InfoHub Logo

Qazaqstan kartop óndirisinde dástúrli túrde ózin-ózi tolyq qamtamasyz etetin el sanalady. Eldiń soltústik jáne shyǵys óńirlerindegi mol ónim ishki suranysty qanaǵattandyryp qana qoımaı, eksportqa da shyǵarylady. Alaıda, sońǵy jyldary statısıkada paradoksaldy jaǵdaı baıqalýda: ımport ósip, saýda oryndarynda shetelden ákelingen ónimder kóbeıip jatyr. Al sharýalardyń ózderi shekteýler men rentabeldiliktiń tómendeýine shaǵymdanýda. Nelikten mundaı negizsiz jaǵdaı oryn alýda?

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Óz-ózine qamtamasyz etýdegi kemshilikter

Ótken jyly Qazaqstanda 2,9 mln tonna, al 2024 jyly 2,6 mln tonna kartop jınaldy. Eń joǵary ónim 2022 jyly – 4 mln tonna bolǵan, bul tutyný deńgeıine sáıkes keledi. Sol kezde bir adamǵa shaqqandaǵy kartop tutynýy jylyna 196 tonna bolsa, byltyr bul kórsetkish 123,4 tonnaǵa deıin tómendegen. Biraq, osyǵan qaramastan, ımport ósýde.

2025 jyldyń alǵashqy 11 aıynda 204,3 myń tonna kartop satyp alyndy. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 2,9 ese kóp. Bul ósimge negizinen Qytaı yqpal etti, olar jetkizýdi 116,9 esege arttyryp, 137,7 myń tonnaǵa jetkizdi. Ekinshi orynda – Pákistan (42,7 myń tonna), úshinshi orynda Reseı (8,1 myń tonna, bul 6,6 esege az) tur. Al Iran kartop eksportyn 24,3 esege arttyryp, 7,1 myń tonnaǵa jetkizdi.

Saqtaý máselesi jáne shyǵyndar

Kartop – maýsymdyq ónim. Kúzde onyń molshylyǵy baıqalady, kóktemde azaıady, al jaz basynda qory qysqaryp qalady. Mundaǵy negizgi másele – saqtaý. Elde 257 kartop qoımasy bar (499,7 myń tonna syıymdylyq). Alaıda, temperatýra men ylǵaldylyqty baqylaıtyn zamanaýı qoımalarǵa ınvestısıa qajet.

Nátıjesinde, jınalǵan ónimniń eleýli bóligi joǵalady, buzylady nemese jınap alǵannan keıin arzan baǵamen satylady. Al kóktemge qaraı tapshylyq paıda bolyp, ony shetelden ákelýge týra keledi. Jınaǵan ónimdi saqtaý úshin Qazaqstanǵa kartop qoımalarynyń qýatyn úsh ese, al jemis-jıdek qoımalarynyń qýatyn eki ese arttyrý qajet.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi atap ótkendeı, azyq-túlik qoımalarynyń jetispeýshiligi qys pen kóktemde kókónister baǵasynyń ósýine áser etedi. Jylytylatyn, jeldetiletin qoımalarsyz bul ónimderdi sapaly saqtaý óte qıyn. Bul óz kezeginde ımporttyń ósýine jáne maýsymaralyq kezeńde baǵanyń qymbattaýyna ákeledi.

Osylaısha, ózimizdiń ónim kúzde arzan baǵamen satylyp, bir bóligi joǵalyp, saqtaý tıimsiz bolady. Al birneshe aıdan keıin, usynys azaıǵanda, ımportqa degen suranys artyp, baǵa da qymbattaıdy. Bul jaǵdaıda Qytaı sıaqty elderdiń úlesi artyp otyr. Alaıda, shetelden ákelingen taýardyń baǵasy árqashan joǵary bolady: tasymaldaý shyǵyndary, deldaldar, valúta baǵamynyń aýytqýy baǵaǵa qosylady. Nátıjesinde, ózimizdiń óndiris tejelip, syrtqy jetkizilimderge táýeldilik arta túsýde.

Memleket belgileıtin baǵalar

Importtyń ósýine ákeletin ekinshi sebep – baǵany tejeýge degen áreketter. Kartop baǵasy kóterile bastaǵanda, el ishinde ónimdi ustap qalý úshin eksportqa shekteý qoıylady. Bul shara, birinshi qaraǵanda, logıkalyq bolyp kóringenimen, onyń keri áseri bar.

Fermerler úshin eksport – ónimdi tıimdi baǵamen satýdyń jalǵyz joly. İshki naryq shekteýli, al satyp alý baǵalary kóbinese ózindik qunynan tómen bolady. Eksport jabylǵan kezde, óndirýshi qıyn jaǵdaıǵa tap bolady: satý kerek, biraq paıda azaıady. Bul uzaq merzimdi perspektıvada kóbirek egip, tehnologıaǵa ınvestısıa salýǵa degen yntany tómendetedi.

Aýyl sharýashylyǵy úshin boljamdylyq óte mańyzdy. Fermer egis josparyn quryp, tuqym satyp alyp, belgili bir baǵa men satý múmkindigine úmittenip, nesıe alady. Oıyn erejeleri kenetten ózgerse – búgin eksporttaýǵa bolady, erteń bolmaıdy – kez kelgen bıznes «tejeýishpen» jumys isteı bastaıdy.

«Fermer eksportqa tyıym salý sebebinen taýaryn óz qalaýynsha ótkizý múmkindiginen aıyrylǵanda, ol tek satyp alýshyny ǵana emes, birneshe jyl boıy qurastyrǵan naryǵyn da joǵaltady. Bul naryqqa qaıta oralý uzaq ýaqytty, kem degende bes jyldy alady. Naryq – óte qatal nárse. Ony jyldar boıy qurasyń, sodan keıin bireýdiń ózimshildigimen, ekonomıkalyq negizdelmegen sheshimimen eksport jabylsa, sen ony joǵaltasyń. Eksport – valúta ekenin túsiný kerek», – deıdi Andreı Streles.

Ol batys elderine qaraýǵa keńes beredi, onda óz óndirýshisi árdaıym basymdyqqa ıe.

«Eýropada, tipti EO aıasynda bolsa da, ár el óz óndirýshilerin qorǵaýǵa tyrysady, kórshi elderden ónim ákelýdi zańdy joldarmen shekteıdi. Áıtpese, fermer búgingi aqshasyn joǵaltyp qana qoımaıdy, onyń bıznesi kúrt quldyrap, erteń sol kartopty úsh ese qymbatqa ákeletin bolady», – dep pikir bildirdi fermer.

Mundaı jaǵdaıda óndirýshi táýekeldi eń qarapaıym jolmen azaıtady: ónim kólemin qysqartady. Bul tabıǵı reaksıa, biraq dál osy áreket eldegi jalpy óndiris deńgeıin birtindep tómendetedi.

«Sheneýnikter óz sheshimderin kókónis baǵasyn tejep otyrmyz dep aqtaıdy. Biraq tájirıbe kórsetkendeı, bul jumys istemeıdi. Bul – popýlısik sharalar», – dep sanaıdy SQO fermeri Andreı Streles.