InfoHub Logo

Qazaqstanda ákesiz ósetin balalardyń sany resmı statısıkada naqty kórsetilmegenimen, bul másele qoǵamda alańdaýshylyq týdyrýda. Ákesi qujatta bar, biraq ómirinde joq balalar «tiri jetim» dep atalady. Bul jaǵdaıdyń sebepteri men saldary qandaı?

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Ákesiz ósetin balalardyń jaı-kúıi

Qazaqstanda áke róliniń mańyzdylyǵy jıi aıtylǵanymen, memleket ákesiniń naqty qatysýynsyz ósetin balalardyń sanyn esepke almaıdy. Resmı derekterde nekesiz týǵan balalar, ákesiniń aty-jóni kórsetilmegen akt jazbalary, jetim balalar, sot talaqtary men alıment sıaqty jekelegen kórsetkishter ǵana tirkeledi. Mysaly, 2025 jyly nekede tirkelmegen áıelderden 37 035 bala týǵan, al ákesiniń aty-jóni kórsetilmegen akt jazbalary 16 906 boldy. Alaıda, nekesiz týǵan bala ákesiz óspeýi de múmkin, ata-anasy birge turyp, bala tárbıeleýi yqtımal.

Sarapshylardyń aıtýynsha, eń ózekti másele – ákesi qujatta bar, biraq balanyń ómirine múldem aralaspaıtyn jaǵdaı. Mundaı balalardy mádenıettanýshy Abylaıhan Qalnazarov «tiri jetim» dep ataıdy. Bul rette qoǵam áli de balany kóbinese ananyń jaýapkershiligi retinde qarastyrady, sondyqtan ajyrasqan nemese nekesiz bala tapqan áıelderdi ákelerge qaraǵanda qatal synaýǵa beıim.

Qujattaǵy áke – ómirdegi áke emes

Advokat Azıza Muqashevanyń aıtýynsha, nekesiz týǵan balanyń ákesin anyqtaý sot arqyly júzege asady. DNK saraptamasy, hat-habarlar, sýretter men kýágerlerdiń sózderi arqyly ákelikti anyqtaý ońaıǵa soǵady. Alaıda, bul proses kóbinese ekinshi taraptyń kedergi keltirýimen qıyndaıdy. Ákesi anyqtalǵan bala alıment, muragerlik jáne basqa da quqyqtarǵa ıe bolady. Biraq qujattaǵy jazýdyń ózi ata-ananyń naqty qatysýyna kepildik bermeıdi.

Kóbinese ákesi qujatta kórsetilgenimen, balanyń ómirinde múldem bolmaıtyn jaǵdaılar kezdesedi. Mádenıettanýshy Abylaıhan Qalnazarov muny «tiri jetim» dep ataıdy. Onyń pikirinshe, bul – erekshe opasyzdyq túri, sebebi bala ákesiniń bar ekenin kórip tursa da, ol ózin elemeıtinin sezedi. Qalnazarov ákelikti tek týý týraly kýáliktegi jazýmen shektemeı, onyń róli, jaýapkershiligi, qamqorlyǵy jáne kúndelikti qatysýymen baılanystyrýdy usynady.

«Bezotsovshına» sózinen bas tartý kerek

Áleýmettanýshy Ásem Qusmanovanyń aıtýynsha, qoǵamda balanyń jaýapkershiligi kóbinese anaǵa júkteledi. Bul – tarıhı patrıarhaldyq modeldiń qaldyǵy. Qazirgi qoǵamda áıelderdiń ekonomıkalyq táýelsizdigi artqanymen, ákelerden tek materıaldyq qamtamasyz etý ǵana emes, emosıonaldy qatysý da talap etiledi. Alaıda, bul ózgerister birkelki júrmeıdi.

Áleýmettanýshylar «bezotsovshına» (ákesizdik) degen sózdi qoldanýdan bas tartýdy usynady. Onyń ornyna «monorodıteldik otbasy» degen termın qoldaný qajet. Bul termın bala men otbasyn qorlamaıdy. Bul – bir ata-ana tárbıeleıtin otbasy qurylymynyń bir túri. Qazaqstanda bul kóbinese ana bolady, biraq keıde áke de bolýy múmkin.

Alıment máselesi

Ákelikti talqylaý jıi alıment máselesine tireledi. Advokat Azıza Muqashevanyń aıtýynsha, sot alıment tóleýdi mindettese de, adam tabysyn jasyrsa, resmı emes jumys istese nemese múlkin týystaryna aýdarsa, ony óndirip alý qıynǵa soǵady. Alıment – bul burynǵy áıeline beriletin aqsha emes, balanyń tamaǵyna, emine, kıimine jáne bilimine arnalǵan qarajat. Eki ata-ana da balalaryn asyraýǵa mindetti.

Áleýmettik qoldaý jáne statısıka

Áleýmettanýshy Ásem Qusmanovanyń aıtýynsha, monorodıteldik otbasylardyń basty qıyndyqtary – materıaldyq-ekonomıkalyq jaǵdaılar. Biraq memlekettik statısıkada mundaı otbasylardyń naqty sany kórsetilmeıdi. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ártúrli áleýmettik táýekelderge baılanysty otbasylarǵa qoldaý kórsetedi, biraq «monorodıteldik» degen sanat boıynsha bólek statısıka júrgizbeıdi. Bul degenimiz, bir ata-anamen ómir súretin otbasylar, eger olar kópbalaly nemese múgedek bala tárbıelemese, tek osy belgisi boıynsha memleketten kómek ala almaıdy.

Qorytyndylaı kele, eshbir vedomstvo Qazaqstanda ákesiniń naqty qatysýynsyz qansha bala ósetini týraly suraqqa jaýap bermeıdi. Bul – qujatta ákesi bar, biraq ómirinde joq bala, ajyrasqannan keıin ómirinen ketken ákesi bar bala, alımenti tólenbeıtin bala, ata-ana quqyǵynan aıyrylǵan ákesi bar bala, tek týý týraly kýálikte ǵana bar ákesi bar bala.

«Tolyq emes otbasy» – úkim emes

Psıhologtardyń aıtýynsha, ákeniń joqtyǵy bala úshin mindetti túrde psıhologıalyq travma bola bermeıdi. Eń bastysy – eresekterdiń jaǵdaıdy qalaı retteıtini. Bala úshin qaýipsizdik, turaqtylyq, emosıonaldy qoldaý mańyzdy. Eger janynda emosıonaldy qoljetimdi jáne qoldaıtyn eresekter bolsa, tolyq emes otbasynda da bala jaqsy damı alady. Ata-ananyń sırek paıda bolyp, qaıta joǵalyp ketýi balanyń boıynda úreı, qorqynysh, senimsizdik týdyrýy múmkin. Balaǵa syılyqtyń quny emes, eresekterdiń ýádesin oryndaýy, onyń ómirine shynaıy qyzyǵýshylyq tanytýy mańyzdy. Bul onyń qaýipsizdik sezimin jáne óziniń qundylyǵyn qalyptastyrady.

Qoǵamda áke – otbasynyń tiregi degen uǵym bar. Alaıda, bul uǵymnyń shyndyqqa saı kelmeıtin jaǵdaılar kóp. Másele balanyń «minsiz emes» otbasynda ómir súrýinde emes, eresekterdiń balanyń ómirinen kenetten joǵalyp ketýinde. Al júıe muny tek sot, qaryz nemese daǵdarys týyndaǵanda ǵana kóredi. Otbasylyq drama áleýmettik máselege aınalǵanda, ony kórip, atap, sheshimin tabý qajet.