InfoHub Logo

Қырғызстандағы алдағы президент сайлауы елдегі саяси ахуалды шиеленістіріп, бұрынғы одақтастарды бір-біріне қарсы қойды. Жақында болған кадрлық өзгерістер мұның айқын дәлелі іспеттес.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Сайлау алдындағы «превентивті соққы»

2026 жылдың ақпан айында елдегі саяси жағдай күрт өзгерді. 75 ықпалды тұлға, оның ішінде ғалымдар, бұрынғы премьер-министрлер мен депутаттар президент Садыр Жапаровқа мерзімінен бұрын сайлау өткізу туралы өтініш жасады. Себебі 2021 жылғы конституциялық реформадан кейін туындаған заңдық қайшылықтар бар. Жапаров 2021 жылы ескі конституция бойынша алты жылдық мерзімге сайланған болатын, бірақ жаңа конституция бес жылдық мерзімді және қайта сайлануға тыйым салуды енгізді. Бұл Жапаровтың қайта сайлана алатыны немесе мерзімінен бұрын кетуі керектігі туралы пікірталас тудырды.

Кейбір сарапшылардың пікірінше, Жапаровтың бұл әрекеті алдағы сайлаудағы басты қарсыласы Камчыбек Ташиевті алдын ала ығыстыруы мүмкін. Өйткені Ташиев қаңтар айында сайлауға қатысу мүмкіндігін жоққа шығармаған еді.

Саясатта дос жоқ

Бұл пікірмен экс-дипломат, саясаткер Әділ Тұрдуқұлов та келіседі. Оның айтуынша, Ташиевтің ықпалы кейбір мәселелерде президенттің өкілеттігінен асып түскен, әсіресе күш құрылымдарында. Сондай-ақ, ол экономикаға да белсенді араласқан. Бұл Жапаровтың командасында алаңдаушылық тудырған.

«Саясатта дос жоқ екенін және Қырғызстан тарихы мұны талай рет дәлелдегенін білесіздер. Әсіресе тандемдерге келгенде», - дейді Тұрдуқұлов.

Президенттік тарихтың қайталануы

Қырғызстанда мұндай жағдайлар бұрын да орын алған. Билік жиі «революциялар» арқылы ауысып отырды. Асқар Ақаев (1990–2005) «Қызғалдақ революциясында» Құрманбек Бакиевке жол берсе, Бакиев (2005–2010) солтүстіктен келген наразылықтардан құлады. Кейін ел билігіне Роза Отунбаева (2010–2011), Алмазбек Атамбаев (2011–2017), оның ізбасары Сооронбай Жээнбеков (2017–2020) келді. Бұл жағдайлардың барлығында солтүстік пен оңтүстік арасындағы тепе-теңдік, элиталық интригалар мен халық толқулары орын алған.

Жапаровтың түсіндірмесі

Садыр Жапаров өз әрекеттерін былайша түсіндірді: «Бұл шешімді ең алдымен мемлекетіміздің мүддесі үшін, қоғам мен мемлекеттік құрылымдар арасындағы алауыздықты болдырмау және керісінше, бірлікті нығайту мақсатында қабылдадым». Ол сондай-ақ «Жапаровтың командасы» немесе «Ташиевтің командасы» деген бөлініс жоқ екенін айтты.

Ташиевтің реакциясы

Ал Камчыбек Ташиев бұл шешімді күтпегенін мәлімдеді. «Бұл мен үшін күтпеген шешім болды... Мен мұны Германияда ғана білдім», - деді ол. Дегенмен, ол өз жақтастарын заңдылықты сақтауға және елді тұрақсыздандырмауға шақырды.

Биліктің жабық сипаты

Қырғызстандағы билік жабық, кландық-аймақтық сипатқа ие. Ол солтүстік пен оңтүстік элиталары арасындағы бейресми альянстарға негізделген. Жапаров пен Ташиев тандемі президент (солтүстіктен) заңдылықтың сыртқы көрінісін қамтамасыз етсе, ҰҚК басшысы (оңтүстіктен) күш құрылымдары арқылы бақылауды жүзеге асырды. Билік мүдделер теңгеріміне негізделген, бірақ ішкі жанжалдардан оңай құлай алады.

Тандемнің бес жылы

Тұрдуқұловтың айтуынша, Жапаров-Ташиев тандемінің бес жылы ұзақ уақыт болып саналады. Бірақ олардың арасындағы тікелей қақтығыс екеуіне де үлкен салдар әкелуі мүмкін. Себебі Қырғызстанда бұл жағдайды пайдалана алатын бірнеше ықпалды топтар бар. Олар – бұрынғы ұйымдасқан қылмыстық топтар, олигархтар және «атамбаевтіктер».

Мерзімді жаңарту мүмкін бе?

Алдағы сайлауға байланысты тағы бір маңызды мәселе туындайды: Жапаров мерзімін жаңарта ма? Теориялық тұрғыдан, конституциялық қайшылықтарға сілтеме жасап, мерзімінен бұрын сайлау немесе референдум арқылы мүмкін. Алайда Жапаров мұндай жоспарларды жоққа шығарып, «кезектесіп мерзімдер» туралы әңгімелер демократияға қайшы келетінін айтады.

Ташиевке не болады?

Саясаткер Әділ Тұрдуқұловтың болжамы бойынша, Ташиев оппозицияға кетпейді, сондай-ақ премьер-министр қызметін де алмайды. Себебі бұл қызметте ол барлық жауапкершілікті мойнына алуы керек. Мүмкін, ол президент сайлауына дейін күтіп отыратын болар, тіпті Садыр Жапаровтың сайлауалды штабын басқаруы да ықтимал.

Тұлғалар портреті

Садыр Жапаров: «Қол қою құқығына», әкімшілік ресурсқа және ауылдық сайлаушылар арасындағы жоғары рейтингке ие. Оның басты ресурсы – заңдылық пен «арбитр» мәртебесі. Сырттай сабырлы, тағдырға мойынсұнғыш болғанымен, өте прагматик. Ол қарсыласы (тіпті одақтасы) әлсіреген кезде сәтті күте білетін саяси сарбаз.

Камчыбек Ташиев: Күш құрылымдарына, (ҰҚК жинақтаған) үлкен көлемдегі құпия ақпараттарға және елдің оңтүстігіндегі қуатты базаға сүйенеді. Оның ресурсы – тікелей әрекет ету және элиталарды қорқыту. Импульсивті, көпшілік алдында өнер көрсетуді ұнатады. Оның «Заң бәріне ортақ» ұраны жеке эмоционалдығымен жиі қарама-қайшы келді.

Екі қасқыр

Жапаров пен Ташиевті бір қазанға сыймайтын екі қасқырға теңеуге болады. Бірге олжаны бөліссе, ет таусылғанда бірі екіншісіне сүйекті талап етіп, ашулана бастайды. Олардың тандемі солтүстік пен оңтүстік арасындағы үңгірдің үстіндегі нәзік көпір іспеттес. Бір дұрыс емес қадам – және бүкіл құрылым хаосқа ұласуы мүмкін.

Аса қауіпті жағдай

Temirov Live басылымының бас редакторы, тергеуші журналист Болот Темиров бұл жағдайды сайлаумен және Камчыбек Ташиевтің соңғы алты айдағы белсенді PR науқанымен байланыстырады. Оның айтуынша, Ташиев Жапаров үшін үлкен қауіп төндірген. Егер сайлау бір апта бұрын өткізіліп, онда Садыр Жапаров пен Камчыбек Ташиев қатысса, Темиров Ташиевтің жеңісіне бәс тігетінін айтты.

Тыныштық сақтау

Темировтың айтуынша, Садыр Жапаров ескі конституция бойынша сайланғандықтан, оның қайта сайлануға құқығы жоқ. Алайда, ол жаңа конституцияны қабылдап, өтпелі ережелер енгізген. Бірақ заң конституциядан төмен тұрады. Сондықтан сайлау бұрын болуы керек еді.

«Садыр Жапаров осындай қақпанға түсті, ал Камчыбек Ташиев мұны пайдалануға тырысты. Сондықтан Ташиевтің жақтастары қол жинап, мерзімінен бұрын сайлау өткізуді талап етті. Бірақ Жапаров Ташиевті қызметінен босатты. Бұл ешкім күтпеген жағдай болды», - дейді ол.

Ташиевтің қаупі сейілді ме деген сұраққа Темиров: «Әлбетте, бірақ толық емес. Қызметсіз қалған сайын Ташиевтің қаупі азая береді. Себебі жарнамалауға ештеңе жоқ, және ол тыныштық сақтау шартымен келді деп ойлаймын», - деп жауап берді.

Бомбаның ішіндегі уақыт

Қырғызстандағы 2026 жылғы ақпан айындағы оқиғалар – бұл екі қанаттың күресі. Камчыбек Ташиевтің кенеттен қызметінен босатылуы мен Садыр Жапаровтың кейінгі мәлімдемелері «тандем» деген атпен жасырылып келген терең процестерді ашты.

Ташиев елге оралды және сырттай қақтығыс шешілген сияқты. Алайда, Қырғызстандағы «тыныштық» қауіптің жоқтығы емес, тек топтасу уақыты. Егер Жапаров шынымен де мерзімін жаңартуға барса, Ташиев қызметсіз ең қауіпті оппозиционерге айналады.