Dastarhan batasy: as batasy, onyń mátini jáne aıtylý reti

«Ulyń ósse – er jetkeni, qyzyń ósse – boı jetkeni» dep bilgen halyq ul
bala er jetip, qyz balıǵatqa tolǵannan soń, ár ata — ana «ulyn uıaǵa,
qyzyn qıaǵa qondyrýdy» ózine paryz dep bilgen. Mundaǵy «balıǵattyq
jas»dep qazaqta qyz balanyń 13 — ke tolǵanyn atasa, ul balany «er
jetti» dep tanyp, «on úsh jas otaý ıesi» degen qaǵıdany ustanǵan.

Jasóspirimdik shaqtyń sońy 16 — 17 jasty belgilegen.

Halyq ıslamdyq sharıǵat erejelerin ustanǵandyqtan úsh nárseni basty
qaǵıda: «qyzyń boı jetse, tezirek uzatý, namazdy ýaqytynan ozdyrmaý,
sonan soń qaıtys bolǵan adamdy arýlap, el — jurtymen qoshtastyryp,
keshiktirmeı jer qoınyna tapsyrý. Qalǵan asyǵystyń bári shaıtannyń isi»,
— delinedi. Budan biz ata — babalarymyzdyń uldy erte úılendirip,
qyzdy da tezirek uzatýdy maqsat etýinde ózindik syr bar ekenin uǵynamyz.

Ata — ananyń tilegi – urpaǵy ósip, el bolsa eken, shańyraǵy bıik bop,
úı bolsa eken degen maqsat — múddeni anyq baıqaımyz.

Úılený saltyndaǵy osy dástúrdi XX ǵasyrdyń orta shenine deıin qazaq
jerinde, sondaı — aq shet elde turatyn qazaqtar arasynda biraz ýaqyt
saqtalyp keldi. XX ǵasyrdyń sońǵy jyldarynda jastar 20 — 25 jas
aralyǵynda úılenip, turmys quratyn bolsa, sońǵy ýaqytta nekelesý 28 —
30 jasqa deıin uzaryp kele jatqandyǵy etek alyp barady. Bul másele óz
aldyna bir tóbe. Alaıda bizdiń maqaladaǵy kóteretin maqsatymyz – qazaq
arasynda saqtalyp kele jatqan keıbir salt — dástúr men joralǵylar.

«Úıiri basqany noqta qosady, atasy basqany neke qosady» dep bilgen atam
qazaq «ulyńdy urymǵa, qyzyńdy qyrymǵa» degen zańdylyqty ustanyp,
neǵurlym alys jerden qyz alyp, qyz berisýdi jón dep tapqan. Ondaǵy
negizgi sebep, qazaq óz arasynda kem degende jeti ata aralamaǵan rý
ishinde bir — birinen qyz alysyp, qyz berispegen, qan tazalyǵyn saqtap,
aqyl — esi durys, deni saý urpaq ósirý máselesin erte basta — aq
oılastyrǵan. Sondyqtan da bolar, babalarymyz dúnıege ul kelse,
«shańyraǵym bıiktedi», «qyz týylsa, «órisim ósti» dep qýanǵan. Elmen eldi
jaqyndastyryp, halyqtyń birligi men tatýlyǵyn oılaǵan qazaq qyzdaryn da
erekshe baǵalap: «astyń dámin kirgizgen tuz áýlıe, eldiń sánin keltirgen
qyz áýlıe» deıtin naqyl sózdiń de mánisi tereńde jatqanyn túsiný ár
qazaqqa túsinikti — aq. Úılený salty negizinen qudalyq, úılenýge
daıyndyqtar, toı jáne toıdan keıingi ádet — ǵuryptar sıaqty túrli salt
— dástúr men joralǵylardan turady. Solardyń biri «Quıryq — baýyr
asatý» salty. «Quıryq — baýyr jediń be, quda boldym dediń be» demekshi,
bul qudalyq kezinde kórsetiletin rásimniń ulttyq salt — dástúrimizde
orny erekshe. Quıryq — baýyr qazaq dástúrinde quda bolýdyń zańdy
belgisi – qujaty bolyp bekitilgen.

«Qonaq az otyrady, kóp synaıdy» degen qaǵıdany ustanyp, úı ıeleri
qudalar aldynda sypaıylyq tanytyp, shashý shashyp, dastarhan jaıyp, erekshe
qurmetpen qarsy alady. Qudalarǵa «quıryq — baýyr» pisirip, arnaıy syı
ákeledi. Ákelýshi áıel «baýyrdaı jaqyn, quıryqtar tátti bolyńdar» dep
tilek bildirip, barlyq qonaqtar men qudalarǵa aýyz tıgizedi. Ádette
qazaq arasynda ázil — qaljyńsyz, oıyn — saýyqsyz bir de bir toı
ótpeıtindigi árkimge belgili. Sondaı — aq osy «quıryq — baýyr asatý»

saltynda da qaljyń óleńder men qaǵytpa sózder aıtylmaı qalmaıdy. Sondaı
quıryq — baýyr usynylǵanda aıtylatyn óleńderdi dástúrli qudalyqqa
jınalǵan kezde aıtylatynyn estip júrmiz. Onyń mátini kóbine bylaı
aıtylady:
Quda, quda deısiń — aý,
Quıryq — baýyr jeısiń — aý.

Quıryq — baýyr jemeseń,
Nesine quda deısiń — aý.

Úlken quda, bas quda,
Kishi quda, jas quda.

Quıryq — baýyr ákeldim,
Aýyzyńdy ash quda.

Úlken quda ardaqty — aı,
Kishi quda salmaqty — aı.

Quıryq — baýyr asatam,
Tistep alma barmaqty — aı.

Úlken quda ánekeı,
Kishi quda minekeı.

Quıryq — baýyr asatam,
Kádeleriń qanekeı!?

«Ár eldiń salty basqa, ıti qara qasqa» demekshi, bul óleń ár aımaqta ár
túrli aıtylyp júr. Al Jetisý óńirinde aıtylatyn «quıryq — baýyr»

jyrynyń qulaǵymda qalǵany bar. Bul óleń shýmaqtaryn anam Ajar
Núsipqyzynyń aýzynan jattap alǵanym bar. Anam oryndy jerde ázil aıtyp,
jurtty kúldirip júretin edi.

Sol óleń shýmaqtaryn keltire ketýdi jón sanap otyrmyn. Múmkin, toılar men
jıyndarda aıtyp otyrýǵa kerek bolyp qalar degen nıetpen kópshilikke
usynamyn.

Bizder keldik bir úıge dombyra alyp,
Dombyranyń qulaǵyn oń buradyq.

Aldyńyzǵa ákeldim quıryq — baýyr
Ázil — shyny aralas ánge salyp.

Quda, quda degizgen,
Quıryq — baýyr jegizem,
«Jeı almaımyn» demegin,
Maı ákeldim semizden,
Qudaǵıdyń jamaly — aı,
Maqtaýǵa sóz tabam — aı.

Quıryq — baýyr jegen soń,
Maǵan shapan jabady — aı.

Úrsin — dúrsin, endeshe, úrsin — dúrsin,
Qýanǵanda, qudasha, júziń kúlsin.

Quıryq — baýyr salty ǵoı qazaǵymnyń,
Berem dese kádesin ózi bilsin.

Buzaý — taılaq aıdap pa eń,
Qulyn — bıe baılap eń?

Quıryq — baýyr jegen soń,
Aptalap jat, aılap sen.

Quda, quda degen biz,
Bizde baýyr jegenbiz.

Quıryq — baýyr jegen soń,
«Qudam qandaı!» — degenbiz.

Arpa bıdaı as eken,
Altyn — kúmis tas eken.

Balalarym er jetti,
Qyzyq degen osy eken.

Qazirgi kezde óz janynan qolma — qol sóz shyǵaryp, jyr aıtatyn adamdar
múlde joqtyń qasy. Aýyz ádebıetindegi turmys — salt jyrlaryn kópshilik
qaýym umytýǵa aınaldy. Qazir quıryq — baýyr usynǵanda bul óleńdi sol
eldiń áıelderi jattap alyp aıtyp júr. Keıde arnaıy aqyn jandy adamdy
aldyryp, án aıtqyzýdy da úrdiske aınaldyrǵan. Al keı jerde jaı ánsheıin
sózben ǵana «ata — dástúr saltymyz, quıryq baýyr asatý» dep habarlaı
salady da, jaı halyq ánderiniń birin aıtady. Bul úrdis jalǵasa berse,
bizdiń keremet dástúrimiz joǵalyp qana qoımaı, búkil bir eldiń mádenıeti
de joıylady degen sóz emes pe!

Úılený toılarynda «qudalyq jyry», «toı bastar», t. b. óleń — jyrlar
aıtylsa, nur ústine nur bolar edi. Mundaı óleń — jyrlar toıshyl qaýymdy
bir serpiltip, erekshe sezimge bóleıdi, sondaı — aq uly dástúrimizdi
jandandyra túseri de anyq. Toı ótkizip júrgen búgingi asabalar mundaı
óleńderdi qazirgi zaman yńǵaıyna oraılastyra ázirlep elge taratsa,
olardyń bul isin ulttyq dástúrdi nasıhattaýǵa qosylǵan súbeli úles dep
biler edik.