InfoHub Logo

Sońǵy bir aıdan astam ýaqyt boıy qazaqstandyqtar teńgeniń dollarǵa da, reseı rýbline de qatysty nyǵaıýyna kýá bolyp otyr. Elordadaǵy aıyrbastaý pýnktterinde rúbldiń baǵamy 6 teńgeden tómen satylýda, al buǵan deıin bul kórsetkish áldeqaıda joǵary bolǵan edi. Sonymen qatar, reseı valútasy tek teńgege ǵana emes, dollarǵa da álsirep, sońǵy jyldardaǵy rekordtyq kórsetkishterdi jańartyp otyr.

Osyǵan oraı, teńge senimdi ósim kórsetýde: elordadaǵy aıyrbastaý pýnktterinde dollardy shamamen 487 teńgege satyp alýǵa bolady.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Biz ekonomıs Arman Beısembaevpen suhbattastyq. Ol «Kýrsıv» basylymyna bergen suhbatynda teńgeniń rúbl men dollarǵa qatysty nyǵaıýynyń sebepterin, bul úrdistiń qansha ýaqytqa sozylýy múmkin ekenin jáne valútany qazirgi ýaqytta satyp alý nemese satý qajettigi týraly óz oıyn bildirdi.

Teńge men rúbl baǵamynyń qalyptasýy jáne onyń ózgerý sebepteri

Teńgeniń rúblge qatysty baǵamyn jeke kórsetkish retinde qarastyrýǵa bolmaıdy, is júzinde ol eki basqa valúta jubynyń: dollar-rýbl jáne dollar-teńgeniń týyndysy bolyp tabylady.

«Qazirgi ýaqytta teńge baǵamyn alyp, ony rúbldiń dollarǵa qatysty aǵymdaǵy baǵamyna bóletin bolsańyz, ıaǵnı 480-di shamamen 82-ge bólseńiz, rúbl-teńge araqatynasyn alasyz – bári qarapaıym», – deıdi ekonomıs.

Sondyqtan da teńge-rýbl jubynyń dınamıkasy osy eki bazalyq valúta jubynyń qalaı áreket etetinine tikeleı baılanysty. Olardyń ózara qatynasyna baılanysty aýytqýlar bolady, bul is júzinde bir valútanyń kúrt álsirep, ekinshisiniń salystyrmaly túrde turaqty qalýyna ákep soǵady. Mundaı jaǵdaılar buǵan deıin de birneshe ret oryn alǵan: mysaly, rúbl aıtarlyqtaı quldyrap, al teńge óz pozısıasyn saqtap qalýy múmkin.

Buǵan birqatar faktorlar áser etedi. Negizgileri – eki eldiń paıyzdyq mólsherlemeleri men aqsha-kredıt saıasatynyń kezeńderindegi aıyrmashylyqtar: Qazaqstan men Reseıdegi mólsherlemelerdiń joǵarylaýy nemese tómendeýi valúta baǵamyna tikeleı áser etedi. Syrtqy jaǵdaılar, sonyń ishinde geosaıası oqıǵalar da mańyzdy ról atqarady.

Tarıhı turǵydan alǵanda, rúbl-teńge araqatynasy salystyrmaly túrde joǵary deńgeıde – bir rúbl úshin shamamen 6,7–6,8 dıapazonynda boldy. Bul teńgeniń álsiz, al rúbldiń salystyrmaly túrde turaqty bolýymen túsindiriledi. Mysaly, ótken jyly teńge aıtarlyqtaı álsirep, eń joǵary sátterde 550 dollarǵa deıin jetken, al rúbl jyl boıy 70-80 dollar dálizinde qalyp, salystyrmaly turaqtylyqty kórsetti.

Sońǵy ýaqytta jaǵdaı ózgerdi. Reseı valútasynyń álsireýine baılanysty rúbl men teńge araqatynasy tómendeı bastady. Degenmen, uzaq merzimdi trend týraly áli aıtýǵa erte: rúbl burynǵy deńgeılerine oralǵan kezde álsizdik kezeńinen keıin óziniń qubylmalylyǵyn birneshe ret kórsetti.

Osyǵan oraı, teńge kerisinshe, nyǵaıýǵa kóshti. Sońǵy kúnderi ol 480 dollar aınalasynda aýytqyp otyr, al rúbl 70–78 dálizinen shamamen 82 dollarǵa deıin álsiredi. Osy eki negizgi qatynastyń ózgerýi teńge-rýbl jubynyń aǵymdaǵy dınamıkasyna ákeldi.

Nelikten teńgeniń nyǵaıýy saıasatqa baılanysty emes jáne oǵan mólsherleme qalaı áser etedi

Teńgeniń aǵymdaǵy nyǵaıýy saıası oqıǵalarǵa, sonyń ishinde referendýmǵa qatysy joq.

«Buryn baǵammen manıpýlásıa jasalǵan. COVID-2019 qarsańynda baǵamdy óte qatty tejegen, saýdaǵa jáne basqa da nárselerge aralasqan kezder boldy. Resmı túrde Ulttyq bank bul saýdaǵa qatyspaıtynyn aıtqanymen, barlyǵy bul shyndyq emes ekenin túsindi. Naryq jetkiliksiz, óte taıaz boldy, jáne erkin aqsha aınalymynyń, barlyǵy túsingendeı, is júzinde joq ekeni belgili boldy», – dep atap ótti Arman Beısembaev.

Qazirgi ýaqytta teńge baǵamy áli de tolyq erkin aınalymda emes, kóbirek ruqsat etilgen dıapazondarda. Degenmen, naryqtyń neǵurlym jetilgeni baıqalady.

«Valúta baǵamynda, aınadaǵydaı, búkil ekonomıka kórinis tabady. Sizdiń ekonomıkańyz qandaı – qandaı kezeńde, qandaı satyda, qandaı problemalary bar – mine, sondaı baǵamyńyz bolady. Árıne, bul kórinis únemi ózgeredi», – dedi bizdiń suhbattasymyz.

Bul dınamıkalyq proses: makroekonomıkalyq kórsetkishterden bastap syrtqy shoktarǵa deıin baǵamǵa únemi jańa faktorlar áser etedi. Sondyqtan aýytqýlar sózsiz jáne kóbinese sıkldik sıpatta bolady.

Aǵymdaǵy sátte teńgeniń nyǵaıýynyń negizgi faktory aqsha-kredıt saıasaty bolyp qala beredi. Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemesi 18% joǵary deńgeıde, bul teńge aktıvterin ınvestorlar úshin tartymdy etedi.

Joǵary mólsherleme kapıtaldyń kirip-shyǵýyna áser etedi: ınvestorlar joǵary kiristilik quraldarǵa ınvestısıalaý úshin shetel valútasyn satyp, teńge satyp alady. Bul valútanyń ózinde qarajatty ornalastyrý, sondaı-aq oblıgasıalarǵa, aksıalarǵa nemese basqa aktıvterge ınvestısıalaý bolýy múmkin.

İs júzinde, mehanızm bylaı jumys isteıdi: teńgelik quraldarǵa ınvestısıalaý úshin aldymen teńge satyp alý qajet. Bul úshin ádette dollar satylady. Bul proses ulttyq valútaǵa qosymsha suranys týdyrady, bul onyń nyǵaıýyna ákeledi.

Mundaı áser klasıkalyq bolyp tabylady: joǵary paıyzdyq mólsherlemesi bar elder jıi kúshti valútaǵa ıe bolady. Qazir Qazaqstanda osy jaǵdaı baıqalady, al buǵan deıin rúblmen de osyndaı jaǵdaı bolǵan.

Ulttyq banktiń qatań rıtorıkasy qosymsha faktor bolyp qala beredi. Regýlátor naryqqa kem degende jyldyń birinshi jartysynda mólsherlemeni joǵary deńgeıde ustaýǵa daıyn ekenin, al qajet bolǵan jaǵdaıda ony tipti kóterýge daıyn ekenin tikeleı habarlaıdy. Bul ınvestorlardyń teńge aktıvteriniń joǵary kiristiligin saqtaýǵa degen senimin kúsheıtedi jáne olarǵa degen suranysty qoldaıdy.

Sonymen qatar, ınflásıa joǵary kúıinde qalyp otyr, onyń baıaýlaýynyń alǵashqy belgileri baıqalady: jyldyq kórsetkish birtindep tómendep keledi. Bul saqtyqpen optımızm beredi, biraq regýlátor ázirge saıasatty jumsartýǵa asyqpaıdy. Mólsherlemeni tómendetý múmkindigi jyldyń ekinshi jartysynan erte emes qarastyrylady – jáne tek baǵanyń qolaıly dınamıkasy bolǵan jaǵdaıda ǵana.

Osylaısha, teńgeniń aǵymdaǵy nyǵaıýy kóbinese jaǵdaıǵa baılanysty sıpatqa ıe. Ol ekonomıkadaǵy qurylymdyq ózgeristermen emes, joǵary mólsherleme, kapıtaldyń kirip-shyǵýy jáne naryq kútýleriniń úılesimimen anyqtalady.

Reseı jáne Qazaqstan: saıasattyń ártúrli kezeńderi jáne valútalardyń ártúrli dınamıkasy

Qazaqstan men Reseı búginde aqsha-kredıt sıkliniń ártúrli satylarynda tur, bul teńge men rúbldiń dınamıkasyna tikeleı áser etedi. Eger Qazaqstanda mólsherleme joǵary bolyp, ulttyq valútany qoldap otyrsa, Reseıde jaǵdaı keri baǵytta damyp jatyr.

Reseı Banki qatań aqsha-kredıt saıasaty kezeńin ótti. Joǵary ınflásıa kezinde regýlátor negizgi mólsherlemeni 22% deńgeıge deıin birtindep kóterdi. Bul sharalar, regýlátordyń óz baǵalaýy boıynsha, aýqymdy búdjet shyǵyndary esebinen qyzyp ketken ekonomıkany salqyndatýǵa baǵyttalǵan.

Osy qataıtý aıasynda Reseıdegi ınflásıalyq prosester baıaýlaı bastady. Eger 2023-2024 jyldary ınflásıa joǵary bolsa, qazirgi ýaqytta ol aıtarlyqtaı tómendep, baǵalaýlar boıynsha jyldyq mánde 6% tómen deńgeıde. Sonymen qatar, ekonomıka salqyndaý belgilerin kórsetýde: ósý qarqyny derlik nóldik, al keıbir baǵalaýlar boıynsha el resessıaǵa jaqyndap keledi.

Osy jaǵdaılarda Reseı Banki keri sıklge kóshti: paıyzdyq mólsherlemeni birtindep tómendetý. Naryq saıasatty odan ári jumsartýdy kútýde, bul rúbldi odan ári álsiretedi.

Reseı valútasyna qosymsha qysymdy búdjet saıasatynyń ózgerýi týdyrady. Bılik búdjet erejesinde munaıdyń eń tómengi shekti baǵasyn tómendetýdi qarastyrýda, sondaı-aq valúta naryǵyndaǵy Qarjy mınıstrliginiń operasıalaryn shektedi. Bul sharalar jıyntyǵynda álsiz rúbl úshin alǵysharttar qalyptastyrady.

Reseıdegi bıznes ókilderiniń ózderiniń ulttyq valútanyń álsireýine múddeli bolýy da mańyzdy. Ónerkásipshiler birneshe ret kúshti rúbldiń tıimsiz ekenin aıtqan, jáne 95-110 rúbl dollarǵa qatysty dálizin qolaıly deńgeı dep sanaıdy. Keıbir naryq qatysýshylarynyń, sonyń ishinde iri bıznesmenderdiń baǵalaýy boıynsha, baǵam 100 rúblge deıin nemese odan joǵary bolýy múmkin.

Osyǵan oraı, Qazaqstan basqasha kórinedi. Munda joǵary bazalyq mólsherleme jáne Ulttyq banktiń qatań rıtorıkasy teńgege degen suranysty jalǵastyrýda. Teńge aktıvterine kapıtaldyń kirip-shyǵýy, sondaı-aq salyq kezeńi jáne salyq zańnamasyndaǵy ózgeristerdi qosa alǵanda, ishki faktorlar valútanyń qosymsha nyǵaıýyn qalyptastyrady.

Osylaısha, eki eldiń aqsha-kredıt saıasatyndaǵy aıyrmashylyq negizgi faktorǵa aınalýda: Reseı mólsherlemeni tómendetý jáne ekonomıkany salqyndatý arqyly álsiz rúblge qaraı jyljýda, al Qazaqstan ázirge qatań sharttar men joǵary aktıv kiristiligi esebinen kúshti teńgeni ustap otyr, dep túsindiredi ekonomıs.

Salyq faktory jáne nege baǵam jazǵa deıin ózgerýi múmkin

Teńgeniń aǵymdaǵy nyǵaıýynyń negizgi faktorlarynyń biri – salyq kezeńi jáne eski Salyq kodeksiniń kúshi joıylýy. Naýryz aıynyń sońyna qaraı kompanıalar burynǵy erejeler boıynsha búdjet aldyndaǵy mindettemelerdi túpkilikti oryndaıdy, bul ulttyq valútaǵa degen suranysty arttyrady.

Bul kezeńde iri eksporttaýshylar QQS pen korporatıvtik tabys salyǵyn tóleý úshin valútalyq kiristerin belsendi túrde teńgege aıyrbastaıdy. İs júzinde naryq teńgege qosymsha suranysqa tap bolady, bul onyń pozısıasyn kúsheıtedi. Shyndyǵynda, kompanıalar naryqtan ótimdilikti «tartyp», ulttyq valútaǵa ýaqytsha basymdyq jasaıdy.

Alaıda, bul áser qysqa merzimdi sıpatqa ıe. Salyq tólemderi aıaqtalǵannan keıin jaǵdaı ózgere bastaıdy. Jaqyn aılarda otyryńqy ımport pen memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýǵa baılanysty shetel valútasyna degen suranystyń ósýi kútilýde.

Kóktem-jaz kezeńi bastalǵanda ekonomıkada ádette ımporttyq satyp alýlar belsendiriledi. Memlekettik baǵdarlamalarǵa bólingen búdjet qarajattary kelisimsharttardy oryndaý úshin shetel valútasyna aıyrbastalady, óıtkeni satyp alýlardyń aıtarlyqtaı bóligi dollarmen belgilengen. Bul teńgege qosymsha qysym týdyrady.

«Teńgeniń qazirgi baǵamy uzaqqa sozylmaıdy. Bir sátte rúbl faktory da qosylady: eger ol álsireýin jalǵastyra berse, erte me, kesh pe, ol teńge baǵamyn da ózimen birge tartady. Bizdiń reseı ekonomıkasyna táýeldiligimizdiń óte úlken ekenin túsiný kerek: Reseıden kóp ımport, ulttyq valútalarda úlken esep aıyrysýlar bar. Bizge rúblder Reseıge bizdiń teńgelerden áldeqaıda qajet», – deıdi Arman Beısembaev.

Qarapaıym túrde, bolashaq dınamıkany bazalyq parametrler arqyly sıpattaýǵa bolady: eger rúbl baǵamy 100 dollarǵa jaqyndasa, al teńge 550-ge deıin álsirese, valútalar arasyndaǵy qatynas shamamen 5,5 quraıdy. Mine, osyndaı kombınasıalar valúta naryǵynyń odan ári qozǵalysyn anyqtaıdy.

Munaı jáne Taıaý Shyǵys: nege baǵanyń ósýi ázirge teńgege áser etpeıdi

Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıdyń shıelenisýine jáne álemdik munaı baǵasynyń ósýine qaramastan, teńge baǵamyna tikeleı áser ázirge baıqalmaıdy. Syrtqy kózqaras boıynsha, munaıdyń qymbattaýy eksporttyq-shıkizat eliniń ulttyq valútasyn avtomatty túrde kúsheıtýi kerek sıaqty kóringenimen, shyndyǵynda bul baılanys áldeqaıda kúrdeli jáne ýaqytsha lagpen jumys isteıdi.

Teńgeniń aǵymdaǵy nyǵaıýy munaı baǵasynyń ósýinen áldeqaıda buryn bastaldy jáne birinshi kezekte ishki faktorlarǵa baılanysty: birinshi kezekte Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemesiniń joǵarylaýy. Onyń 18%-ǵa deıin kúrt kóterilýinen keıin teńgeniń álsireýi toqtady, jáne baǵam qys boıy jalǵasqan turaqty nyǵaıýǵa kóshti.

Sonymen qatar, munaı baǵasynyń ósýiniń ózi – salystyrmaly túrde jaqynda bolǵan qubylys. Ol tek sońǵy aptalarda Taıaý Shyǵystaǵy eskalasıa aıasynda bastaldy, geosaıası shıelenis kotırovkalardy joǵary qaraı ıtergen kezde. Alaıda, bul ýaqytqa deıin teńge álsiregen – shamamen 550-den 480 dollarǵa deıin. Bul munaıdyń aǵymdaǵy dınamıkanyń negizgi draıveri bolmaǵanyn bildiredi.

Merzimsiz reaksıanyń bolmaýy eksporttyq kelisimsharttardyń erekshelikterimen de túsindiriledi. Qazaqstan munaıdy spottyq baǵamen emes, fúcherstik kelisimsharttar arqyly ýaqytsha lagpen satady. İs júzinde aǵymdaǵy jetkizilimder birneshe aı buryn bekitilgen baǵalar boıynsha júzege asyrylady. Sondyqtan Taıaý Shyǵystaǵy oqıǵalar týdyrǵan kotırovkalardyń ósýi úsh-alty aıdan keıin ǵana valútalyq kiriske áser ete bastaıdy.

Aǵymdaǵy kezeńde naryq munaıǵa qaraǵanda aqsha-kredıt saıasatyna baǵyttalǵan. Sonymen qatar, aǵymdaǵy nyǵaıýdyń aıtarlyqtaı bóligi kapıtaldyń kirip-shyǵýymen qamtamasyz etilgenin eskerý mańyzdy, bul kóbinese spekýlátıvti sıpatqa ıe. Mundaı aǵyndar tez ózgerýi múmkin: jaǵdaılar ózgergen kezde, mysaly, mólsherleme tómendese nemese valútaǵa degen suranys artsa, bul kapıtal teńge aktıvterinen sonshalyqty tez shyǵyp ketýi múmkin.

Bul jaǵdaıda baǵam burynǵydaı kúrt keri baǵytta qozǵala bastaýy múmkin. Sondyqtan munaı men geosaıasattyń, sonyń ishinde Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıdyń áseri kóbinese kidirispen kórinedi, al qysqa merzimdi dınamıkany áli de ishki qarjylyq jaǵdaılar anyqtaıdy.

Dollar men rúblmen ne isteý kerek: kúshti teńge aıasynda ınvestorlarǵa keńes

Teńgeniń nyǵaıýy aıasynda halyqta zańdy suraq týyndaıdy: dollardan qutylý kerek pe, álde kerisinshe, kútý kerek pe, jáne rúblmen oınaýdyń máni bar ma. Bul máselede sarapshy saqtyq pen táýekelderdi utymdy baǵalaýǵa shaqyrady. Eń aldymen, ol jeke ınvestorlarǵa rúblmen spekýlásıalaýdy túbegeıli usynbaıdy.

«Rúblmen múldem oınamańyz. Eger siz ne isteý kerektigin biletin kásibı spekýlánt bolmasańyz, men eshqashan, eshbir jaǵdaıda rúblmen oınaýǵa keńes bermeımin, bul óte nashar áreket. Bul siz úshin jaman aıaqtalady», – deıdi ekonomıs.

Dollarǵa keletin bolsaq, ámbebap jaýap joq: bári maqsattar men ınvestısıalardyń merzimine baılanysty. Alaıda, negizgi tezıs – Qazaqstan ekonomıkasynyń irgeli ózgermegeni, ıaǵnı teńgeniń aǵymdaǵy nyǵaıýynyń uzaq merzimdi negizi joq ekendigi.

Arman Beısembaev valúta baǵamy – ekonomıkanyń kórinisi ekenin jáne onyń sapaly ózgeristeri bolmasa, ulttyq valútanyń turaqty nyǵaıýy múmkin emes ekenin atap kórsetedi. Aǵymdaǵy jaǵdaı – ýaqytsha faktorlardyń nátıjesi.

Bul logıkada valútany satýǵa asyqpaý kerek, ásirese eger aqshaǵa shuǵyl qajettilik bolmasa. Aktıv satylmaǵansha, shyǵyn tirkelmeıdi.

Sonymen qatar, ol baǵamnyń ózgerý merzimin dál boljaı almaıdy. Ol áli de belgili bir ýaqyt boıy aǵymdaǵy dıapazondy saqtaı alady, nemese jyl sońyna deıin, tipti 550-600 teńge dollarǵa deıin aıtarlyqtaı álsireýi múmkin.

Teńgeniń álsiz bolýyna qosymsha dálel – búdjet saıasaty. Úkimet esepterinde baǵam shamamen 540 teńge dollarǵa belgilengen, al aǵymdaǵy kúshti baǵam kiristerdiń jetispeýshilik qaýpin týdyrady. Shıkizat ekonomıkasy jaǵdaıynda bul logıkalyq: eksporttan túsetin valútalyq kiris teńgege aıyrbastalyp, búdjettiń kiris bóligin quraıdy. Tym kúshti ulttyq valúta bul túsimderdi azaıtady.

Osylaısha, aǵymdaǵy baǵamdy ádettegi dıapazonnan ýaqytsha aýytqý retinde qarastyrýǵa bolady. Ázirge ony ishki faktorlar qoldaıdy, biraq olar álsiregen kezde keri senarı múmkin.