InfoHub Logo

Qazaqstandyq dúken sórelerinde sút ónimderiniń tapshylyǵy joq. Alaıda, baǵasy tym qymbattap, sapasy tómendep barady. Tipti, keıbir dúkenderde «taza sút» dep satylyp júrgeni, shyn máninde sút untaǵynan jasalǵan suıyqtyq ekeni anyqtaldy. Orda.kz bul máseleniń sebep-saldaryna tereńirek úńildi.

Búginde bir lıtr «súttiń» baǵasy 600 teńgeden bastalady. Qazaqstandyq sút jáne iri qara mal tuqymdary palatasynyń atqarýshy dırektory Azamat Saǵynbaevtyń aıtýynsha, baǵanyń ósýine óndirýshiler kináli emes, bul jaǵdaıdyń negizgi sebebi – bólshek saýda jelileri.

Baǵanyń ósýine kim kináli?

Sarapshynyń sózinshe, sút ónimderiniń qunynyń 70%-y fermerlerden satyp alynatyn shıki sút bolyp sanalady. Alaıda, sońǵy eki jylda onyń baǵasy asa qatty ózgermegen. 2023-2025 jyldary shıki súttiń kóterme baǵasy 220-230 teńge bolsa, qazir 240 teńgege deıin kóterildi. Iaǵnı, shıkizat baǵasy nebary 10 teńgege ǵana ósken. Al jem-shóp, aqýyz qospalary, veterınarlyq qyzmetter men dári-dármekter, janar-jaǵarmaı baǵasy, bank nesıeleriniń paıyzdyq mólsherlemeleri únemi ósip otyrady. Mal ustaý men ósirý qıyndap barady, biraq baǵalar turaqty.

Taza súttiń jaramdylyq merzimi bes táýlikten aspaıdy. Al fermerler ony eki kúnnen artyq saqtaı almaıdy. Sondyqtan olar shıki sútti kún aralatyp kóterme satýshylarǵa ótkizedi. Odan ári bul sút zaýyttarǵa kelip, óńdeledi. Qazaqstanda mundaı 182 zaýyt bar. Zaýyttardaǵy paıda marjasy shamamen 10% ǵana. Importtyq jabdyqtar, qaptamalar, basqa da komponentterdiń baǵasy ósip jatyr. Elektr energıasy da qymbattaýda. Degenmen, zaýyttar da baǵany negizsiz kótermeıdi.

Dúkenderdegi ústeme baǵa

Al dúkender men saýda jelilerinde ústeme baǵa 25%-ǵa deıin jetýi múmkin. Mine, osy jerde baǵanyń eń kóp ósetini baıqalady. Mysaly, belgili bir brendtiń qaımaǵy zaýyttan 400 teńgege shyǵarylsa, dúken sóresinde onyń baǵasy 780-800 teńgege deıin barady. Mine, osyndaı úlken jáne negizsiz ústeme baǵalar qosylady, deıdi palata dırektory.

Sapa máselesi

Baǵadan bólek, sút ónimderiniń sapasy da kóp másele týdyrady. Qazaqstanda sút ónimderiniń qaýipsizdigi boıynsha qatań tehnıkalyq reglament bar. Oǵan sáıkes, árbir sút óniminiń qaptamasynda onyń ne ekeni naqty kórsetilýi tıis. Mysaly, súttiń taza sút pe, álde qurǵaq sút untaǵynan jasalǵan qalpyna keltirilgen sút pe, tipti ósimdik maıy qosylǵan sút pe, jazylýy kerek. Alaıda, Qazaqstanda bul talapty eshkim derlik teksermeıdi. Sondyqtan zaýyttardyń 90%-y shyǵarǵan sútin «taza sút» dep jazady. Biraq kóptegen zaýyttar qurǵaq maısyzdandyrylǵan sútpen jumys isteıtinin eskersek, buǵan sený qıyn. Dúkenderdegi súttiń basym bóligi – qalpyna keltirilgen sút. Sondaı-aq, sútke jıi ósimdik maılary, ásirese pálma maıy qosylady. Biraq bul týraly sırek habarlanady. Qaptamada jaı ǵana «belgili bir maılylyǵy bar taza sút» dep jazylady.

Pasterlengen sút jáne últrapasterlengen sút bar. Últrapasterlengen sút 135-140 gradýsta birneshe sekýnd boıy óńdelip, dereý salqyndatylady. Mundaı ónim alty aıǵa deıin saqtalýy múmkin.

Falsıfıkasıa máselesi

Qazaqstanda sút ónimderin jalǵandaý máselesi óte eski. Buǵan deıin BAQ-tar 15 jyl buryn jazǵan, úkimet bul máseleni sheshýge ýáde bergen bolatyn. Bul jaǵdaıdan sheteldik jetkizýshiler de, otandyq óndirýshiler de ustalǵan. Ásirese, otandyq kásiporyndardyń búdjetten sýbsıdıa alyp turyp, muny isteýi ókinishti jaǵdaı. Sondyqtan keıbir tutynýshylar zaýyt ónimderine senimderin joǵaltyp, usaq fermerlerden qolma-qol sút satyp ala bastady. Degenmen, olardyń da sútti sýlap satqany úshin ustalǵan kezderi boldy.

Sıyr sútinen basqa, eshki súti sıaqty basqa da túrlerin kezdestirýge bolady. Olar áldeqaıda qymbat turady. Alaıda, Azamat Saǵynbaev «úı súti» dep satylatyn ónimder zaýyt ónimderinen de qaýipti bolýy múmkin ekenin aıtyp, ony satyp alýǵa múldem keńes bermeıdi.

Ósimdik negizindegi sút

Ártúrli sebeptermen (laktozaǵa tózbeýshilik, janýarlar aqýyzyna alergıa, densaýlyqqa qamqorlyq, óndirýshilerge senimsizdik, janýarlardy jaqsy kórý) janýarlardan alynatyn ónimderdi tutynǵysy kelmeıtinder úshin qazir kokos, suly, soıa, badamnan jasalǵan ósimdik negizindegi sút túrleri bar. Biraq olardyń baǵasy áldeqaıda joǵary. Qazaqstanda ósimdik negizindegi tamaqtanýdy nasıhattaıtyn «İzgi Tamaq» jobasynyń negizin qalaýshy Alfıa Hasanova muny eki sebeppen túsindiredi: birinshiden, Qazaqstandaǵy barlyq ósimdik súti ımporttyq. Ekinshiden, ósimdik sútin óndirý sıyr sútimen salystyrǵanda áldeqaıda kúrdeli. Sıyr súti – daıyn ónim, ony tek zaýytta óńdeıdi. Al ósimdik sútin daıyndaý úshin tutas dándi daqtar (suly, kúrish, bıdaı), soıa (GMO-syz) usaqtalyp, sýmen jáne fermenttermen aralastyrylady. Fermentasıa prosesi nátıjesinde ósimdiktiń barlyq paıdasy suıyq fraksıaǵa ótedi. Odan ári daıyn bolǵan «sútke» mıneraldy-vıtamındi keshen, teńiz tuzy qosylady. Quıý aldynda «sút» gomogenızasıalanyp, sterılızasıalanyp, muzdatylyp salqyndatylady. Tetra Pak qaptamasyna quıylady. Saqtaý merzimi – 12 aı.

Qazirgi tańda ósimdik sútin óndirýge raps maıy eń qolaıly bolyp sanalady. Birneshe jyl buryn Qazaqstanda vegan sútin óndirýdi qolǵa alý áreketteri bolǵan. Biraq bul ıdeıanyń qanshalyqty júzege asqany týraly ázirge eshteńe belgili emes. Sondyqtan qazirgi tańda QR-da tek janýarlardan alynatyn sút óndiriledi.

Ulttyq statısıka búrosynyń deregi boıynsha, 2024 jyly QR-da 1,4 mlrd tonnadan astam janýar súti óndirilgen. Onyń basym bóligi Soltústik Qazaqstan oblysynda – 227 380 tonna, al Astanada eń az – 24 tonna. Al Almatyda múldem óndirilmegen.

Jalpy óndirilgen súttiń úlesi:

Al tutyný boıynsha, sol búronyń 2024 jyldyń birinshi toqsanyndaǵy derekterine sáıkes, bir qazaqstandyq orta eseppen 56,3 kg sút ónimin tutynǵan. Onyń ishinde Shyǵys Qazaqstan oblysynyń turǵyndary sút ónimderin eń kóp tutynsa (jylyna 72,7 kg), Shymkent qalasynyń turǵyndary buǵan eń az qyzyǵýshylyq tanytqan (39,6 kg).