InfoHub Logo

Kashaǵan ken ornyndaǵy kúkirtti saqtaýǵa qatysty ekologıalyq daý shıelenisip, halyqaralyq janjalǵa aınalýda. Bul jaǵdaı Qazaqstannyń ekologıalyq múddelerin qorǵaý jáne ınvestısıalyq klımatty saqtaý arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý qabiletine synaq bolyp otyr.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Kúkirt máselesiniń mán-jaıy

2023 jyly Kashaǵandaǵy joǵary kúkirtti munaıdy óndirý kezinde paıda bolatyn kúkirtti saqtaý sharttaryn buzǵany úshin aıyppul salyndy. Astana qalasynyń mamandandyrylǵan ákimshilik soty jeltoqsanda operatordyń apelásıasyn qanaǵattandyrmaı, aıyppuldy rastady. Alaıda, budan ári shaǵymdaný múmkindigi qaldyryldy.

Osydan keıin NCOC halyqaralyq ınvestısıalyq kelisimder men ınvestorlar úshin «ádil jáne teń quqyly rejım» qaǵıdatyna silteme jasap, arbıtrajdyq talqylaýǵa barýǵa nıetti ekenin resmı túrde málimdedi.

Kúkirt – jaı ǵana «usaq-túıek» emes

Kúkirttiń ózi asa ýly qaldyqtar qataryna jatpaıdy. Alaıda, másele onyń hımıalyq formýlasynda emes, saqtaýdyń aýqymy men merziminde. Uzaq ýaqyt saqtaý kezinde kóptegen táýekelder týyndaıdy: atmosferaǵa kúkirtti qosylystar bólinedi, kúkirt shańy paıda bolady. Bul shań aımaq turǵyndarynyń densaýlyǵyna teris áser etetini buǵan deıin dáleldengen.

Sonymen qatar, totyǵý kezinde kúkirt topyraqtyń qyshqyldanýyn kúsheıtip, onyń hımıalyq quramyn ózgertetin qosylystar túzedi.

Kaspıı: joǵary sezimtal aımaq

Kashaǵan ken orny Kaspıı teńiziniń soltústik bóliginde ornalasqan. Bul aımaq óńirdegi eń sezimtal ekosıstemalardyń biri bolyp sanalady. Sýdyń azdyǵyna baılanysty munda ártúrli lastanýlarǵa tózimdilik tómen, bul biregeı faýnaǵa qatty áser etedi. Kaspıı ıtbalyǵynyń jappaı qyrylýy budan burynnan beri jańalyq emes – janýarlardyń máıitteri merzimdi túrde jaǵalaýǵa shyǵarylady.

Ekologtar munaı óndirý qaldyqtarynyń kez kelgen túri bir rettik zıan emes, uzaq merzimdi qysym faktory ekenin aıtady. Qaýip – jınaqtalatyn áserde.

Kashaǵan – álemdegi eń tehnologıalyq kúrdeli jobalardyń biri. Quramynda kúkirttiń joǵary bolýy ony «klasıkalyq» munaı ken oryndaryna qaraǵanda ekologıalyq turǵydan qaýiptirek etedi.

Aqsha, ınvestısıa jáne qysym

Bul janjal ekologıa sheńberinen áldeqashan shyǵyp ketti. Sot talqylaýlarymen qatar, NCOC aksıonerleriniń 2-kezeńdik jobany (óndirýdi keńeıtý) iske qosý týraly túpkilikti ınvestısıalyq sheshim qabyldaýy tek gaz óńdeý zaýytynyń jobalaýy aıaqtalǵannan keıin ǵana múmkin bolatynyn habarlady. Bul jobany QazaqGaz jáne Katardyń UCC Holding kompanıalary júzege asyrady.

Operator óz jobasynyń EPC merdigerleri men qubyr jetkizýshilerine 1,24 mıllıard dollar tóleýge daıyn ekenin málimdedi.

Alaıda, aqpan aıynda Shell kompanıasynyń bas dırektory Vael Savan Qazaqstanǵa jańa ınvestısıalardy toqtatýy múmkin ekenin eskertti. Bul sheshim memleket pen Batys munaı kompanıalary arasyndaǵy mıllıardtaǵan dollarlyq halyqaralyq arbıtrajdarǵa baılanysty.

Nege kúkirtke mán berilmedi?

2,3 trıllıon teńgelik ekologıalyq aıyppul kezdeısoq nemese qatelik emes. Bul Kashaǵan aksıonerleriniń sheshimderdi kóp jyldar boıy keıinge qaldyrýynyń nátıjesi. Energy Monitor qorynyń dırektory Nurlan Jumaǵulovtyń aıtýynsha, kúkirtti saqtaý jáne shyǵarý máselesi 2017 jyldan beri joba aıasynda talqylanyp kelgen. Aksıonerler jańa Ekologıalyq kodeks boıynsha aıyppuldardyń ósetinin bilgen, biraq kúkirtti shyǵarý ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz bolǵandyqtan, naqty qadamdar jasalmaǵan. Óńirdiń ekologıalyq táýekelderi ekinshi kezekke ysyrylǵan.

«Tórt-bes jyl boıy hat almasyp, birde-bir sheshim qabyldanbady. Bul ádeıi keshiktirý boldy ma degen suraq týyndaıdy», - deıdi Jumaǵulov.

Onyń aıtýynsha, aksıonerler úshin aıyppul asa aýyr tımeıdi. Olar jobanyń kirisiniń 94%-yna jýyǵyn (jylyna shamamen 10 mıllıard dollar) alady, al Qazaqstannyń úlesi shamamen 6%-dy quraıdy. Bul jaǵdaıda aıyppul – jyldyq aqsha aǵynynyń bir bóligi ǵana.

Jumaǵulov Batys elderinde ekologıalyq problemalardy jasyrý kóbinese aıyppulǵa emes, qylmystyq jaýapkershilikke ákep soǵatynyn aıtady.

Ekologıa nemese ınvestısıalyq klımat?

Mine, kúkirt týraly daý Qazaqstannyń ekologıalyq múddelerin qorǵaý, tabıǵı resýrstardy baqylaý quqyǵyn qorǵaý jáne sonymen birge ınvestısıalyq tartymdylyǵyn saqtaý qabiletiniń synaǵyna aınaldy. Kaspıı úshin bul – munaı óndirýdiń artýy jaǵdaıynda ómir súrý máselesi. Sondyqtan bul janjal «tehnıkalyq» sheńberden shyǵyp, saıası, ekonomıkalyq jáne ekologıalyq sıpat aldy. Onyń nátıjesi Qazaqstannyń damý men saqtaý arasyndaǵy tepe-teńdik úshin qandaı baǵa tóleýge daıyn ekenin kórsetedi.

Ekologıa ma, kapıtal ma?

Qazaqstanǵa uzaq jáne kúrdeli zańdyq qarsylyqqa daıyndalý qajet sıaqty. Jobalardy toqtatý týraly astarly eskertýler bolashaq ınvestısıalarmen shantaj jasaýdy eske salady. Bul – Qazaqstannyń ulttyq múddelerdi qorǵaý jáne iri ınvestorlardyń qysymyna tótep berý qabiletin tekseretin ádis. El óz jerindegi tirshilikti joıý esebinen jer qoınaýyn ıgerýge bolmaıtynyn dáleldeı ala ma?

Men ekologıa mınıstrliginde jumys istegenmin jáne ónerkásip múddeleri men qorshaǵan ortany qorǵaý arasyndaǵy kompromısterdiń praktıkada qalaı kórinetinin bilemin. Ekologıa ekonomıkaǵa kedergi emes, onyń irgetasy ekenin dáleldeı alamyn.

Investor elge kirgende, ol salyq rejımin jáne kelisimshart sharttaryn ǵana emes, ekologıalyq talaptardy da qabyldaıdy. Bul talaptar «פתאום» paıda bolmaıdy jáne qysym formasy emes – bul memlekettiń óz aýmaǵyn, azamattaryn jáne ekosıstemalaryn qorǵaý jónindegi egemendik quqyǵynyń bóligi.

Eger sot sheshimderi saýda-sattyq pen shantaj obektisine aınalsa, onda bul seriktestik emes, tek bir jaqtyń paıdasyna jumys isteıtin qarym-qatynas bolyp sanalady.

Qazaqstan shıkizat ekonomıkasynyń ondaǵan jyldary úshin tym qymbat baǵa tóledi, sondyqtan búgin «qazirgi aqsha» men «keıingi saldarlar» arasynda taǵy da tańdaý jasaýdyń qajeti joq. Ekologıalyq talaptar – bul jaýapkershiliktiń eń tómengi deńgeıi. Eger iri halyqaralyq oıynshylar shynymen de ESG, turaqty damý jáne «jasyl» standarttarǵa adaldyǵyn málimdese, onda ekologıalyq shekteýlerdi qabyldaý shantajǵa sebep bolmaýy tıis.