InfoHub Logo

Qazaqstanda qyzdarǵa «Ul» nemese «Uldan» sıaqty esimder qoıý — er balanyń týylýyn tilegen ejelgi dástúrdiń izderi. Alaıda, bul esimder keıbir áıelder úshin ómir boıy ókinish pen ózin tómen sanaý sezimin týdyrady. Bul jaǵdaıdy esimderin ózgertýge májbúr bolǵan eki qazaqstandyq áıeldiń oqıǵasy jáne psıholog, sosıologtardyń pikiri arqyly kóreıik.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

«Men mektepten beri atyma jaýap bermedim»: Laıananyń oqıǵasy

Almatyda turatyn 28 jastaǵy Laıana sońǵy eki jyldan beri ózi tańdaǵan Laıana esimin ıelenip júr. Buǵan deıin onyń qujattaryndaǵy esimi — Ulbosyn, ıaǵnı «ul bolsyn» degen maǵynany bildiredi. Bul esimdi oǵan marqum ákesi anasynyń qurmetine qoıǵan. Alaıda, qyz úshin bul esim ishki yńǵaısyzdyqtyń kózine aınalǵan.

«Men kishkentaıymnan esimimdi ózime jat sanadym. Bastaýysh synypta Ulbosyn degenge jaýap bermeýshi edim. Jańa adamdarmen tanysqanda uıalatynmyn. Ózimdi tómen sezinetinmin. Mektepte meni «Ulá» dep ataıtyn, sondyqtan ózimdi solaı tanystyrýǵa tyrysatynmyn», — deıdi Laıana Aıqazıeva.

Árbir tanystyqtan keıin oǵan bestaqyl suraqtar qoıylatyn bolǵan: «Sennen keıin ul týyldy ma?» Nemese «Ul-bolsyn» degen sıaqty ázilder aıtylatyn.

«Kezdesýlerge shyqqanda atymdy ataýdan qorqatynmyn, sebebi birinshi suraqtyń qandaı bolatynyn biletinmin. Ózimdi názik sezinbeıtinmin, boıymda bir nárse erkekshe bar sıaqty kórinetin. Bul adamdar oılaǵannan áldeqaıda qatty áser etedi», — deıdi Laıana.

Esimdi aýystyrý týraly oı qyzǵa 13 jasynda kelgenimen, ol 26 jasynda ǵana sheshim qabyldaıdy. Biraz ýaqyt boıy esimderdi qarastyryp, ózine laıyqty, sırek kezdesetin esimdi tańdaǵysy keldi. Nátıjesinde Laıana esimin tańdaıdy.

Zańdy túrde esimdi aýystyrý ońaı ótti. Qyz úshin eń mańyzdysy — meshitte jasalǵan rásim boldy: «Maǵan jańa esimdi qulaǵyma sybyrlap aıtyp, jýrnalǵa jazyp aldy. Sol kezde ǵana bul istiń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsindim», — dep eske alady ol.

Laıananyń aıtýynsha, aınalasyndaǵylardyń reaksıasy ártúrli boldy: keıbiri qoldasa, endi biri muny bos áýreshilik dep ashyq aıtty. «Maǵan: «Nesıelerińdi japsańshy. Esimińdi aýystyrsań, basqa adam bolasyń dep oılaısyń ba? Seniń betińde «Ulbosyn» dep jazylyp tur» deıtin», — deıdi qyz.

Laıananyń týystary jańa esimge birtindep úırendi. Keıbiri áli kúnge deıin eski esimimen ataıdy. «Men olardy sabyrmen túzetýge tyrysamyn. Biraq «Biz úshin sen eshqashan Laıana bolmaısyń» degende, jaısyz sezinemin», — deıdi ol.

Marqum ákesiniń týystaryna Laıana áli esim aýystyrǵanyn aıtpaǵan. Bul áńgime onyń ákesi men ájesiniń eske túsýine ákelýi múmkin. Keıde ol kináli sezinedi, sebebi ákesi oǵan anasynyń atymen qoıǵan. «Ákem de ul bala izdegen shyǵar. Men onyń jalǵyz balasymyn ǵoı. Múmkin, men ózimdi tekke jubatamyn, esimimniń ul kútýmen baılanysty emes ekenine. Biraq senemin: ákem meni qoldar edi», — deıdi Laıana.

Al anasy bul jaǵdaıdy jaqsy qabyldady. Birinshi kezekte ol qyzynyń esimin telefon kitapshasynda ózgertti, biraq kútpegen qıyndyqqa tap boldy: «Anama birneshe kún boıy maǵan habarlasa almady — esimimdi umytyp qaldy. Sodan soń paraqqa jazyp berýimdi ótindi», — dep kúledi Laıana.

Ýaqyt óte kele jaqyndary úırenip ketti, al jańa tanystary onyń burynǵy esimin bilgende tań qalyp, burynǵy esiminiń oǵan múldem jaraspaıtynyn aıtady.

Laıana úshin Ulbosyn esimi — týǵannan beri tańylǵan úmitterdiń belgisi. «Ne bizden keıin ul týylýy kerek, ne biz ózimiz erkekter sıaqty bolýymyz kerek. Múmkin, biz bul tájirıbeni toqtata alamyz jáne ata-analar qyzdarǵa «eksperıment» jasaýdy qoıar. Bizde tańdaý quqyǵy bar, bul esimge de qatysty», — deıdi qyz.

Laıana mundaı esimderdiń áıelderdi kemsitýmen tikeleı baılanysty ekenine senedi. Dástúrli túrde uldardy joǵary qoıatyn mádenıette esimniń ózi de osy teńsizdikti tasymaldaı alady. «Balaǵa esim qoıǵanda, onyń maǵynasyn izdeısiń. Al «Ul» dep bastalatyn esimderdiń qandaı maǵynasy bar? Qyzyńdy qurban etip, ul týýdy tileý? Ashyq aıtý: «Biz seni kútpedik, biz ul qaladyq» — jáne bul ómir boıy balaǵa osyny sezindirý me?» — dep ashýlanady Laıana.

Esimin aýystyrýdy oılap júrgenderge qyz qoryqpaýǵa keńes beredi. Ol munyń ómirdi jeńildetetinine jáne ózine degen senimdi arttyratynyna senedi. «Esimdi tańdaǵanda seni eshkim oılamaǵan. Bilemin, kópshiligi adamdar ne oılaıdy, ne aıtady dep qorqady. Biraq olarǵa báribir, aıtyp-aıtyp umytady. Bul tek seniń isiń jáne seniń sheshimiń», — deıdi keıipker.

«Ata-anam meni tańdamaǵan shyǵar, biraq men ózimdi tańdaımyn»: Dananyń oqıǵasy

Kelesi keıipkerimiz úshin Uldanadan Danaǵa aınalý — eseıýdiń tarıhy boldy. Esimdi aýystyrý týraly alǵashqy oılar jasóspirim kezinde paıda boldy, biraq ol 22 jasynda tolyq sheshim qabyldady. Bul sheshim onyń basqalardyń úmitinen táýelsizdigin bildirý tásiline aınaldy.

«Dana — bul meniń ózim qurastyrǵan eresek nusqam, al Uldana — kóbinese balalyq shaqqa jatady. Esimdi aýystyrý maǵan óz ómirimdi basqarý sezimin berdi», — deıdi Dana Manas.

Ol 16 jasynda ápkesiniń ázilinen keıin alǵash ret esiminiń maǵynasy týraly oılanǵanyn eske alady: «Eger seniń sonshalyqty ádemi bolyp ósetinińdi bilgenimde, ákeń usynǵanda seni alǵan bolar edim». Bul sózderdi ol ózin kútpegendiginiń belgisi retinde qabyldady.

Qyz jastyq shaqtaǵy maksımalızmniń bul sezimdi jasyryn narazylyqqa aınaldyrǵanyn moıyndaıdy: ol jyldar boıy ata-anasynyń uly bolmaǵanyna ókinbeýi úshin bárinde jaqsy bolýǵa tyrysty. «Men jaqsy bolýǵa tyrystym, úzbeı oqydym, úı sharýalarynan bas tartpadym, ata-anama otbasynda uldyń qajettiligin eske salmaý úshin. Esimdi aýystyrǵanda: «Ata-anam meni tańdamaǵan shyǵar, biraq men ózimdi tańdaımyn» degen sezim boldy», — deıdi Dana.

Búginde ol bul jaǵdaıǵa sabyrmen qaraıdy, eshkimge eshteńe dáleldeýge mindetti emes ekenin túsinedi.

Onyń qujattaryn resmı túrde aýystyrý ońaı ótti. Qyzdyń aıtýynsha, anasy bul sheshimdi birden qoldapty, al ákesi jańa esimdi keıin bilgen. «Ol tek: «Ómiriń — ózińniń esimiń» dedi».

Búginde Dana mundaı esimderdiń birtindep ótkenge ketip bara jatqanyna senimdi: qoǵam qyzdardy tek uzaq kútken muragerdiń aldynda paıda bolǵan kezdeısoq bala retinde emes, táýelsiz tulǵa retinde kóredi. «Ómir bireý-aq — qalasań esimińdi aýystyr. Ómirde báribir kóp problema bar, nege onyń bireýin azaıtpasqa? Dástúrdi qurmetteý sizdiń jaılylyǵyńyzdan joǵary bolmaýy kerek», — deıdi Dana.

«Meni kútpegen edim» degen habarlama: Psıhologtyń pikiri

Psıholog Ásem Erjanqyzy esim arqyly bala ózi týraly alǵashqy túsinikti qalyptastyratynyn túsindiredi. Eger oǵan «ul kúttik» degen maǵyna salynsa, qyz sanasyz túrde: «Meni kútpegen edi» degendi uǵady.

«Kishkentaı jastan bastap jetkiliksizdik sezimi paıda bolýy múmkin. Ýaqyt óte kele, bul tájirıbemen bekitilse, «men jetkilikti baǵaly emespin» degen senimder qalyptasady. Bul ózine degen senimniń turaqtylyǵyna áser etedi. Bala sanasyz túrde «durys emes jynysta» týylýdy kútýlerge sáıkes kelmeý retinde qabyldaýy múmkin, bul kiná sezimin týdyrýy yqtımal», — deıdi sarapshy.

Erjanqyzynyń aıtýynsha, keıde otbasynda jasyryn básekelestik paıda bolady — «qıaldaǵy ulmen» nemese naqty uldarmen. «Bul naǵashy aǵalar, ata-analardyń dostarynyń uldary nemese tipti «qıaldaǵy ul» bolýy múmkin. Óziniń mańyzdylyǵyn jáne qabyldanǵan quqyǵyn dáleldeýge umtylys paıda bolady», — deıdi ol.

Mundaı jaǵdaıda esimdi aýystyrý — tańylǵan rólden shyǵý, separasıanyń bir túri bolyp tabylady. Alaıda, bul sanaly sheshim bolýy mańyzdy. «Eger esimdi ata-anaǵa birdeńe dáleldeý nemese tek aýyrlyqtan qashý úshin aýystyrsa, al ishki «men jetkiliksizmin» degen sezim qalsa, áseri qysqa merzimdi bolýy múmkin. Forma ózgeredi, biraq ózi týraly ishki sezim ózgermeıdi», — dep atap kórsetedi psıholog.

Ol esimniń ózi árdaıym jaraqattamaıtynyn, otbasyndaǵy emosıonaldy klımattyń sheshýshi ról atqaratynyn qosady. «Eger qyzyn shartsyz súıse jáne onyń «ekinshi rettiligin» atap kórsetpese, esim ishki qaqtyǵystyń kózine aınalmaýy múmkin», — deıdi ol.

Ata-analarǵa keńes: balany jaraqattamaý úshin

Psıholog ata-analarǵa otbasynda belgili bir kútýler bolǵanyn shynaıy moıyndaýǵa, biraq sonymen birge qyzynyń qajetti jáne qundy ekenin kórsetýge keńes beredi. «Qyzyna degen mahabbattyń tek sózdermen ǵana emes, qarym-qatynasta da kórinýi mańyzdy: teńdeı nazar aýdarý (eger odan keıin ul bolsa), mahabbat jáne jylýlyq, áıtpese ol ózin az baǵaly sezinedi», — dep keńes beredi psıholog.

Eger týystar esim usynsa da, otbasyndaǵy emosıonaldy klımat úshin jaýapkershilik áke-sheshege júkteledi. «Ata-analar balanyń esiminiń maǵynasyn túsinetin atmosferany qalyptastyrady. Eń bastysy — qyzynyń kez kelgen sezimin — onyń suraqtaryn, ókpesin jáne ashýyn kóterýge daıyn bolý. Sezimderdi kórsetý, onyń ózine jáne otbasyndaǵy ornyna túsinýge degen umtylysy, onyń jaýapkershiligi emes», — dep qorytyndylaıdy sarapshy.

Qyzdarǵa «erkek» esimderin qoıý tájirıbesi joıyla ma?

Áleýmettanýshy Aıman Júsipova bul qubylysty jynystyq rólder týraly eskirgen túsinikterdiń belgisi retinde qarastyrady. Ol búginde «Ul» komponenti bar esimderdi qaıta qaraý — genderlik teńdikke degen suranystyń kórinisi ekenin atap ótedi. «Bul erkekter jelisiniń rýlyq jáne otbasylyq qurylymda basymdyqqa ıe bolǵan ótken áleýmettik normalardyń kórinisi. Bul esimder kemsitý maqsatynda jasalmaǵan, biraq óz ýaqytynyń mádenı normasyn bekitken. Búginde bul synı oılaýdyń nysanyna aınalýda», — deıdi Júsipova.

Júsipova sondaı-aq, shejire men dástúrlerge degen qazirgi qyzyǵýshylyqtyń áıelderdiń rýlyq qurylymdaǵy rólin qaıta qaraýmen qatar júretinin atap ótedi. Buryn beıtanys bolǵan [áıelder jelisi boıynsha shejireler](https://tengrinews.kz/article/zeti-ata-zeti-apa-ekspert-predlagaet-vkliucit-zenshhin-3292/) kezdesedi.

Áleýmettanýshy mundaı esimderdiń ýaqyt óte kele sırek kezdesetinine senedi — ásirese qalalyq ortada. «Olardyń tolyq joıylýy týraly áli aıtý erte: keıbir otbasylar úshin olar mádenı, otbasylyq nemese sımvoldyq qundylyqty saqtaıdy. Osylaısha, biz dástúrden bas tartý emes, ony qoǵamnyń jańa qundylyq baǵdarlaryna beıimdeýmen aınalysamyz», — deıdi Aıman Júsipova.

Basqa bir áleýmettanýshy — Ásem Qusmanova — mańyzdy núansty atap ótedi: qyzdarǵa «erkek» esimderi ártúrli sebeptermen qoıylǵan. Keıbir otbasylarda shynymen ul qalaǵan, al basqalarynda bul balany qorǵaýshy nemese qorǵanys retinde qarastyrylǵan. Onyń aıtýynsha, motıvti tek esimdi tańdaǵan adamnan ǵana naqty bilýge bolady.

Qusmanova da mundaı esimderdiń sırek kezdesetinin, biraq tolyq joıylatynyna senbeıtinin aıtady: «Sımvoldyq maǵynalar ózgerýi múmkin: eger Uljan esimdi áıel tabysty tulǵa bolsa, esim ul týý tileginen góri, tabys asosıasıasy retinde tańdala bastaıdy».

Statısıka ne deıdi

Qazaqstandaǵy ejelgi dástúrdiń aýqymyn QR Ádilet mınıstrliginiń derekteri jaqsy kórsetedi. [2026 jylǵy málimetter boıynsha elimizde «Ul» nemese «Ýl» tamyry bar esimderdi 118 myńnan astam áıel ıelenedi.](https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/imena-ulbolsyin-i-uldana-skolko-kazahstanok-ih-nosyat-589842/) Eger bul esimderdiń dástúrli ul kútý konotasıasymen baılanysty emesterin, tek áripterdiń úılesimi barlaryn alyp tastasaq, elimizde mundaı esimdi 106 myńnan astam áıel bar bolyp shyǵady.

Osy sanattaǵy eń kóp taraǵan esimder:

Anyqtama: Naqty san odan da joǵary bolýy múmkin ekenin túsiný mańyzdy — resmı tańdaýǵa uqsas maǵynasy bar esimder, mysaly, Toıdyq («toıdyq»), Jańyl nemese Jańylsyn («qatelestiń» nemese «shatastyr»), Úmit («úmit») jáne basqalary kirmegen.

Tómendeý trendi

Bul rette Ulttyq statısıka búrosynyń derekteri áleýmettanýshylardyń dástúrdiń birtindep joıylyp bara jatqany týraly pikirin rastaıdy. 2024 jyldan bastap «Ul/Ýl» dep bastalatyn esimdermen týylǵan qyzdardyń sany shamamen eki ese azaıdy.

Dástúrdiń absolútti saqtaýshysy Túrkistan oblysy bolyp qalýda: 2024 jyly munda 127 osyndaı esim tirkelgen (onyń 93-i aýyldarda), al 2025 jyly — 76 (15 qalada jáne 61 aýylda).

Megapolısterde bul tájirıbeden birtindep bas tartýda: 2025 jyly Astanada toǵyz, Almatyda — jeti, Shymkentte — 26 jańa týǵan nárestege osyndaı esim berildi. Salystyrý úshin: 2024 jyly Astanada 19, Almatyda — 18, Shymkentte — 53 osyndaı esim tirkelgen.

2026 jyldyń qańtar aıyndaǵy derekter jalǵasyp jatqan quldyraýdy kórsetedi: jyl basynan beri eli boıynsha mundaı esimdi qyzdar nebári toǵyz ret tirkelgen: ekeýi — Almatyda, ekeýi — Shymkentte, ekeýi — Mańǵystaý oblysynda, bireýi — Qaraǵandy oblysynda.