InfoHub Logo

Jetisý oblysynda ornalasqan, buryn búkil Qazaqstan men shetelden em izdep kelgen «Qapal-Arasan» shıpajaıy búginde kúırep barady. Tabıǵattyń ózi densaýlyq pen úmit syılaıtyn qasıetti mekenniń qazirgi jaǵdaıy kóńildi emes.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Tabıǵattyń tartýy

Bul mıneraldy bulaqtyń qashan paıda bolǵany belgisiz. Ańyz boıynsha, onyń emdik qasıetin taý men sýdyń rýhy bergen. Ejelgi zamanda jaýyngerler jaraqatynan aıyǵý úshin tastan jasalǵan monshalarda jýynǵan desedi. Tipti, munda tilek tilep, tań ata mıneraldy sýǵa shomylsa, tilek oryndalady degen senim bolǵan.

Alǵash ret bul bulaq XVIII ǵasyrdyń sońynda resmı túrde tirkelgen. 1840 jyly Qapal bekinisiniń dárigeri Svetaev Arasan bulaǵynyń quramynda erekshe zattar bar ekenin jáne onyń emdik qasıeti ejelden belgili ekenin jazǵan.

1851 jyly ınjener A. Vlangalı men dáriger I. Zalýgovskıı mıneraldy sýdy zerttep, ony kúndelikti ishýdi, bastapqyda eki staqannan bastap, birtindep 12 staqanǵa deıin kóbeıtýdi usynǵan. Ystyq bulaqtan alynǵan vanalardy bir ret qabyldaýǵa, al salqyn bulaqqa tańerteń jáne keshke shomylýǵa keńes berilgen.

Osydan keıin munda shaǵyn qonaqúı salynyp, Arasan emdeý kesheniniń tarıhy bastaldy.

Qasıetti sýdyń tarıhy

1856 jyly P. P. Semenov-Tán-SHanskıı ortalyq Azıaǵa jasaǵan ekspedısıasy kezinde radıkýlıttiń aýyrsynýynan arylý úshin osy jerde toqtap, «jyly vanalardyń ózime erekshe áser etkenin» jazǵan.

Kýrort birtindep tanymal bola bastady, tipti «Sankt-Peterbýrg vedomostterinde» de jarıalandy. Osylaısha, munda demalýshylar legi kóbeıdi. 1872 jyly emdeý ǵımaraty, keıinnen vana korpýsy salyndy. Sanatorııdiń resmı ashylýy 1887 jylǵa jatady.

Ańyz boıynsha, Reseı ımperatory Nıkolaı II de osy emdik bulaqtarǵa kelmek bolǵan. Ol úshin arnaıy granıt vana daıyndalǵan, biraq patsha kelmegen. Keıinnen bul vanany basqa demalýshylar paıdalanǵan, al qazirgi ýaqytta eski ǵımarattardyń qırandylary astynda qalyp qoıǵan degen sóz bar.

Keıbir derekterde, Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin bul vana men qyzyl aǵashtan jasalǵan antıkvarlyq bılárd ústeli birge kýrort qyzmetkerleriniń jalaqy qaryzyn óteýge satylyp ketken delinedi. Onyń ústine, bılárd sharlary da pil súıeginen jasalǵan bolyp shyqqan.

Qaıta jandaný kezeńi

1930 jyly Pátıgorsk bálneologıa ınstıtýtynyń ekspedısıasy sanatorııge jańa dem berdi. Olar sý aǵynyn ulǵaıtyp, naýqastardy qabyldaýdy qaıta bastaýdy usyndy. Al 30 jyldan keıin kýrort jyl boıy jumys isteı bastady.

Tipti Almatydan Qapalǵa ushaqtar ushqan. Suranys usynysty týdyrdy: jańa qysqy jáne jazǵy korpýstar, mádenı jáne bilim berý nysandary paıda boldy. Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, munda tóbesinde solárııi bar jatyn korpýsy salynǵan, odan taýlardyń tamasha kórinisi ashylǵan.

Dinmuhamed Qonaev bul sanatorııdiń qurylysyna úlken úles qosqan. 1977 jyly onyń ótinishi boıynsha Arasan densaýlyq pen demalysty úılestiretin orynǵa aınaldyryldy. 500 oryndyq bes qabatty úlken keshenniń qurylysy bastaldy. Onda klýb, asqana, sý emdeý oryndary jáne jabyq emdik baseıni boldy. Sonymen qatar, 1987 jyly Mınavtodor «Aqsý-Arasan» sanatorıılik keshenin 150 orynmen paıdalanýǵa berdi.

Osylaısha, Jońǵar Alataýynyń soltústik betkeıinde, Bıen ózeniniń jaǵasynda, teńiz deńgeıinen 975 metr bıiktikte 35 gektar jerde álemdik deńgeıdegi, álsiz mıneraldy radon bulaqtary bar densaýlyq saqtaý orny jumys isteı bastady.

Quldyraý jáne qysqasha ómir

«Qapal-Arasan» sanatorııi 1997 jylǵa deıin jumys istedi, biraq 90-jyldardaǵy daǵdarys ondaǵan jyldar boıy jınaqtalǵannyń bárin qıratty. Jappaı jumyssyzdyq, elektr qýaty men jylýdyń úzilýi óz áserin tıgizdi. Búkilodaqtyq shıpajaı jabylyp, ıesiz ǵımarattar vandalızmniń qurbanyna aınaldy. Qundy zattardy tasyp áketip, korpýstar bosap, adamdar densaýlyq tapqan meken únsizdikke orandy.

2000-jyldardyń basynda «Qapal-Arasan» qaıta tirildi. Jergilikti kásipker Erkin Qalıev «Aqsý-Arasan» korpýsyn qalpyna keltirdi, biraq 500 oryndyq bes qabatty keshen, klýb, asqana, sý emdeý oryndary jáne jabyq baseıni áli de tastaýly kúıinde qaldy.

Taldyqorǵannan Arasanǵa deıin nebári 110 shaqyrymdaı. Orda.kz tilshisi balalarymen birge 2007 jyldan bastap jyl saıyn demalysqa osy jaqqa baratyn bolǵan. Olar vana qabyldap, Sharko dýshyna túsip, tynyshtyq pen qalpyna kelýdi sezingen. Taýlar men tabıǵat kórinisine tamsanyp, romashka jınap, qymyran iship, tabıǵı ónimderdi jegen. Bul qarapaıym, shynaıy baqyt edi.

Alaıda, bul qýanysh uzaqqa sozylmady. 2012 jyly sanatorıı qaıta jabyldy. Keıinnen ony Almatylyq kásipker satyp aldy, biraq nysan eshqashan jandana qoımady. Adamdar bul kásipkerdiń kýrortty bankke kepilge qoıyp, aqsha alǵanyn aıtty.

2021 jyly Aqsý aýdany ákimdigi sanatorııdiń tazartý qurylystaryn jáne 33,4 gektar jerdi Bank RBK-dan almatylyq «Caspian Offshore Construction Realty» JSHS jáne «Laguna Properties» JSHS satyp alǵanyn jáne kýrortqa burynǵy dańqyn qaıtarýǵa nıetti ekenin habarlady.

Bes jyl kútý nátıje bermedi: «Qapal-Arasan» aýmaǵy jandana qoımady. Kerisinshe, bári nasharlaǵandaı kórindi.

Bulaqtardyń búgingi tirshiligi

Endi munda tek apat fılmderin túsirýge bolady. Ǵasyrlar boıy turǵan myqty kirpishten salynǵan sanatorıı ǵımarattary ishinen tolyqtaı tonalǵan. Burynǵy záýlim bes qabatty korpýstan tek sýyq monolıt qabyrǵalar qaldy, qalǵanynyń bári buzylyp, julyp, áketilgen. Eskirgen eskertkishter... Bul úmitsiz kórinisti qırandylar arasynda jaıylyp júrgen mal men aǵashtar turǵan jerdegi túpter tolyqtyrady.

Tipti qazir de mıneraldy sý jer astynan aǵyp jatyr. Osy qıraǵan ortada emdik bulaqtardyń janynda qoldarynda kir jýatyn taıaqtary bar baqytty aýyl turǵyndaryn kórý tańqalarlyq jaǵdaı boldy. Bir ystyq bulaqtyń janynda jas áıel úlken kir jýýdy bastapty. Ol kirdi tastarǵa uryp, súrtý arqyly tek kirdi ǵana emes, ómiriniń aýyrlyǵyn da jýyp tastaýǵa tyrysqandaı boldy. Janynda kishkentaı uly otyryp, anasyna aqyryn kómektesip, dymqyl matany epsizdikpen ustap turdy. Buryn demalýshylarǵa kóleńke bergen aǵashtar endi kir keptirýge qyzmet etedi.

Ózin beınekameraǵa túsirip jatqanyn kórgen áıel, zattaryn umytyp, asyǵys ketip qaldy.

«Kir jýatyn mashınasy joq bolǵanyna uıaldy-aý», - dedi bes lıtrlik bótelkesi bar jigit, ketip bara jatqan áıelge qarap.

Ol bulaqtyń janyna ıegin qısaıtyp, bylaı dedi:

«Bul bulaq býyn aýrýyna kómektesedi. Al men qubyrǵa baramyn, onda asqazan aýrýlaryn emdeıdi. Mine, on kún boldy osy sýdy iship júrgenime, gastrıtim ketti».

Bizdiń qyzyǵýshylyǵymyzdy baıqaǵan er adam kúlip, bizdi ózimen birge barýǵa shaqyrdy. Ókinishke oraı, jer astynan aǵyp jatqan bulaqty kóre almadyq. Jerden tek tot basqan qubyr ǵana kórindi. Onyń túbinde saýsaqtaı tesik bar edi. Odan sý aqyryn sorǵalap shyqty.

«Buryn sý qubyrdan tike aǵyp shyǵatyn, al endi múldem azaıdy. Ony tamshylap jınaýǵa májbúrmiz», - dedi er adam ókinishti daýyspen jáne ydysyn toltyrý úshin tesikke jińishke tútikshe tyǵyp kórip.

Ol bizdi qyzyqtyrdy, biz de osy bulaqtyń sýyn iship kórgimiz keldi. Sondyqtan er adam eki lıtrlik bótelkege sý toltyrýǵa kómektesti. Sý óte baıaý, jaýyrlap toldy, bulaqtyń sońǵy kúshin synap jatqandaı.

Sodan keıin kenetten sol kishkentaı tesikten sý kúsheıip aǵa bastady. Birneshe sekýndtan keıin bótelke toldy. Bulaq áli tiri ekenin, eger ony esterine alyp, kútip baqsa, adamdarǵa qyzmet etýge áli de kúshi bar ekenin aıtqysy kelgendeı.

«Asqazan» bulaǵynan 10 qadamdaı jerde taǵy bir kishkentaı, baıqalmaıtyn bulaq kórsetti. Onda erekshe sý bar ekenin aıtty. Eger tańerteń, túste jáne keshke osy sýmen kózdi shaısa, aýyrsyný, qabyný jáne kórý qabiletiniń kez kelgen aýrýy ketedi eken.

Abaılap sý alyp, betimizdi jýdyq. Mundaǵy kózdiń jasyn, qordalanǵan shańdy, sharshaýdy jáne jyldar boıy jınalǵan qoqysty jýyp ketkimiz keldi.

Birneshe sýretke túsirip, biz negizgi bulaqqa – buryn Sharko dýshy bolǵan, demalýshylardyń kezegi turatyn, densaýlyq izdep kelgen jerge oraldyq.

Jergilikti turǵyndar mıneraldy sýdy bosqa aǵyp ketpeýi úshin eski temir garajdy ákelip, ony dýsh kabınasyna aınaldyryp, ishine súıispenshilikpen qarapaıym kabınalar jasapty. Endi radon sýy plasık shlangiler arqyly tike dýsh kabınasyna aǵyp jatyr. Bir ǵana ókinishtisi: sý táýlik boıy, úzdiksiz aǵyp, únemdeý úshin ony toqtatý múmkin emes. Biraq osylaısha aýyl turǵyndary Arasandy ataqty etken sol bir bólshekti saqtap qalýǵa tyrysady. Eń qyzyǵy: osyndaı kedeılik pen qıraǵandyqqa qaramastan, bulaqqa demalýshylar kele bastady.

«Meniń balalyq shaǵym osynda ótti. Bári gúldenip, jaınap turǵanyn esimde. Jergilikti halyqtyń 500-ge jýyǵy osynda jumys istedi. Ómir gúldendi, búkil Keńes Odaǵynan demalýshylar keletin, al qazir... Munyń bárine qaraý ókinishti. Bári qıraǵan, júregim qan jylaıdy, júzdegen adamdy saýyqtyra alatyn emdik sýdyń eshkimge paıdasyz aǵyp jatqanyn kórgende», - deıdi qazir úlken qalaǵa kóship ketken aýyl turǵyny.

Basqa aýyldan kelgen demalýshy da kelip qosyldy. Ol jumys esebimen aýdan ortalyǵyna bara jatqan, biraq joldan osy jerge shomylýǵa burylǵan:

«Ókinishti... mundaı sýdyń bosqa ketip jatqanyna qatty ókinemin. Aýmaq qıraǵan, ǵımarattar bos tur. Eger memleket nazar aýdarsa, bizge shetelge, alysqa emdelýge barýdyń qajeti bolmas edi. Biz úıde, óz jerimizde emdeler edik».

Áńgimege qytaılyq qandas, moınyna súlgi ilgen er adam kenetten qosyldy. Kúlip, ózin tanystyrdy. Ýaqyty bolǵan saıyn osy jerge shomylýǵa keledi eken. Denesiniń qalpyna kele bastaǵanyna qýanyp, nátıjesine tań qalady.

Er adamdar ózderiniń áńgimelerin bólisip jatqanda, áıelder ımprovızasıalanǵan dýshtan shyqty. Olar kúlip, sybyrlasyp, dostaryna qaraı asyǵys ketip qaldy, bul jerde áli de tabylatyn bir sáttik qýanysh pen jeńildikti ózimen birge alyp ketkisi kelgendeı.

Taksımen kelgen qarıa áıel Mádenıet úıindegi konsertterdi, bı alańdaryn, emdelýge kelgen demalýshylardyń avtokolonnalaryn eske aldy.

Qazirgi ýaqyt: úmit pen alańdaý

Mıneraldy bulaqtarǵa, sondaı-aq aınaladaǵy qurylystarǵa aýyldyń kez kelgen jaǵynan jetýge bolatyn bolsa, «Aqsý-Arasan» sanatorııine jetý qıynyraq boldy, biraq ol qol sozym jerde edi. Bálkim Qalıev, bálkim keıingi ıeleri búkil aýmaqty úlken qorshaýmen qorshap tastaǵan. Munda da jan joq. Barlyq kireberister bitelgen, al olarǵa aparatyn joldar qarǵa kómilgen. Biz bul jerde sońǵy ret bolǵanda ıt úrgen, qazir onyń da daýsy estilmeıdi.

Ortalyq kireberis te shynjyrmen bekitilgen. Aýmaqtyń kúzetiletinin tek ótkizý qaǵazyndaǵy óńi ketken paraqsha ǵana kórsetedi. İrgeles sanatorıı korpýsynan aıyrmashylyǵy, mundaǵy fındik úıler saqtalǵan. Syrttaı qaraǵanda olar ádemi kórinedi, biraq ishindeginiń bári tolyqtaı tonalǵan.

Aqsý aýdandyq ákimdiginiń málimetinshe, kýrorttyq aımaqta jalpy aýdany 35,96 ga bolatyn birneshe jeke jáne jalǵa alynǵan ýchaske tirkelgen. Negizgi quqyq ıelenýshiler – «Caspian Offshore Construction Realty» jáne «Laguna Properties», sondaı-aq eki jeke tulǵa – biraq olardyń ıeliginde ǵımarattardy paıdalanýǵa arnalǵan kishkentaı ýchaskeler bar.

Sanatorıı resmı túrde jumys istemeıdi, jalǵa alýshylar joq. «Qapal-Arasandy» biregeı etetin mıneraldy bulaq baqylaýsyz qalýda. Kýrort ıesi bolashaqta qalpyna keltirý jáne jańa keshen salý josparlary týraly málimdeıdi, al jumystar 2027 jyly bastalady dep josparlanýda.

Búgingi tańda bul bolashaqta damytýǵa ýáde berilgen jeke menshik bolyp tabylady. Al shyndyq mynada: kýrort kóz aldymyzda ólip, ótken dáýirdiń surqıa qırandylaryna aınalýda. Sý baqylaýsyz paıdalanylýda, ǵımarattar qıraýda, al mura qorqynysh astynda qalýda.