InfoHub Logo

Klımattyń ózgerýi saldarynan bes eldiń jaǵalaýyn shaıyp jatqan álemdegi eń úlken tuıyq sý qoımasy jyldam tarylyp barady. Ekologtar 1990 jyldary bastalǵan sý deńgeıiniń tómendeýi endi qaıtymsyz sıpat alyp, aımaqty Aral teńiziniń kebýimen para-par katastrofaǵa ushyratýy múmkin ekenin eskertýde.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Basty sebep – jahandyq jylyný

Ǵalymdar teńizdiń tartylýynyń negizgi sebebi retinde jahandyq jylynýdy ataıdy. Janarmaıdy jaǵýdan bólinetin parnıktik gazdar temperatýranyń kúrt kóterilýine ákelip, Kaspıı betinen qarqyndy býlanýǵa sebep bolady. Jaýyn-shashynnyń azaıýy jáne ózenderdiń, ásirese, jalpy sýdyń 80%-yn quraıtyn, ondaǵan jyldar boıy bógetter men sýarý júıelerimen rettelip kelgen Volga ózeniniń sýynyń azaıýy jaǵdaıdy qıyndatady. Nátıjesinde, teńizden keletin sýdan áldeqaıda kóp sý býlanyp ketedi.

Ekojúıe men ekonomıkaǵa qaýip

Sý deńgeıiniń tipti 10 metrge tómendeýi Kaspıı teńiziniń úshten bir bóligin tolyqtaı qurǵatyp jiberýi yqtımal. Teńizdiń soltústik-shyǵys bóliginde bul proses qazirdiń ózinde qarqyndy júrýde: buryn ondaǵan myń ıtbalyqtardyń kóbeıýge jınalatyn jaǵalaý mańyndaǵy mańyzdy aımaqtar tolyqtaı qurǵaq jerge aınaldy. Eger sý deńgeıi tómendeýin jalǵastyrsa, ashylǵan teńiz túbi ýly shańdy daýyldardy týdyryp, halyqtyń densaýlyǵyna orny tolmas zıan keltirip, jergilikti klımatty túbegeıli ózgertedi.

Buǵan qosa, sýdyń azaıýy keme qatynasy men balyq aýlaýǵa aýyr ekonomıkalyq soqqy bolyp tıedi. Bul ásirese Qazaqstan men Reseıge tıesili teńizdiń taıaz soltústik bóliginde aıqyn seziledi. Jergilikti porttar kemelerdi ustap turý úshin teńiz túbin shuǵyl ári qymbat jańartýdy qajet etedi, al aldaǵy bes-on jylda bul másele tek ýshyǵa túspek.

Ońtústiktegi, Iran jaǵalaýynda da sýly-batpaqty alqaptardyń nasharlaýynan balyq qory kúrt azaıdy. Buryn gúldengen jaǵalaýdaǵy balyq bazarlary endi ózderiniń kóleńkesine aınaldy.

Birlesken áreket qajet

Bıologtar men ekologtar Kaspıı mańyndaǵy elder áli tek birlesken is-qımyl tetikterin ázirleýdiń eń alǵashqy kezeńinde ekenin atap ótedi.

Alaıda, klımattyń ózgerýi áldeqaıda jyldam júrip jatqandyqtan, bes eldiń úkimetteri Kaspıı ekojúıesiniń buzylý jyldamdyǵymen ózderiniń saıası sheshimderi men ınvestısıalaryn shuǵyl túrde úılestirýi qajet.