داستارحان باتاسى: اس باتاسى، ونىڭ ءماتىنى جانە ايتىلۋ رەتى

« ۇلىڭ وسسە – ەر جەتكەنى، قىزىڭ وسسە – بوي جەتكەنى» دەپ بىلگەن حالىق ۇل
بالا ەر جەتىپ، قىز باليعاتقا تولعاننان سوڭ، ءار اتا — انا « ۇلىن ۇياعا،
قىزىن قياعا قوندىرۋدى» وزىنە پارىز دەپ بىلگەن. مۇنداعى «باليعاتتىق
جاس»دەپ قازاقتا قىز بالانىڭ 13 — كە تولعانىن اتاسا، ۇل بالانى «ەر
جەتتى» دەپ تانىپ، «ون ءۇش جاس وتاۋ يەسى» دەگەن قاعيدانى ۇستانعان.

جاسوسپىرىمدىك شاقتىڭ سوڭى 16 — 17 جاستى بەلگىلەگەن.

حالىق يسلامدىق شاريعات ەرەجەلەرىن ۇستانعاندىقتان ءۇش نارسەنى باستى
قاعيدا: « قىزىڭ بوي جەتسە، تەزىرەك ۇزاتۋ، نامازدى ۋاقىتىنان وزدىرماۋ،
سونان سوڭ قايتىس بولعان ادامدى ارۋلاپ، ەل — جۇرتىمەن قوشتاستىرىپ،
كەشىكتىرمەي جەر قوينىنا تاپسىرۋ. قالعان اسىعىستىڭ ءبارى شايتاننىڭ ءىسى»،
— دەلىنەدى. بۇدان ءبىز اتا — بابالارىمىزدىڭ ۇلدى ەرتە ۇيلەندىرىپ،
قىزدى دا تەزىرەك ۇزاتۋدى ماقسات ەتۋىندە وزىندىك سىر بار ەكەنىن ۇعىنامىز.

اتا — انانىڭ تىلەگى – ۇرپاعى ءوسىپ، ەل بولسا ەكەن، شاڭىراعى بيىك بوپ،
ءۇي بولسا ەكەن دەگەن ماقسات — مۇددەنى انىق بايقايمىز.

ۇيلەنۋ سالتىنداعى وسى ءداستۇردى XX عاسىردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن قازاق
جەرىندە، سونداي — اق شەت ەلدە تۇراتىن قازاقتار اراسىندا ءبىراز ۋاقىت
ساقتالىپ كەلدى. XX عاسىردىڭ سوڭعى جىلدارىندا جاستار 20 — 25 جاس
ارالىعىندا ۇيلەنىپ، تۇرمىس قۇراتىن بولسا، سوڭعى ۋاقىتتا نەكەلەسۋ 28 —
30 جاسقا دەيىن ۇزارىپ كەلە جاتقاندىعى ەتەك الىپ بارادى. بۇل ماسەلە ءوز
الدىنا ءبىر توبە. الايدا ءبىزدىڭ ماقالاداعى كوتەرەتىن ماقساتىمىز – قازاق
اراسىندا ساقتالىپ كەلە جاتقان كەيبىر سالت — ءداستۇر مەن جورالعىلار.

«ءۇيىرى باسقانى نوقتا قوسادى، اتاسى باسقانى نەكە قوسادى» دەپ بىلگەن اتام
قازاق « ۇلىڭدى ۇرىمعا، قىزىڭدى قىرىمعا» دەگەن زاڭدىلىقتى ۇستانىپ،
نەعۇرلىم الىس جەردەن قىز الىپ، قىز بەرىسۋدى ءجون دەپ تاپقان. ونداعى
نەگىزگى سەبەپ، قازاق ءوز اراسىندا كەم دەگەندە جەتى اتا ارالاماعان رۋ
ىشىندە ءبىر — بىرىنەن قىز الىسىپ، قىز بەرىسپەگەن، قان تازالىعىن ساقتاپ،
اقىل — ەسى دۇرىس، دەنى ساۋ ۇرپاق ءوسىرۋ ماسەلەسىن ەرتە باستا — اق
ويلاستىرعان. سوندىقتان دا بولار، بابالارىمىز دۇنيەگە ۇل كەلسە،
«شاڭىراعىم بيىكتەدى»، «قىز تۋىلسا، «ءورىسىم ءوستى» دەپ قۋانعان. ەلمەن ەلدى
جاقىنداستىرىپ، حالىقتىڭ بىرلىگى مەن تاتۋلىعىن ويلاعان قازاق قىزدارىن دا
ەرەكشە باعالاپ: «استىڭ ءدامىن كىرگىزگەن تۇز اۋليە، ەلدىڭ ءسانىن كەلتىرگەن
قىز اۋليە» دەيتىن ناقىل ءسوزدىڭ دە ءمانىسى تەرەڭدە جاتقانىن ءتۇسىنۋ ءار
قازاققا تۇسىنىكتى — اق. ۇيلەنۋ سالتى نەگىزىنەن قۇدالىق، ۇيلەنۋگە
دايىندىقتار، توي جانە تويدان كەيىنگى ادەت — عۇرىپتار سياقتى ءتۇرلى سالت
— ءداستۇر مەن جورالعىلاردان تۇرادى. سولاردىڭ ءبىرى «قۇيرىق — باۋىر
اساتۋ» سالتى. «قۇيرىق — باۋىر جەدىڭ بە، قۇدا بولدىم دەدىڭ بە» دەمەكشى،
بۇل قۇدالىق كەزىندە كورسەتىلەتىن ءراسىمنىڭ ۇلتتىق سالت — داستۇرىمىزدە
ورنى ەرەكشە. قۇيرىق — باۋىر قازاق داستۇرىندە قۇدا بولۋدىڭ زاڭدى
بەلگىسى – قۇجاتى بولىپ بەكىتىلگەن.

«قوناق از وتىرادى، كوپ سىنايدى» دەگەن قاعيدانى ۇستانىپ، ءۇي يەلەرى
قۇدالار الدىندا سىپايىلىق تانىتىپ، شاشۋ شاشىپ، داستارحان جايىپ، ەرەكشە
قۇرمەتپەن قارسى الادى. قۇدالارعا «قۇيرىق — باۋىر» ءپىسىرىپ، ارنايى سىي
اكەلەدى. اكەلۋشى ايەل «باۋىرداي جاقىن، قۇيرىقتار ءتاتتى بولىڭدار» دەپ
تىلەك ءبىلدىرىپ، بارلىق قوناقتار مەن قۇدالارعا اۋىز تيگىزەدى. ادەتتە
قازاق اراسىندا ءازىل — قالجىڭسىز، ويىن — ساۋىقسىز ءبىر دە ءبىر توي
وتپەيتىندىگى اركىمگە بەلگىلى. سونداي — اق وسى «قۇيرىق — باۋىر اساتۋ»

سالتىندا دا قالجىڭ ولەڭدەر مەن قاعىتپا سوزدەر ايتىلماي قالمايدى. سونداي
قۇيرىق — باۋىر ۇسىنىلعاندا ايتىلاتىن ولەڭدەردى ءداستۇرلى قۇدالىققا
جينالعان كەزدە ايتىلاتىنىن ەستىپ ءجۇرمىز. ونىڭ ءماتىنى كوبىنە بىلاي
ايتىلادى:
قۇدا، قۇدا دەيسىڭ — اۋ،
قۇيرىق — باۋىر جەيسىڭ — اۋ.

قۇيرىق — باۋىر جەمەسەڭ،
نەسىنە قۇدا دەيسىڭ — اۋ.

ۇلكەن قۇدا، باس قۇدا،
كىشى قۇدا، جاس قۇدا.

قۇيرىق — باۋىر اكەلدىم،
اۋىزىڭدى اش قۇدا.

ۇلكەن قۇدا ارداقتى — اي،
كىشى قۇدا سالماقتى — اي.

قۇيرىق — باۋىر اساتام،
تىستەپ الما بارماقتى — اي.

ۇلكەن قۇدا انەكەي،
كىشى قۇدا مىنەكەي.

قۇيرىق — باۋىر اساتام،
كادەلەرىڭ قانەكەي!؟

«ءار ەلدىڭ سالتى باسقا، ءيتى قارا قاسقا» دەمەكشى، بۇل ولەڭ ءار ايماقتا ءار
ءتۇرلى ايتىلىپ ءجۇر. ال جەتىسۋ وڭىرىندە ايتىلاتىن «قۇيرىق — باۋىر»

جىرىنىڭ قۇلاعىمدا قالعانى بار. بۇل ولەڭ شۋماقتارىن انام اجار
ءنۇسىپ قىزىنىڭ اۋزىنان جاتتاپ العانىم بار. انام ورىندى جەردە ءازىل ايتىپ،
جۇرتتى كۇلدىرىپ جۇرەتىن ەدى.

سول ولەڭ شۋماقتارىن كەلتىرە كەتۋدى ءجون ساناپ وتىرمىن. مۇمكىن، تويلار مەن
جيىنداردا ايتىپ وتىرۋعا كەرەك بولىپ قالار دەگەن نيەتپەن كوپشىلىككە
ۇسىنامىن.

بىزدەر كەلدىك ءبىر ۇيگە دومبىرا الىپ،
دومبىرانىڭ قۇلاعىن وڭ بۇرادىق.

الدىڭىزعا اكەلدىم قۇيرىق — باۋىر
ءازىل — شىنى ارالاس انگە سالىپ.

قۇدا، قۇدا دەگىزگەن،
قۇيرىق — باۋىر جەگىزەم،
«جەي المايمىن» دەمەگىن،
ماي اكەلدىم سەمىزدەن،
قۇداعيدىڭ جامالى — اي،
ماقتاۋعا ءسوز تابام — اي.

قۇيرىق — باۋىر جەگەن سوڭ،
ماعان شاپان جابادى — اي.

ءۇرسىن — ءدۇرسىن، ەندەشە، ءۇرسىن — ءدۇرسىن،
قۋانعاندا، قۇداشا، ءجۇزىڭ كۇلسىن.

قۇيرىق — باۋىر سالتى عوي قازاعىمنىڭ،
بەرەم دەسە كادەسىن ءوزى ءبىلسىن.

بۇزاۋ — تايلاق ايداپ پا ەڭ،
ق ۇلىن — بيە بايلاپ ەڭ؟

قۇيرىق — باۋىر جەگەن سوڭ،
اپتالاپ جات، ايلاپ سەن.

قۇدا، قۇدا دەگەن ءبىز،
بىزدە باۋىر جەگەنبىز.

قۇيرىق — باۋىر جەگەن سوڭ،
«قۇدام قانداي!» — دەگەنبىز.

ارپا بيداي اس ەكەن،
التىن — كۇمىس تاس ەكەن.

بالالارىم ەر جەتتى،
قىزىق دەگەن وسى ەكەن.

قازىرگى كەزدە ءوز جانىنان قولما — قول ءسوز شىعارىپ، جىر ايتاتىن ادامدار
مۇلدە جوقتىڭ قاسى. اۋىز ادەبيەتىندەگى تۇرمىس — سالت جىرلارىن كوپشىلىك
قاۋىم ۇمىتۋعا اينالدى. ءقازىر قۇيرىق — باۋىر ۇسىنعاندا بۇل ولەڭدى سول
ەلدىڭ ايەلدەرى جاتتاپ الىپ ايتىپ ءجۇر. كەيدە ارنايى اقىن جاندى ادامدى
الدىرىپ، ءان ايتقىزۋدى دا ۇردىسكە اينالدىرعان. ال كەي جەردە جاي انشەيىن
سوزبەن عانا «اتا — ءداستۇر سالتىمىز، قۇيرىق باۋىر اساتۋ» دەپ حابارلاي
سالادى دا، جاي حالىق اندەرىنىڭ ءبىرىن ايتادى. بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرسە،
ءبىزدىڭ كەرەمەت ءداستۇرىمىز جوعالىپ قانا قويماي، بۇكىل ءبىر ەلدىڭ مادەنيەتى
دە جويىلادى دەگەن ءسوز ەمەس پە!

ۇيلەنۋ تويلارىندا «قۇدالىق جىرى»، «توي باستار»، ت. ب. ولەڭ — جىرلار
ايتىلسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. مۇنداي ولەڭ — جىرلار تويشىل قاۋىمدى
ءبىر سەرپىلتىپ، ەرەكشە سەزىمگە بولەيدى، سونداي — اق ۇلى ءداستۇرىمىزدى
جانداندىرا تۇسەرى دە انىق. توي وتكىزىپ جۇرگەن بۇگىنگى اسابالار مۇنداي
ولەڭدەردى قازىرگى زامان ىڭعايىنا ورايلاستىرا ازىرلەپ ەلگە تاراتسا،
ولاردىڭ بۇل ءىسىن ۇلتتىق ءداستۇردى ناسيحاتتاۋعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس دەپ
بىلەر ەدىك.