InfoHub Logo

Қазақстан жоғары білім беру саласында ауқымды реформаны қолға алды. Бұл жаңғыртулар еңбек нарығының қазіргі талаптарына, әсіресе жасанды интеллекттің дамуына баса назар аударады. Жаңа білім беру бағдарламалары енгізіліп, бұрынғылары қайта қарастырылуда. Orda.kz тілшісі бұл өзгерістердің не үшін қажеттігін, олардың жоғары оқу орындарына және кадр даярлауға қаншалықты әсер ететінін зерттеп, сарапшының пікірін білді.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Жоғары білім беру саласындағы сарапшы Дидар Марданов бұл реформаның кейбір бастамаларын қолдағанымен, жүйелік кемшіліктерге тоқталды. Оның айтуынша, бұл кемшіліктер реформаның күтілген нәтиже бермеуіне себеп болуы мүмкін.

Білім берудегі реформалар – әрқашан контекстке байланысты

Қазақстанның білім беру жүйесі бұған дейін де бірнеше рет ірі өзгерістерді бастан кешкен. Сарапшының пікірінше, әрбір реформа сол заманның нақты сұранысына сай жүргізілген.

Мәселен, 2004 жылы жоғары оқу орындарына қабылдаудағы сыбайлас жемқорлықты азайту мақсатында Ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ) енгізілді. Ал 2010 жылы Қазақстан Болон процесінің қағидаттарын заңнамаға енгізіп, халықаралық білім беру кеңістігіне кірігуге ұмтылды.

Мардановтың айтуынша, Болон жүйесінің негізгі қағидаты – студенттердің өз бетінше пәндерді, оқытушыларды және білім траекториясын таңдау мүмкіндігі. Алайда, Қазақстанда бұл жүйе толыққанды тек 20-25% университеттерде ғана енгізілген.

Қазіргі таңда жасанды интеллект пен цифрлық технологиялардың әсерінен әлем қарқынды өзгеріп жатыр. Осыған байланысты мемлекет жаңа жағдайға бейімделуді жөн көрді. Сарапшы бұл жаңалықтарды «доғамдап қалу емес, алға секіруге мүмкіндік» деп бағалайды.

Жаңа реформа не үшін қажет болды?

Жаңа реформа 2026 жылдың сәуір айында жарияланды. Ол білім беру бағдарламаларын қысқартуды, практикалық даярлықты күшейтуді және жаңа бағыттарды ашуды қамтиды. Басты мақсат – білім беру жүйесін экономиканың нақты сұранысына жақындату.

Биылғы бірінші тоқсандағы деректер бойынша, жұмыс берушілер 58,8 мың бос жұмыс орнын ұсынған. Оның жартысынан көбі жұмысшы мамандықтарға тиесілі. Әсіресе, құрылыс, логистика, энергетика, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы салаларында кадр тапшылығы сезіледі.

Мемлекет қазірдің өзінде нарық қажеттіліктеріне сай кадр даярлау жүйесін құруда. Еңбек министрлігі болжамдар жасаса, Ғылым министрлігі осы деректерге сүйеніп гранттар бөледі.

Жаңа бағдарламалар мен басымдықтар

Реформаның маңызды бөліктерінің бірі – 21 жаңа білім беру бағдарламасының іске қосылуы. Олардың қатарында AI and Data, биоинженерия, Smart Agriculture, EdTech сияқты бағыттар бар.

Сонымен қатар, мемлекет жасыл энергетика, робототехника, логистика, киберқауіпсіздік және цифрлық медицина сияқты салаларды басымдыққа ие деп таныды. Бұл бағыттардың көбі бірнеше пәнді біріктіреді.

Бұған қоса, мемлекет 700-ден астам білім беру бағдарламасын қысқартуды жоспарлап отыр. Бұл қадам бағдарламалардың қайталануын және шашыраңқылығын азайту үшін жасалмақ. «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасының мониторингі, сауалнамалар мен «Мамандығым – болашағым» жобасының нәтижелері реформаның негізіне алынды.

Нәтижесінде, Қазақстанда 1700-ден астам білім беру бағдарламасы жаңартылды. Университеттер жасанды интеллект бойынша курстарды белсенді енгізе бастады.

Неліктен бұл жеткіліксіз болуы мүмкін?

Ауқымды өзгерістерге қарамастан, сарапшы Марданов реформаның тереңірек жүйелік шектеулерге тірелетінін айтады. Оның пікірінше, Қазақстанда білім беру мен еңбек нарығы айналасында қалыптасқан кейбір мифтер мемлекеттің шешімдеріне тікелей әсер етеді.

Солардың бірі – заңгерлер мен экономистердің артықшылығы туралы идея. Марданов мұны жоққа шығарып, әр компанияда осы мамандықтардың сапалы мамандарына сұраныс жоғары екенін атап өтті.

Екінші миф – мемлекеттің еңбек нарығын тікелей басқара алатынына деген сенім. Сарапшы кадр тапшылығының көбінесе экономикалық себептермен байланысты екенін, яғни жұмыс берушілердің бәсекеге қабілетті жалақы ұсынбауы салдарынан мамандар жетіспейтінін айтты. Ол жалақы деңгейінің өсуімен адамдардың сол салаларға массалық түрде баратынын, бұл – нарықтың табиғи реттелуі екенін атап өтті.

Марданов сондай-ақ, білім беруді практикаға бағыттау идеясын да сынға алды. Оның айтуынша, қазіргі заманда көптеген қызметтер зияткерлік сипатта болады, сондықтан тек практикаға баса назар аудару сапаны автоматты түрде арттыра алмайды. Аналитикалық ойлауды, когнитивті дағдыларды дамыту маңыздырақ.

Тағы бір мәселе – қазақстандық университеттердегі оқу жүйесінің өзі. Бір семестрде студенттер 9-10 пән оқиды, ал шетелдік университеттерде бұл көрсеткіш 3-5 пәнмен шектеледі. Бұл жүйені шамадан тыс жүктеп, сапаның төмендеуіне әкеледі.

Шынымен не жұмыс істей алады?

Мардановтың пікірінше, реформаның негізгі мәселесі жаңа бағдарламалардың санында емес, университеттердің шамадан тыс реттелуінде. Ол университеттерге көбірек автономия беру қажеттігін айтты. Мысалы, 20 университетке академиялық автономия беріп, оларға білім беру процесін өз бетінше құруға мүмкіндік берсе, бұл тез әрі айтарлықтай нәтиже береді.

Сарапшы Назарбаев Университетінің тәжірибесін және халықаралық мысалдарды келтірді.

2026 жылдың сәуір айында сенаторлар да бұл мәселеге тоқталған болатын. Олар университеттерге шынайы еркіндіктің жетіспейтінін және мемлекетке тәуелділіктің сақталып отырғанын атап өтті.

Премьер-министр Олжас Бектеновтің жауабында 2018 жылдан бастап университеттерге академиялық және басқарушылық дербестік берілгені айтылған. Дегенмен, мемлекеттік бюджетке тәуелділіктің жоғары екенін мойындады. Осыған байланысты Ғылым министрлігі 2026 жылы университеттердің ұлттық рейтингін енгізуді жоспарлап отыр.

Жүйе өзгеруге мүмкіндік бере ме?

Қазақстандағы жаңа жоғары білім реформасы еңбек нарығының деректеріне сүйеніп, жасанды интеллекттің дамуын ескере отырып, университеттер мен экономика арасындағы алшақтықты қысқартуға тырысады.

Дегенмен, сарапшының қорытындысы бойынша, білім беру бағдарламаларын өзгерту ғана жүйеде нақты өзгерістерге кепілдік бермейді. Университеттердің автономиясын кеңейтпей, реттеуді жеңілдетпей және бақылауды азайтпайынша, реформа формальды болып қалу қаупі бар.

Сондықтан реформаның басты мәселесі – жаңа мамандықтар емес, мемлекеттің университеттерге шынымен де көбірек еркіндік беруге дайындығында.