InfoHub Logo

Қазақстан экономикасындағы соңғы өзгерістер, әсіресе салық реформасы, шағын бизнес өкілдерін алаңдатуда. Министр Серік Жұманғариннің «жұмыс істемейтін кәсіпкерлердің жаппай жабылуы табиғи процесс» деген пікіріне қарамастан, сарапшылар бұл жағдайдың экономикаға кері әсерін айтып отыр.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

«Жұмыс істемейтін бизнес» немесе экономиканың негізі?

Экономика министрі Серік Жұманғариннің жыл басындағы жеке кәсіпкерлердің (ЖК) жаппай жабылуын «табиғи процесс» деп атауы көпшіліктің таңданысын тудырды. Министрдің айтуынша, жабылған кәсіпорындардың көбі – табысы мен қызметкері жоқ, жұмыс істемейтін бизнес. Алайда, бұл көзқараспен барлық кәсіпкерлер келіспейді.

Ұлттық банктің деректері мен кәсіпкерлердің шағымы

Ұлттық банктің соңғы сауалнамасына қатысқан кәсіпкерлердің 38%-дан астамы ең басты проблема ретінде жоғары салықты атап көрсеткен. Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығының басшысы Елена Бахмутованың айтуынша, дамыған экономикада жабылған бизнес орнына жаңасы ашылады, ал Қазақстанда бұл үрдіс байқалмайды. Көптеген кәсіпкерлер экономикалық қиындықтарға байланысты «ұйқыдағы режимге» көшуге немесе банкрот болуға мәжбүр.

Сарапшылардың пікірі

Экономист Арман Бейсембаевтың айтуынша, министрдің сөзінде шындық бар, бірақ бұл – толық шындық емес. Жаңа салық нормаларын көтере алмаған көптеген шағын компаниялар нарықтан кеткен. Әсіресе, бұрын жеңілдетілген салық жүйесін қолданып, B2B бойынша шығындарды есептен шығару мүмкіндігінен айырылғандар қиналды. Олар жалға алу немесе тауар сатып алу шығындарын есептей алмай, үстеме салық төлеуге мәжбүр болды.

Екінші экономист Марат Абдурахманов бірінші тоқсанда жұмыс істеп тұрған 50 мыңға жуық ЖК-ның жабылғанын бағалап, бұған салық реформасының тікелей әсер еткенін айтады. Оның пікірінше, жаңа Салық кодексінде кәсіпкерлікті ынталандыру тетіктері жоқ.

Бизнеске «үштік соққы»

2026 жылғы жағдай бойынша, шағын және орта бизнес (ШОБ) бірнеше фактордың қысымына ұшырауда. Біріншіден, фискалдық реформа бизнеске салық жүктемесін арттырып, рентабельділікті төмендетті. Екіншіден, банк бизнесіндегі реформаларға сәйкес, банктер тұтынушыларға несие бергені үшін 25% корпоративтік табыс салығын (КТС) төлеуге міндетті болды. Үшіншіден, Ұлттық банк пруденциалдық нормативтерді қатайтып, тұтынушылық несиелеуді шектеді. Бұл жағдай тұтынушылардың сатып алу қабілетін төмендетіп, шағын бизнеске деген сұранысты азайтты.

Бұған қоса, мемлекеттік бюджет шығындарын қысқартуы да экономикаға кері әсерін тигізуде. Бұл факторлардың бәрі бір мезгілде орын алуы шағын бизнес үшін «идеалды дауыл» жағдайын тудырды.

Тізбекті реакция

Орталық Азия елдерін зерттеу орталығының директоры Қуат Домбай, Серік Жұманғаринмен ЖК-ның жаппай жабылуына қатысты пікірталасқа түсіп, бірінші тоқсанда 80 мыңнан астам ЖК-ның жабылуын «табиғи процесс» деп санауға болмайтынын айтты. Бұл жағдай тек экономикалық мәселе ғана емес, әлеуметтік мәселеге айналып отыр. Бір ЖК-ның жабылуы оның артында тұрған отбасы мен қызметкерлердің тағдырына әсер етеді. Бұл өз кезегінде әлеуметтік шиеленістің өсуіне әкелуі мүмкін.

Кім батып, кім жүзіп шығады?

«Идеалды дауылдың» басты құрбаны – сауда саласы. Бұл салада ең көп шағын компания жабылды. Себебі – шығындарды есептен шығаруға тыйым салу. Бизнес салық жүктемесінің күрт өскенін және рентабельділіктің төмендегенін көріп отыр. Нәтижесінде, көптеген кәсіпкерлер қызметін тоқтатуға немесе жақсы күндерді күтуге мәжбүр.

Қызмет көрсету саласы да зардап шекті, бірақ саудаға қарағанда азырақ. Құрылыс саласында да көптеген шағын ұйымдар жабылды. Ірі кәсіпорындар мен сауда желілерінің мердігерлері, әсіресе жеңілдетілген салық жүйесінде жұмыс істегендер, реформадан қатты зардап шекті.

Складты жалға беру сияқты кейбір бизнес түрлері бұл «дауылдан» аман қалды. Себебі, бұл салада орын жетіспеушілігі байқалады және сұраныс тұрақты. Мұнай өндіруге бағытталған өңірлер де бұл жағдайды жақсырақ өткерді. Ал Алматы қаласы, шағын бизнестің басым бөлігі шоғырланғандықтан, ең қатты соққыны алды.

Кімге пайдалы?

«Идеалды дауылдың» басты нәтижесі – ел ішіндегі табыстың бөлінуі, бұл көмекке мұқтаж жандардың пайдасына емес. Экономикадағы өзгерістер ірі бизнеске тиімді, ал шағын бизнес артта қалып отыр. Бұл жағдай жұмыспен қамтылуды азайтып, халықтың әл-ауқатына кері әсер етеді.

Шағын компаниялардың жабылуынан туындайтын тағы бір салдар – нақты жалақының төмендеуі. Бір жағынан, ШОБ салық жүктемесін көтеру үшін жалақы қорын қысқартады немесе тоқтатады. Екінші жағынан, жабылып жатқан компаниялар қызметкерлерін жұмыс іздеуге мәжбүр етеді, бұл еңбек нарығындағы ұсынысты арттырады. Бос жұмыс орындарына үміткерлер саны көбейгендіктен, жұмыс берушілер жалақыны төмендетуге мүмкіндік алады.

Реформа «минусқа» айналды ма?

Салық реформасының нәтижесінде бюджетке түсетін түсімдер артты ма? Әзірге бұл тек болжам. 1 маусымда Қаржы министрлігі бюджет кірістері туралы есеп береді. Осы құжат бойынша алғашқы қорытынды жасауға болады. Экономистердің болжамы скептикалық.

Алдын ала есептеулер бойынша, ҚҚС-тың (Қосымша құн салығы) өсуі әзірге өз функциясын орындамады: бюджетке ҚҚС бойынша аз ақша түсуі мүмкін. Марат Абдурахмановтың айтуынша, ҚҚС жиыны 1-2%-ға төмендейді, ал негізгі төмендеу үшінші тоқсанда болады.

Қуат Домбай Ирандағы соғысқа байланысты мұнай бағасының жоғарылауына қарамастан, ҚР ҰЭМ-нің қателік жіберуі мүмкін екенін ескертеді. Елде мұнай өндіру азайды, тұтыну белсенділігі төмендеді, бөлшек сауда баяулады. Бұл экономикалық өсімнің төмендеуіне әкеледі.

Экономистердің алдын ала болжамы бойынша, тамыз айынан бастап аман қалған бизнес жинақталған шығындарға байланысты бағаны көтере бастайды. Бұл инфляцияны үрлейді және қыркүйекке қарай барлық қазақстандықтар өз қалталарында салдарды сезінеді. Жыл соңына қарай, әсіресе сауда саласында, бизнес жаппай жабылуының тағы бір толқыны өтуі ықтимал.

Мемлекет тарапынан шағын бизнесті қолдауды кеңейту құтқаруы мүмкін еді. Мысалы, несие алу мүмкіндігін радикалды түрде жеңілдету және базалық мөлшерлемені біртіндеп төмендету. Бірақ әзірге билік ШОБ-қа тек өз бетінше өмір сүру жолын қалдырғандай әсер қалдырады. Бұл экономикалық әлеуметтік дарвинизм неге әкелетінін жыл соңында көреміз.