InfoHub Logo

Qazaqstannyń ońtústiginde Almaty mańynda boı kóteretin Alataý qalasy jaı ǵana jańa eldi meken emes, memlekettiń birneshe mańyzdy mindetin birden sheshýge baǵyttalǵan strategıalyq joba. Mundaǵy basty maqsat – Almatyny tyǵyzdyqtan qutqarý, ınvestorlardy tartý, ozyq tehnologıalardy engizý jáne erekshe basqarý júıesin synaqtan ótkizý. Joba aıasynda aerotaksı, krıptotólemder, sıfrlyq qyzmetter, jańa aýdandar men iri ınvestısıalar qarastyrylýda. Alaıda, eń basty másele – erekshe konstıtýsıalyq zańmen basqarylatyn qalanyń ádettegi búrokratıalyq júıeden áldeqaıda jyldam jáne tıimdi jumys isteı alatynynda bolyp otyr.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Alataý qalasy: Bolashaq megapolıstiń jospary

2050 jylǵa qaraı 2 mıllıonǵa jýyq turǵyny bar jańa megapolıs qurý kózdelgen. Bul Almatynyń qazirgi jaǵdaıy – smog, keptelis, jer tapshylyǵy jáne ınfraqurylymnyń shamadan tys júktelýi sıaqty máselelerdi eskere otyryp qabyldanǵan pragmatıkalyq sheshim. Alataý tek Almatynyń qala-serigi bolyp qana qoımaı, halyqty, tehnologıalardy jáne halyqaralyq kapıtaldy tarta alatyn, nólden bastap qurylǵan derbes ósý ortalyǵy bolýy tıis.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bul ıdeıany halyqaralyq deńgeıde belsendi túrde alǵa tartty. Sıngapýrge sapary barysynda ol Alatau City-diń master-josparyn jáne sheteldik ınvestorlardyń qatysýyn talqylady. Keıinnen Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda Alataýdy óńirdegi alǵashqy tolyq sıfrlyq qala retinde sıpattap, onyń Smart City júıesimen, jyljymaıtyn múlikti blokcheın arqyly tirkeýmen jáne ekonomıkanyń naqty sektorynda krıptovalútamen zańdy esep aıyrysý múmkindigimen jabdyqtalatynyn atap ótti.

Osylaısha, joba tek qala qurylysy emes, saıası mańyzǵa ıe boldy. Alataý qala qurylysy, ınvestısıalar jáne basqarýdyń jańa tásilderin kórsetetin vıtrınaǵa aınalýy tıis.

Aerotaksı, záýlim ǵımarattar jáne mıllıardtaǵan dollarlyq ekonomıka

Bolashaq megapolıstiń keıbir sıpattary kópshilikke kórsetile bastady. Jaqynda Alataýda bes oryndyq pılotsyz aerotaksı eVTOL-dyń demonstrasıalyq ushýy ótti. Bul ázirge tolyqqandy qalalyq kólik bolmasa da, jobanyń elge jáne ınvestorlarǵa qalaı usynylǵysy keletininiń sımvoly ispettes. Josparda Alataýdy, Qonaevty jáne Almatynyń mańyzdy núktelerin 15 mınýttyq marshrýttarmen baılanystyratyn avtomattandyrylǵan vertıporttar jelisin qurý bar.

Basqa da ambısıalyq josparlar bar. Alataýdyń iskerlik ortalyǵynda 272 metrlik Iconic Towers kesheni salyný josparlanýda, oǵan 800 mıllıon dollardan astam jeke ınvestısıa tartylady dep kútilýde.

Sondaı-aq, jylyna 40 mıllıon jolaýshyǵa arnalǵan jańa halyqaralyq avıasıalyq torap jáne joba avtorlarynyń esepteýinshe, ǵasyr ortasyna qaraı 50 mıllıard dollarǵa jetetin qala ekonomıkasy týraly málimdemeler jasaldy.

Bolashaq megapolıs tórt mamandandyrylǵan aýdanǵa bólinedi: Gate – qarjy ortalyǵy, Golden – ońtústikkoreıalyq klınıkalardy tarta otyryp, bilim berý jáne medısınalyq hab, Growing – ındýstrıa jáne logıstıka aımaǵy, Green – Qapshaǵaı sý qoımasy mańyndaǵy týrısik baǵyt. Iaǵnı, Alataýdy jaı turǵyn úı qurylysy retinde emes, aldyn ala ekonomıkalyq rólderi belgilengen qala retinde salý kózdelgen.

Erekshe zań

Jobany ortalyqtan táýeldilik pen turaqty aqsha bólýden qorǵaý – erekshe ıdeıa. 2050 jylǵa deıin Alataýdyń tabystaryn respýblıkalyq búdjetke aýdarýǵa tyıym salyndy. Jospar boıynsha, qalanyń tapqan qarajaty óziniń ınfraqurylymyn damytýǵa jumsalýy tıis.

Alataýdyń negizgi tiregi – aerotaksı, záýlim ǵımarattar nemese krıptovalúta emes. Eger qala ádettegideı búrokratıalyq júıemen damıtyn bolsa, bul josparlar tek ádemi vıtrına bolyp qalýy múmkin. Sondyqtan 2026 jyldyń mamyrynda Prezıdent «Alataý qalasy týraly arnaıy quqyqtyq rejım týraly» Konstıtýsıalyq zańǵa qol qoıdy.

Bul Qazaqstan úshin mańyzdy presedent. Buryn tek jekelegen uıymdarǵa, salalarǵa nemese MFSA sıaqty aýmaqtarǵa erekshe jaǵdaılar jasalǵan bolatyn. Endi búkil qala arnaıy quqyqtyq rejımge ıe bolady – óziniń basqarý júıesimen, ınvestorlar úshin jeke erejelerimen jáne zańmen belgilengen rejım sheńberinde sheshimder qabyldaýǵa basymdyq beriledi.

Basty suraq: Búrokratıadan qutylý múmkin be?

Shyn máninde, memleket úlken basqarý jobasyn bastaýda. Mindet – Qazaqstannyń quqyqtyq sheńberinde sheshimder jyldam qabyldanatyn, oıyn erejeleri turaqty qalatyn jáne damý sheksiz kelisimderde toqtap qalmaıtyn aýmaq qurý.

Alataý tek aqsha tartý men ǵımarat salýdyń qıyn ekenin emes, sonymen qatar qolmen basqarýsyz jumys isteı alatyn ınstıtýttar qurýdyń da qıyn ekenin kórsetýi tıis.

Jobanyń jasyryn mehanızmderi, onyń kúshti jaqtary men basty táýekelderi týraly memlekettik basqarý salasyndaǵy sarapshy Sábına Sádıevamen jáne konstıtýsıalyq zańdy ázirleýshilerdiń biri Tımýr Odılovpen suhbattastyq.

Nege ádettegi jeńildikter jetkiliksiz?

Jobany taldaǵanda týyndaıtyn alǵashqy suraq: Qazaqstanda arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń tanys tetigi bar kezde memleketke nege konstıtýsıalyq zań ázirleý qajet boldy? Bir qaraǵanda, Alataýdy da jeńildikter, preferensıalar jáne ınvestorlar úshin erekshe jaǵdaılar arqyly damytýǵa bolar edi.

Alaıda, ázirleýshiler men sarapshylar bul jańa qalany kezekti SEZ nemese jeńildikteri bar ónerkásiptik aımaq retinde qarastyrý – qaǵıdatty qatelik ekenin atap kórsetedi. Jańa qala jaǵdaıynda bul eski júıe ishindegi salyqtyq jeńildikter týraly emes, basqarý júıesiniń ózin ózgertý týraly.

«SEZ – bul ádette jalpy zańnama jáne memlekettik basqarý júıesi ishindegi salyqtyq jáne kedendik rejım ǵana. Iaǵnı, belgili bir qyzmet túrleri boıynsha jeńildikter, al retteý jáne búrokratıalyq prosester basqa jerlerdegideı bolyp qala beredi. Alataý jaǵdaıynda bul áldeqaıda tereń model – ekonomıkany, basqarýdy jáne sheshim qabyldaýdy retteýdiń erekshe tetikteri bar arnaıy quqyqtyq rejım týraly sóz bolyp otyr», – dep túsindiredi Tımýr Odılov.

Sábına Sádıeva bul aıyrmashylyqty odan da qatań túrde tujyrymdaıdy: SEZ – bul ekonomıkalyq rejım, ıaǵnı eski basqarý júıesi ishindegi jeńildikter. Konstıtýsıalyq zań – ınstıtýsıonaldyq rejım: jańa basqarý júıesi jáne jańa erejeler.

«SEZ – bul tek ekonomıkalyq jáne fıskaldyq qural. SEZ ishinde ınvestor jeńildikter alady, biraq áli de sol búrokratıalyq joldarmen júrip, mınıstrlikterde, komıtetterde jáne ákimdikterde jobalardy kelisýge májbúr. Konstıtýsıalyq zań túbegeıli jańa ınstıtýsıonaldyq arhıtektýrany jáne basqarý rejımin jasaıdy. Ol Alataýdyń damý jobasy retinde qalyptasýyna múmkindik beretin basqarý ortasyn ózgertedi», – deıdi Sádıeva.

Sondyqtan da, sarapshylardyń aıtýynsha, Alataý úshin ádettegi salalyq zań jetkiliksiz bolar edi. Jańa qalany belgili bir ortalyqtandyrylǵan prosedýralardan shyǵarý qajet boldy, al mundaı prosedýralar jıi qaýlylar deńgeıinde emes, kodekster men salalyq zańdarda bekitiledi.

«Qalalar kóptegen ortalyqtandyrylǵan basqarý júıelerine kiriktirilgen – jıi bul retteý talaptary men ákimshilik prosedýralar zań aktileriniń ıerarhıasynyń joǵary deńgeıinde jazylady: salalyq zańdar, kodekster. Sondyqtan da bul zańdar men kodeksterden joǵary, biraq Konstıtýsıadan tómen turatyn akt qajet boldy», – dep túsindiredi sarapshy.

Odılov sondaı-aq, memlekettiń alǵash ret tek jeńildikti aýmaq emes, naqty aýmaq úshin bólek ınstıtýsıonaldyq damý modelin qurýǵa tyrysyp otyrǵanyn atap ótedi.

«Bul ınvestısıalardy, tehnologıalardy jáne jańa ekonomıka salalaryn tartý úshin qolaıly orta qurýǵa degen talpynys. Elimizdiń quqyqtyq arhıtektýrasy turǵysynan mundaı rejımdi tek qoldanysqa basymdyq beretin konstıtýsıalyq zań arqyly ǵana júzege asyrýǵa bolady», – dep atap ótedi ol.

Sádıeva muny qarapaıym kompúter analogıasy arqyly túsindiredi.

«Kompúterdi elestetip kórińiz. SEZ rejımi – bul jańa qosymshany ornatý, mysaly, ınvestorǵa salyqtyq jeńildik nemese jerdi paıdalaný quqyǵy berildi, biraq operasıalyq júıe sol eski, aýyr jáne baıaý bolyp qalady. Bul analogıada Alataý týraly konstıtýsıalyq zań – bul óte kishkentaı shekteýli aýmaqtaǵy operasıalyq júıeniń ózin aýystyrý», – deıdi ol.

Qazaqstan mundaı logıkany MFSA – qarjy sektory úshin arnaıy rejımdi qurý kezinde buryn da qoldanǵan. Biraq Alataý jaǵdaıynda masshtab basqa: erekshe erejeler jeke sektorǵa emes, búkil qalaǵa taratylady.

On mınıstrliktiń ornyna bir organ

Eger konstıtýsıalyq zań Alataýǵa nege erekshe erejeler qajet ekenine jaýap berse, kelesi suraq – bul jańa júıe is júzinde qalaı jumys isteýi kerek? Ázirleýshilerdiń jospary boıynsha, basty nátıje bir ǵana tetik emes, basqarýdyń ózinen shyǵýy tıis: jergilikti jerde kóbirek ókilettik, ortalyqpen kelisimderdi azaıtý jáne qala ishindegi jobalardy súıemeldeıtin biryńǵaı organ.

Tımýr Odılovtyń pikirinshe, búkil qurylym eki negizgi elementke súıenedi: ókilettikterdi shoǵyrlandyrý jáne qalanyń normatıvtik aktilerdiń bir bóligin óz betinshe qabyldaý quqyǵy.

«Qurylym eki negizgi tirekke súıenedi – bul bólingen ókilettikterdi shoǵyrlandyrý jáne Alataý ákimshiligi túrinde ekonomıkalyq qyzmetti retteý jáne jobalardy súıemeldeý boıynsha sheshim qabyldaýdyń biryńǵaı ortalyǵynyń paıda bolýy», – deıdi ol.

Ekinshi element, Odılovtyń aıtýynsha, odan da mańyzdy – ákimshiliktiń norma shyǵarý fýnksıasy.

«Iaǵnı, Alataý qalasy organdaryna áleýmettik-ekonomıkalyq salada jeke normatıvtik aktiler qabyldaý múmkindigin beretin arnaıy retteýshi ókilettikter. Bul konstıtýsıalyq zańnyń mandatynan tikeleı týyndaıdy», – dep túsindiredi ol.

Sábına Sádıeva zańnyń basty jańalyqtarynyń qatarynda «sıfrlyq bastama» prınsıpin atap ótedi. Onyń aıtýynsha, bul qujattardy elektrondy formatqa kóshirý ǵana emes, sonymen qatar jabyq sheshimder men «qolmen tejeý» múmkindigin joıýǵa degen talpynys.

«Zań revolúsıalyq normany engizedi – kez kelgen ákimshilik prosedýralar nemese aktiler, eger olar alǵashqyda qalalyq qoımada ashyq sıfrlyq formatta ornalastyrylmasa, jaramsyz bolyp tabylady. Bul «qolmen tejeý» jáne qujattardyń joǵalýy múmkindigin tolyǵymen joıady», – deıdi Sádıeva.

İs júzinde bul qarapaıym ereje degendi bildiredi: eger sheshim ashyq sıfrlyq qoımada bolmasa, zańdy túrde ol joq bolyp sanalady.

«Alataýdaǵy eshbir sheneýnik qujatqa «artqy kúnmen» qol qoıyp, ony ústelge salyp, sheshim qabyldandy dep aıta almaıdy. Eger akt ashyq sıfrlyq qoımada bolmasa – ol zańdy túrde joq, jaramsyz. Mundaı talapty nemese sheshimdi azamat nemese kásipker jaı ǵana elemeýge quqyly», – dep atap ótedi ol.

Sádıevanyń aıtýynsha, búkil el aýmaǵynda mundaı tásil ázirge múmkin emes, biraq Alataý ony synap kórýge bolatyn alańǵa aınalýy tıis.

Taǵy bir mańyzdy tetik – ákimshilik naǵyz «bir tereze» retinde jumys isteıdi. Sádıeva bul portal nemese kezekti IT-júıe emes, negizgi retteý prosesteri shoǵyrlanǵan, fızıkalyq túrde uıymdastyrylǵan orta ekenin atap kórsetedi.

«Ákimshilik ózi bıznes-lısenzıalar beredi, zańdy tulǵalardy tirkeıdi, baqylaýdy júzege asyrady jáne joǵary sapaly ınfraqurylymy bar elderdiń sheteldik lısenzıalary men sertıfıkattaryn ishki búrokratıany aınalyp ótip tanıdy. Iaǵnı, bul «portal» emes, saıt emes, IT-júıe emes. Bul fızıkalyq túrde uıymdastyrylǵan, avtonomdy «bir tereze». Barlyq retteý jáne barlyq prosester onyń ishinde», – dep túsindiredi sarapshy.

Dál osy, Sádıevanyń pikirinshe, ádettegi búrokratıalyq júıeniń basty máselesin – bir jobany ártúrli vedomstvolarmen kelisý qajettiligin joıýy tıis, olardyń talaptary jıi bir-birine qaıshy keledi.

«Qazaqstan – bul eldiń ózinde, klımatta nemese qaqtyǵystarda, ınvestorlardyń nemese aqshanyń joqtyǵynda emes, «ákimshilik paralıch» jaǵdaıyndaǵy keıs. Bul úılestirýdiń naqty máselesi. Investorlardyń ózderiniń aıtýynsha, kádimgi óńirde zaýyt ashý úshin bıznes ondaǵan mınıstrlikpen jobany kelisýi kerek, olardyń buıryqtary jıi bir-birine qaıshy keledi. Bul jyldarǵa sozylýy múmkin. QZRK bul ákimshilik sıkldi túbegeıli qysqartady», – deıdi ol.

Zań sonymen qatar qala ishindegi rólderdiń ádettegi bólinisin ózgertedi. Sadıevanyń aıtýynsha, mindetterdiń biri – «órt sóndirý» praktıkasynan bas tartyp, strategıalyq damý men aǵymdaǵy qalalyq operasıalardy bólý.

«Qala fýnksıalardy qatań bólý relsterine kóshedi: ákimdik operasıalarmen, ákimshilik – strategıalyq damýmen aınalysady. Master-jospar men strategıa 15 jyldyq uzaq merzimdi jospar negizinde 15 jylǵa bekitiledi. Olardy 5-10 jylda bir retten jıi emes túzetýge bolady. Eger ákimshilik master-josparǵa qaıshy keletin bir sáttik sheshim qabyldasa, ınvestorlar ony sot arqyly joıýǵa quqyly. Bul oıyn erejeleriniń uzaq merzimdi boljamdylyǵyn qamtamasyz etedi», – dep túsindiredi sarapshy.

Bul modelde ákimshilik ádettegi búdjettik organ retinde emes, aýmaqty damytý korporasıasy retinde jumys isteýi tıis.

«Ákimshilik Damý Korporasıasy (Development Corporation) logıkasy boıynsha jumys isteıdi – onyń mindeti kapıtal, talanttar, tehnologıalar tartý jáne ınfraqurylymdy damytý. Al ákimdik ınvestısıalyq mindetterden bosatylady – ol tek operasıalyq basqarýǵa, áleýmettik máselelerge jáne azamattardyń kúndelikti ómirine (mektepter, aýrýhanalar, abattandyrý) jaýapty qyzmet kórsetý ortalyǵyna aınalady», – deıdi Sadıeva.

Odılov eger eki negizgi tirek – ókilettikterdi shoǵyrlandyrý jáne norma shyǵarý fýnksıasy – ýaqyt óte kele álsirese, zańnan kútiletin nátıje aıtarlyqtaı tómendeýi múmkin dep eskertedi.

«Eger bul eki tirek komponenti ýaqyt óte kele álsirese, zańnan kútiletin nátıje aıtarlyqtaı tómendeıdi. Sáıkesinshe, ınstıtýsıonaldyq ortanyń jáne bazanyń jańa deńgeıi týraly, sondaı-aq boljamdy jáne turaqty oıyn erejeleri men ınvestısıalar týraly aıtý múmkin bolmaıdy», – dep qorytyndylaıdy ol.

Hrýshevkanyń ornyna taza paraq

Nege eksperıment úshin Almaty nemese Astana emes, jańa qala tańdaldy? Sarapshylardyń pikirinshe, bul tek bos aýmaqqa baılanysty emes. Eski qalalar ınfraqurylym men jerden bastap, basqarý ádetteri men ártúrli toptardyń múddelerine deıin tym kóp jınaqtalǵan shekteýlerdi alyp júredi.

Tımýr Odılov túsindiredi: kóptegen elderde jańa qalalar ekonomıka men basqarýdyń jańa modelderin iske qosý alańdaryna aınalǵan. Qalyptasqan aýmaqtarda mundaı ózgerister jıi aldymen eski ákimshilik jáne quqyqtyq máselelerdi sheshýdi talap etedi.

«Memleket qalyptasqan aýmaqta mundaı ózgeristerdi engizýge tyrysqanda, ol kóptegen jınaqtalǵan shekteýler men qaıshylyqtarǵa tap bolady, tek ákimshilik jáne quqyqtyq turǵydan alǵanda tarıhı máselelerdi «sheshýge» óte kóp jyl ketedi», – deıdi Odılov.

Kerisinshe, jańa qala bolashaq ekonomıkanyń mindetterine saı nólden bastap qurýǵa múmkindik beredi – ótkenniń murasyna beıimdelýdiń ornyna.

«Jańa qala bastapqyda bolashaq ekonomıkanyń mindetterine saı zamanaýı ınfraqurylymdy, sıfrlyq ortany jáne retteý júıesin qurýǵa múmkindik beredi», – dep atap ótedi ol.

Sábına Sádıeva muny Greenfield Governance – taza paraqtan basqarý tujyrymdamasy arqyly túsindiredi. Bul ınstıtýttar, quqyqtyq rejım jáne fızıkalyq keńistik bir mezgilde jasalatyn tásil.

«Eski «hrýshevkaǵa» últrazamanaýı «aqyldy úı» júıesin engizýge tyrysyp kórińiz. Onda basqa da kóptegen problemalar bolýy múmkin – eski symdar, josparlaý, ınternettiń joqtyǵy, konservatıvti kórshiler. Bul gıpotetıkalyq mysal, biraq siz orasan resýrstardy jumsaısyz jáne nátıjesinde «qısyq kompromısske» ıe bolasyz. Mundaı shyǵyndarmen taza ýchaskede nólden bastap zamanaýı úı salý ońaıyraq», – dep túsindiredi Sádıeva.

Sondyqtan da, onyń aıtýynsha, Alataý kezdeısoq tańdalmaǵan – munda eski erejelerdiń ınstıtýsıonaldyq murasy joq.

«Bul taza paraq, munda jańa retteý modelin jáne ınfraqurylymdy qurýǵa bolady, al sátti synaqtan keıin onyń úzdik elementterin eldiń basqa óńirlerine ımporttaýǵa bolady», – deıdi sarapshy.

Qazirgi qalalarda, Sádıeva jalǵastyrady, basqa tetik jumys isteıdi – Path Dependency, nemese joldyń áseri. Bul burynǵy sheshimderdiń bolashaq damýdy shekteıtin jaǵdaıy.

«Kez kelgen basqa qalada eski fızıkalyq ınfraqurylymnyń, basqarý dástúrleriniń, múddelerdiń jáne tyǵyz bıznes qabatynyń úlken júgi bar. Bul «damý jolyn» qalyptastyrady. Path Dependency (Jol áseri) – ınstıtýsıonaldyq ekonomıkadaǵy qubylys, munda eski qalalar ózderiniń burynǵy sheshimderiniń qyspaǵynda qalady», – dep atap ótedi ol.

Bul ásirese iri qalalar mysalynda jaqsy kórinedi, munda árbir jańa joba tehnıkalyq, sondaı-aq saıası-ákimshilik shekteýlerge ǵana emes, sonymen qatar basqa da máselelerge tap bolady.

«Almatyda nemese Astanada jınaqtalǵan aýytqýlar men ınfraqurylymdyq sharshaý, óz elıtalyq múddeleri, jer daýlary jáne qalyptasqan búrokratıa bar. Qolaıly platformalyq basqarýdy engizýge, tereń sıfrlyq qabatty damytýǵa tyrysý – bul táýekelderdi, joba merzimderin jáne olardyń qunyn arttyrý bolyp tabylady», – dep sanaıdy Sádıeva.

Sádıevanyń pikirinshe, astanany kóshirý jáne Túrkistandy damytý tájirıbesi Qazaqstanǵa mańyzdy sabaqtar berdi. Endi, onyń aıtýynsha, eski sheshimderdiń júginsiz jańa modeldi synap kórýge bolatyn «taza», salystyrmaly túrde kishi jáne perspektıvaly qala qajet boldy.

Avtonomıa bar, separatızm joq

Alataýdyń erekshe mártebesi sózsiz taǵy bir skeptıkalyq suraq týdyrady: jańa qala «memleket ishindegi memleketke» aınalyp ketpeı me? Eger onyń óz erejeleri, bólek ákimshiligi, basqarýdyń ózindik logıkasy jáne arnaıy rejımniń basymdyǵy bolsa, avtonomıa men jalpy júıeden shyǵý arasyndaǵy shekara qaıda ótedi?

Sábına Sádıeva bul shekara zańda anyq belgilengen dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, Alataý basqarýshylyq jáne ekonomıkalyq máselelerde derbestik alady, biraq saıası bólektik almaıdy.

«Separatızm» qaýpi joq, jalpy memlekettik basqarý júıesiniń turaqsyzdyǵy qaýpi joq. «Baqylaý/avtonomıa» demarkasıalyq syzyǵy anyq júrgizilgen. Ulttyq qaýipsizdik, qorǵanys, prokýratýra, shekaralar – bul ortalyqtyń monopolıasy», – deıdi sarapshy.

Qalany basqarý júıesi jalpy memlekettik tik qurylymǵa kiriktirilgen kúıinde qalady.

«Alataýdyń joǵary basqarý organy Premer-mınıstr bastaǵan keńes bolyp tabylady, al onyń quramyn Prezıdent bekitedi. Bul qalanyń baǵynyshtylyǵyn qamtamasyz etedi, biraq basqarý bóliginde avtonomıany saqtaıdy», – dep túsindiredi Sádıeva.

Tımýr Odılov sondaı-aq, arnaıy quqyqtyq rejım federalızasıa nemese Qazaqstannan tys bólek ıýrısdıksıanyń paıda bolýy degendi bildirmeıtinin atap ótedi.

«Birden aıtaıyn, bul eshqandaı federalızasıa emes, jáne «memleket ishindegi memleket» emes. Alataýdyń eshqandaı saıası sýbektiligi joq. Qaýipsizdik júıesi búkil el úshin biryńǵaı», – deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, bul eldiń quqyqtyq órisinen shyǵý týraly emes, biryńǵaı júıe ishindegi zańnamanyń arnaıy segmenti týraly.

«Bul quqyqtyq retteýdiń ishki dıferensıasıasy modeli. Zań mátininde Alataý qalasynyń zańnamasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Alataý qalasynyń arnaıy quqyqtyq rejımi týraly zańnamasyna jatatyny týraly tikeleı aıtylǵan. Iaǵnı, bul Qazaqstan zańnamasynyń bir bóligi, biraq arnaıy bólingen jáne basqa, Konstıtýsıanyń ózimen bekitilgen», – dep atap ótedi Odılov.

Bul rette, Sádıevanyń pikirinshe, joba úshin basty táýekel qalanyń artyq derbestiginde emes. Kerisinshe, eski búrokratıalyq júıe tarapynan ókilettikterdi berýge daıyn emes eski búrokratıalyq júıeden qaýip tónýi múmkin.

«Qalanyń bılik tik qurylymyna qaýip tóndirýi týraly sóz joq, kerisinshe, ortalyq búrokratıa tarapynan bul eksperımentti sabotaj jasaý qaýpi bar. Bul «búrokratıa zańy» óz ómir keńistigin keńeıtý úshin, al bizdiń ortalyq mınıstrlikterimiz tarıhı túrde bılikti bólisýge qulyqsyz», – dep sanaıdy sarapshy.

Sarapshynyń aıtýynsha, zań shyǵarýshylar memlekettik organdardyń qysym kórsetý jáne jańa basqarý júıesiniń jumysyna aralasý áreketteriniń qaýpin aldyn ala eskergen.

«Olardyń aralasý jáne sáıkessiz tekserýler júrgizý áreketteriniń qaýpi sonshalyqty aıqyn bolǵandyqtan, QZRK-da Alataý organdaryna kedergi keltirgen QR laýazymdy tulǵalaryna arnalǵan tártiptik jaýapkershilik tikeleı qarastyrylǵan», – deıdi ol.

Odılov óz kezeginde rejımniń óziniń qorǵanys tetikterin sıpattaıdy.

«Zańda birqatar qorǵanys tetikteri qarastyrylǵan. Men olardy «membranalar» dep ataımyn. Alataý rejımi óndiris pen tehnologıalardan bastap qonaq úı, medıa jáne oıyn-saýyq bıznesine deıingi keń aýqymdy salalardy qamtıdy. Basty shart – bir: salyqtyq jáne valútalyq artyqshylyqtar úshin formaldy tirkeý emes, qala aýmaǵynda naqty ekonomıkalyq qyzmet. Dál osy úshin zańda naqty qatysýdy rastaý tetikteri qarastyrylǵan. Rejım keń ashyq, biraq sqemalar úshin emes», – dep túsindiredi sarapshy.

Alataý bar nárseni kóshirý úshin emes, Qazaqstanda áli joq nárseni qalyptastyrý úshin jasalýda, dep qosady ol.

«Sonymen qatar, zań qarjylyq turaqtylyq prınsıpine negizdelgen jáne rejımniń negizgi elementterine memlekettik baqylaý tetikterin qarastyrady. Alataýdaǵy barlyq jeńildikter, valútalyq jáne krıpto rejımder boıynsha dıferensıasıalanǵan erejeler, barlyq ozyq nárseler elge jalpy qarjylyq zıan men táýekelder keltirmeýi tıis. Tek paıda, tikeleı nemese janama túrde Alataýdaǵy qosymsha ekonomıkalyq belsendilik arqyly. Bul «ofshorǵa qarsy membrana» sıaqty», – dep túsindiredi sarapshy.

Nazarbaev Zıatkerlik Mektepteri, Air Astana, MFSA – endi búkil qala

Alataýdyń barlyq ereksheligine qaramastan, Qazaqstan úshin arnaıy rejımniń logıkasy jańa emes. El buryn da eski júıe ishinde bólek «tıimdilik araldaryn» – erejelerdi jyldam ózgertýge, jańa tásilderdi synaýǵa jáne keıinnen búkil júıege áser ete alatyn basqarý tájirıbesin ósirýge bolatyn keńistikter qurýǵa tyrysqan.

Sábına Sádıeva Alataýdyń dál osy qazaqstandyq dástúrdiń jalǵasy ekenin sanaıdy. Tek endi bul jeke uıym, joǵary oqý orny, kompanıa nemese iskerlik ortalyq týraly emes, búkil qala týraly.

«Alataý – bul eski júıe ishinde «tıimdilik araldaryn» qurý boıynsha qazaqstandyq tásildiń taǵy bir kórinisi. Tek bul joly memleket jeke uıymdardan búkil qala aýqymyna kóshti», – deıdi ol.

Mysal retinde Sádıeva NZM, Nazarbaev Ýnıversıteti, Air Astana jáne MFSA-ny keltiredi – bul jobalardyń árqaısysy ózindik jolmen ádettegi ákimshilik logıkadan shyqqan.

«Air Astana kvazımemlekettik sektorda brıtandyq menedjmenttiń halyqaralyq standarttary boıynsha jumys isteıtin basqarý anklavy retinde quryldy. MFSA kelesi qadamdy jasady – qarjy sektory úshin quqyqtyq anklav, aǵylshyn quqyǵyn qurdy», – dep atap ótedi Sádıeva.

Onyń pikirinshe, osylaısha biz, ult retinde, ózimizdi artyq táýekelge ushyratpaı, «operasıalyq júıemizdi» óte jyldam ózgertýdi úırenemiz.

«Osy «ınstıtýsıonaldyq eksperımentterden» keıin jańalyqtar, tájirıbe jáne jańa quzyretteri bar adamdar jalpy memlekettik basqarýǵa aýysady», – deıdi sarapshy.

Tımýr Odılov Alataý qandaı da bir sheteldik modeldi kóshirmeıtinin atap ótedi. Zańdy ázirleý kezinde ártúrli tásilder zertteldi – halyqaralyq qarjy ortalyqtarynan bastap, Qytaı, Koreıa, Taıaý Shyǵys elderi, Túrkıa jáne Úndistannyń jańa qalalary men arnaıy ekonomıkalyq aımaqtaryna deıin.

«Alataý qandaı da bir modeldi kóshirmeıtinin atap ótý mańyzdy. Kerisinshe, bul úzdik halyqaralyq tásilderdi qazaqstandyq quqyqtyq jáne memlekettik júıege engizýge degen talpynys. Memlekettik basqarý bóliginde Alataý modeli Abu Dhabi Global Markets-ten, jerdegi ekonomıka modeli boıynsha – Shenchjenden alynǵan», – dep túsindiredi ol.

Álemdegi uqsas jobalar nege sátsiz aıaqtalǵanyn túsiný de mańyzdy boldy.

«Konsýltanttar komandasy jasaǵan eń mańyzdy nárse – qaıtalanatyn qatelerdi, ıaǵnı ártúrli elderdegi sátsiz tájirıbeni anyqtaý boldy. Biz munyń bárin jınap, taldap, zańdylyqtardy anyqtap, sátsiz tájirıbeni qaıtalamas úshin arhıtektýrany qurdyq», – deıdi ol.

Mundaı jobalardyń statısıkasy kóńilsiz.

«Statısıka boıynsha, sońǵy 10 jylda álemdegi osyndaı 1000 jobanyń tek 40 paıyzy ǵana sátti bolǵan. Al sebebi – tolyq emes qurylǵan nemese júzege asyrylmaǵan qoldaýshy ınstıtýttar», – dep atap ótedi sarapshy.

Sondyqtan Alataýdyń basty táýekeli ıdeıada emes, ony júzege asyrýda.

«Sondyqtan Alataý úshin basty ınstıtýsıonaldyq táýekel – bul júıeniń is júzinde salynǵan modeldi júzege asyrý qabileti. Bul qala ákimshiliginde úlken kásibı komandany qalyptastyrý, olardyń quzyrettilik deńgeıi, prosedýralar, sheshim qabyldaý mádenıeti, ishki tártip, baǵytty túsiný, rejımniń belgili bir adamǵa táýelsiz qajetti logıkany qaıtalaı alý qabileti týraly másele», – dep sanaıdy Odılov.

Naǵyz KPI 10 jyldan keıin paıda bolady

Záýlim ǵımarattar, aerotaksı, ınvestısıalar jáne arnaıy zań týraly barlyq áńgimelerden keıin basty suraq sol kúıinde qalady: Alataýdyń sátti bolǵanyn qalaı bilýge bolady? Sarapshylardyń pikirinshe, munda jyldam jaýap joq. Mundaı jobany tek alǵashqy salymdar, ádemi prezentasıalar nemese qurylys qarqyny boıynsha baǵalaý múmkin emes.

Tımýr Odılov Alataý úshin tez nátıje kútýge berilmeýdiń mańyzdy ekenin sanaıdy.

«Árıne, munyń bári bir-eki jylda, tipti 5 jylda da bolmaıdy. Munda kútýdi basqarý mańyzdy. Bul ondaǵan jyldarǵa arnalǵan joba. Shenchjen, biz biletindeı, 1980 jyldan bastap qurylǵan – balyqshy aýylynan Qazaqstannan 3 ese artyq JİÓ-i bar, 18 mıllıon halqy bar qalaǵa aınaldy, ıaǵnı 40 jyldan astam ýaqyt ótti. Abý-Dabı ADGM rejıminde (arnaıy ıýrısdıksıa) 2013 jyly quryla bastady jáne tek sońǵy jyldary ǵana talanttar men bıznes úshin tartymdy orynǵa aınaldy», – deıdi ol.

Investısıalar mańyzdy, biraq olardyń ózderi sońǵy maqsat emes – jumys isteıtin ınstıtýsıonaldyq ortanyń paıda bolýy mańyzdyraq.

«Basty kórsetkish – Alataý zamanaýı basqarý men ınvestısıalardy tartýdyń naqty jumys isteıtin modeline aınala ala ma. Men dál bilemin: ınstıtýsıonaldyq orta birinshi orynda – ınvestısıalar kúshti ınstıtýttar, boljamdy erejeler jáne memlekettiń óz sheshimderin dáıekti túrde, tulǵaǵa táýeldi qolmen basqarý arqyly emes, ornatylǵan tetikter arqyly oryndaý qabileti bar jerge keledi. Investısıalar, talanttar, tehnologıalar jáne halyq ózdiginen tartylady», – dep sanaıdy sarapshy.

5 jyldan keıin jeńis tartylǵan aqshanyń rekordtyq somasy emes, ákimshiliktiń óziniń sapasy bolady.

«Eger 5 jyldan keıin bizde Alataý ákimshiliginiń kúshti, quzyretti jáne ashyq ákimshiligi bolsa, sheshimderdi retteý jáne oryndaý tetikteri búkil el boıynsha, tek Alataý sheńberinde ǵana emes, rettelgen bolsa, bul jeńis bolady. Másele mynada, bul sabyrlylyqty, tabandylyqty talap etedi jáne qysqa merzimde ólsheý qıyn. Basty saıası qaýip – «jedel jeńisterdi» kútý», – deıdi ol.

Sábına Sádıeva tabystyń basty markeri retinde búdjettik ózindik qamtamasyz etýdi jáne qalanyń damýdy óz betinshe qaıtalaı alý qabiletin ataıdy.

«Men úshin basty marker – naqty «búdjettik ózindik qamtamasyz etýdiń» bastalýy jáne damýdyń avtonomdy ekojúıesin qurý. Birinshi kezeńde bári jalpy kórsetkishterge qaraıdy: jumys oryndary, tartylǵan mıllıardtaǵan dollar kólemi, alymdar men salyqtar. Biraq memlekettik basqarý úshin Alataý basqarý rejıminiń ınstıtýsıonaldyq turaqtylyǵy tabystyń shynaıy ólshemi bolady», – dep sanaıdy sarapshy.

Onyń aıtýynsha, naǵyz tabys qala Astanadan qolmen súıemeldeýsiz ósýdi ózi generasıalaı bastaǵan kezde keledi.

«Iaǵnı, qalanyń quqyqtyq jáne sıfrlyq platformasy ekonomıkalyq ósýdi avtomatty túrde, Astanadan turaqty saıası ınvestısıalar men ınvestorlardy «qolmen jetekteý» qajettiliginsiz qaıtalaı bastaǵan kezde. Ózin-ózi óteıtin jáne óz azamattaryn asyraıtyn, respýblıkalyq sýbsıdıalarǵa emes, «ınstıtýsıonaldyq sheńber» esebinen damýdy generasıalaıtyn avtonomdy qala», – deıdi Sadıeva.

Naǵyz KPI, Odılovtyń pikirinshe, áldeqaıda keıinirek – shamamen 10 jyldan keıin paıda bolady.

«Durys júzege asyrylsa, 10 jyldan keıin Alataý ólshemdi jańa ekonomıkalyq belsendilikti – onyń bolmaǵanda jańa salalardy, jumys oryndaryn jáne salyq bazasyn generasıalaýy tıis. Mine, rejımniń naǵyz KPI osy», – dep qorytyndylaıdy sarapshy.

Osy turǵydan alǵanda, Alataý tek qalalyq joba ǵana emes, búkil el úshin zerthana bolyp qala beredi. Eger basqarýdyń jańa modeli shekteýli aýmaqta jumys istese, onyń jekelegen elementterin basqa óńirler men salalarǵa aýystyrýǵa bolady.