz edi. Alaıda 2019 jyldan bastap jańa jekemenshik mektepterge ár oqýshyǵa qosymsha 230 myń teńge «qurylysty óteý» retinde tólene bastady. Bul bastamaǵa sol tustaǵy saıasatkerler men sheneýnikterdiń bir bóligi qoldaý kórsetti; olardyń arasynda senator Darıǵa Nazarbaeva ataldy. Sol kezeńde mınıstr Erlan Saǵadıev bul tásil memqazynadan jarty trıllıon teńge únemdeıdi dep ýáde etken, al vıse-mınıstr Bıbigúl Asylova bıznes tarapynan qyzyǵýshylyq «kútpegendeı joǵary» bolǵanyn 2019 jyly málimdedi.

Búdjettegi salmaq: naqty sandar

Respýblıkalyq búdjet jobasyna sáıkes, 2026–2028 jyldary jekemenshik mektepterdegi memlekettik bilim berý tapsyrysyna 760,3 mlrd teńge kózdelgen. 2026 jyly — 248,1 mlrd teńge, keıin jyl saıyn shamamen 5 mlrd teńgege ósim josparlanǵan.

Soǵan qaramastan, shyǵys dınamıkasy tejelmese, júıe «qara tesikke» aınalýy múmkin. 2025 jyly orta bilimge memlekettik tapsyrysty jabý úshin Oqý-aǵartý mınıstrligine 136,6 mlrd teńge bólindi. Kúzge salym keıbir jekemenshik mektepter qarjysyz qalyp, qaryz shuǵyl túrde óteldi — biraq saýal kóp boldy.

Tekseris kezinde birqatar táýekel anyqtaldy: keı mektepterde oqýshy sany tehnıkalyq syıymdylyqtan 10 ese kóp kórsetilgen; keı balalar bir mezette birneshe jekemenshik mektepke «qabyldanǵan». Budan bólek, elıtalyq bilim berý uıymdary da sýbsıdıa alyp kelgeni, al ata-analar sonymen qatar joǵary aqy tóleıtini nazarǵa ilikti.

Osydan keıin qarjylandyrý tetigi Oqý-aǵartý mınıstrliginen Qarjy mınıstrligine berilip, tártip kúsheıtildi. Prezıdent qazirgi burmalanǵan tártip aqyrynda qarjy haosyna ákeletinin eskertip, jekemenshik sektordy qoldaýdyń qısyndy, ashyq modelin talap etti.

Densaýlyq saqtaýdaǵy uqsas táýekelder

Uqsas másele medısınada da baıqaldy. 2016 jyly Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory quryldy, al jańa model barlyq pasıentti sıfrlandyrýǵa ýáde berdi. Alaıda 2025 jyly densaýlyq saqtaý mınıstri Aqmaral Álnazarova vedomstvo Qor shyǵyndarynyń nebary 1%-yn ǵana naqty baqylaıtynyn moıyndady.

Májilis depýtaty Baqytjan Bazarbek jekemenshik klınıkalardaǵy «prıpıska» kólemi mıllıardtaǵan teńgege jetetinin kótergennen keıin sot daýlary týyndady. Qordyń burynǵy basshysy Aıdyn Kúlseıitov derekterdi ashyq qylyp, jasandy ıntellekt arqyly tártip ornatý bastamasyn aıtqanymen, qyzmetinde segiz aıdan soń tosynnan aýystyryldy. Onyń aıtýynsha, keı klınıkalarda kezek fıktıvti jazylymdarmen «toltyrylyp», jazylǵandardyń 90%-y qabyldaýǵa múlde kelmeıtin tájirıbe kezdesken.

Ne isteý kerek?

Sarapshylardyń pikirinshe, shyǵyndy naqty qyzmetpen baılanystyratyn, qosarlanǵan esepti joqqa shyǵaratyn biryńǵaı sıfrlyq reestr qajet. Sondaı-aq ata-anadan joǵary aqy alatyn elıtalyq mektepterge búdjet sýbsıdıasyn shekteý, syıymdylyqty táýelsiz aýdıtpen rastaý jáne «bir oqýshy — bir mektep» qaǵıdatyn qatań engizý mańyzdy.

Tetikti túzetýdiń túpki maqsaty bir: balalardyń sapaly bilim alýyna jáne azamattardyń ýaqtyly medısınalyq kómekke qol jetkizýine bólingen ár teńgeniń ashyq ári ádil jumsalýy.