InfoHub Logo

Қазақстанда электронды дауыс беру қашан енгізілуі мүмкін? Бұл сұраққа Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) жауап берді.

Комиссияның Tengrinews.kz ресми сауалдамасына берген жауабына сәйкес, бүгінде электронды дауыс беру жүйесі әлемнің 193 елінің шамамен 40-ында қолданылады. Алайда, көптеген елдерде бұл технология тек жекелеген аймақтарда немесе пилоттық режимде ғана іске асырылады.

ОСК мұндай жүйелерді енгізу үшін тәуекелдерді мұқият бағалау қажеттігін атап өтті. Атап айтқанда, келесі қауіптер қарастырылады:

Қазақстан электронды дауыс беруді енгізу бойынша халықаралық тәжірибелерді, соның ішінде Эстонияның дәстүрлі дауыс берумен қатар қолданылатын тәжірибесін зерттеп жатыр. Комиссияның хабарлауынша, бұл елдегі электронды дауыс беру жүйесі "халықаралық белсенді талқылаулардың тақырыбы болып қалуда".

Эстония интернет арқылы дауыс беру саласында әлемдік көшбасшы болып саналады. 2005 жылдан бастап азаматтар электронды жеке куәлікті пайдалана отырып, онлайн дауыс бере алады. 2023 жылы парламент сайлауындағы дауыстардың жартысынан астамы интернет арқылы берілген.

ОСК мәліметінше, 2023 жылы өткен халықаралық конференцияда ЕҚЫҰ Демократиялық институттар және адам құқықтары бюросының (ДИАҚ) шақырылған сарапшысы Давид Дуэнас-Сид интернет арқылы дауыс берудің сайлауға қатысушылар санын арттыратынына немесе сайлау құнын төмендететініне нақты дәлелдер әлі жоқ екенін айтқан.

Анықтама: ЕҚЫҰ ДИАҚ – бұл Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының Демократиялық институттар және адам құқықтары жөніндегі бюросы. Бюро сайлауды бақылаумен, адам құқықтарын, заң үстемдігін және демократия принциптерін ұйымға мүше елдерде ілгерілетумен айналысады. Сондай-ақ, ол заңнаманы жетілдіруге техникалық көмек көрсетеді және төзімсіздік пен кемсітушілік көріністеріне қарсы күреседі.

Сонымен қатар, әлемдік тәжірибеде мұндай технологиялардан бас тарту мысалдары да бар. Мысалы, Германия Конституциялық соты 2009 жылы сайлаудың жариялылық және ашықтық принциптерін қамтамасыз ету мүмкін еместігін алға тартып, электронды дауыс беру машиналарының қолданылуын заңсыз деп таныды.

ОСК баламалы дауыс беру формаларын енгізу үшін халықаралық тәжірибені одан әрі зерттеу және ықтимал тәуекелдерді бағалау қажеттігін атап өтті.

Халықаралық тәжірибе

Электронды дауыс беру әртүрлі формада қолданылады: интернет-сайлаулар, учаскелердегі электронды машиналар немесе бюллетеньдерді автоматты түрде санау. Дегенмен, көптеген елдерде әлі де қағаз бюллетеньдер қолданылады, ал электронды технологиялар тек ішінара – тек жекелеген сайлауларда, белгілі бір аймақтарда немесе пилоттық режимде қолданылады. Мысалы, мұндай формат Бельгия, АҚШ, Канада және басқа да бірқатар мемлекеттерде қолданылады.

Кейбір елдер қауіпсіздік пен сенім мәселелеріне байланысты мұндай технологиялардан бас тартты. Мысалы, Нидерланды мен Ирландия электронды жүйелерді сынақтан өткізгеннен кейін қағаз бюллетеньдерге қайта оралды.