InfoHub Logo

Қазіргі таңда жасанды интеллект (ЖИ) технологиясының дамуы интернеттегі балаларға қатысты қылмыстардың жаңа, қауіпті деңгейге көтерілуіне себеп болып отыр. Әлемдік және Қазақстандық тәжірибелер көрсеткендей, ЖИ зорлық-зомбылықтың құралына айналуда.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Балалардың ерте жастан интернетке кіруі

Қазақстанда интернетті пайдалану жасы жыл санап төмендеп келеді. ЮНИСЕФ зерттеуі бойынша, 5-8 жас аралығындағы балалардың 46%-ы интернетке алғаш рет кіреді екен. Бұл көрсеткіш 9-12 жас аралығындағы балалар арасында 33%-ға жетеді. Яғни, орта мектепке барар шақта балалардың көпшілігі интернетті бірнеше жылдан бері белсенді қолданып үлгерген.

Күнделікті интернетті пайдаланатын балалардың үлесі 92%-ға жуықтайды. Олардың жартысынан көбі ойындар мен достарымен қарым-қатынас жасауға күніне екі сағаттан артық уақыт жұмсайды. Ал 31%-ы ақпарат іздеуге осыншама уақыт бөледі.

«Қазақстан халқының 33%-ы (6,7 миллион адам) – балалар. Олардың жартысынан көбі желіде белсенді. Егер бұрын интернетке кіру жасы 8-9 жаста болса, қазір бұл көрсеткіш 4-5 жасқа дейін төмендеді», – дейді «TechnoWomen» ҚҰБ негізін қалаушы Азиза Шужеева.

Кибербуллинг және зиянды контент

Қазақстандық балалар үшін интернет – бұл әсіресе TikTok, Instagram, YouTube сияқты әлеуметтік желілер мен ойын-сауық платформалары. Зерттеушілердің дерегінше, балалардың 94%-ы интернетте пайдалы нәрселер көп деп есептейді. Алайда, зиянды контент те аз емес.

ЮНИСЕФ мәліметтері бойынша, әрбір бесінші бала жылына бір рет болса да желіде сексуалды сипаттағы контентке тап болған, ал 7%-ы мұны жиі көреді. Одан да қорқыныштысы – әрбір 20-шы бала онлайн түрде қажетсіз сексуалды қарым-қатынасқа ұшыраған.

Бұл мынадай жағдайларды қамтиды:

Желідегі жағымсыз жағдайларды бастан өткерген әрбір төртінші бала ешкімге айтпағаны анықталды. Ал айтқан жағдайда, көбінесе достарына (32%), ата-анасына емес (24%). Сексуалды зорлық туралы ересектерге тек әрбір оныншы бала хабарлаған.

ЮНИСЕФ ата-аналардың интернет қаупін жүйелі түрде бағаламайтынын айтады. Көптеген ата-аналар баласының жақын арада алаңдатарлық жағдайға тап болатынына сенбейді. Зерттеулер көрсеткендей, балаларға қатысты жағымсыз сексуалды қарым-қатынастар көбінесе бейтаныстардан емес, туыстардан, құрдастардан немесе достардан шығады.

Жасанды интеллекттің рөлі

Генеративті жасанды интеллект дәуірінде бұл қауіптер жаңа деңгейге көтерілді. Бұрын сексуалды зорлық-зомбылық материалдарын жасау үшін нақты бала мен нақты қылмыс қажет болса, енді бұл талап жоқ. Әлеуметтік желідегі баланың ашық парақшасындағы жиырма сурет жеткілікті. Осылайша, LoRA технологиясы арқылы нейрожеліні белгілі бір адамға бейімдеу бес минуттай уақыт алады.

Британдық Internet Watch Foundation (IWF) ұйымының мәліметінше, 2025 жылдың алты айында ЖИ арқылы жасалған балаларға сексуалды зорлық-зомбылық бейнелерінің саны 1286-ға жеткен. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 643 есеге артқан. 2025 жылдың қорытындысы бойынша бұл көрсеткіш 3440-қа жетті.

IWF бұл жылды ұйымның 30 жылдық тарихындағы ең нашар жыл деп атады. Кейбір жағдайларда, ЖИ арқылы жасалған материалдар нақты қылмыстық жазбалар ретінде қарастырылуы керек.

Қазақстандағы жағдай

Қазақстан бойынша 2025 жылдың бірінші жартыжылдығында 65 мың репорт тіркелген. Алайда, бұл деректердің барлығы порнографиямен байланысты емес. Кейбір жағдайларда, мысалы, сүндет той сияқты шаралардың жазбалары да осы санатқа енуі мүмкін.

Қазақстандық операторлардың деректері бойынша, Tele2 – 24 мың, «Қазақтелеком» – 18 мың, Mobile Telecom-Service – 9,5 мың репорт ұсынған.

Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 2025 жылдың басынан бері «Кибернадзор» жүйесі арқылы 2766 порнографиялық материалды бұғаттау үшін Мәдениет және ақпарат министрлігіне жіберілген. Қылмыстық кодекстің 311-бабы бойынша порнографиялық материалдарды жасағаны, сақтағаны және таратқаны үшін жауапкершілік қарастырылған. ЖИ құралдарын пайдалану қылмыстық жауапкершіліктен босатпайды.

Дегенмен, 65 мың репортқа шаққанда 26 қылмыстық іс тіркелуі, жүйенің реакция мүмкіндіктерінің шамадан тыс ауқымға сәйкес келмейтінін көрсетеді.

Шешім жолдары

Сарапшылардың пікірінше, технологияларды тыйым салу немесе шектеу – шешім емес. Керісінше, цифрлық сауаттылықты арттыру, балаларды ерте жастан интернетте қауіпсіз жүру ережелеріне үйрету қажет. Эстония сияқты елдерде цифрлық сауаттылық балабақшадан бастап оқытылады.

«Балаларға ыстыққа тимеуді немесе тоққа қол салмауды үйреткеніміз сияқты, цифрлық әлеммен де солай жұмыс істеуді үйрету керек», – дейді Азиза Шужеева.

Сондай-ақ, телекоммуникация операторларының жауапкершілігін арттыру, платформалармен өзара іс-қимылды күшейту, цифрлық заңнаманы жетілдіру және киберполицияны дамыту қажет. ЖИ әзірлеушілеріне де жауапкершілік жүктелуі тиіс, олар контенттің жасалуына жол бермейтін алгоритмдерді енгізуі керек.

«Біз әлі де балаларға бейтаныстармен сөйлеспеуді үйретіп жатырмыз. Бұл дұрыс. Бірақ бейтаныс адам енді мектеп қақпасының алдында тұрмайды. Ол – ұсыныс алгоритмінде, дос болып көрінетін чат-боттарда, суретті қызықты етемін деп уәде беретін қосымшаларда. Ал оның қолында бұрынғы буындарда болмаған құралдар бар», – деп түйіндейді Шужеева.