InfoHub Logo

"Қазақ" және "казах": 90 жыл бұрын халықтың атауы мен елдің атауы қалай өзгерді?

Бүгін, 5 ақпан – қазақ халқының тарихындағы маңызды күн. Дәл 90 жыл бұрын, 1936 жылы Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы болып өзгертілді. Бұл өзгеріс қазақ халқының тарихындағы маңызды кезең болды, себебі халықтың өзін-өзі атауы мен елдің атауы ресми түрде бекітілді.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

"Қазақ" және "казах" атауларының тарихы

Тарихшы Сұлтан Акимбеков Tengrinews.kz сайтындағы авторлық бағанында "қазақ" атауының қалай "казах" болып өзгергенін және бұл екі ұғымның арасындағы айырмашылықтың неліктен маңызды болғанын егжей-тегжейлі талдайды.

Бастапқыда "казак" термині Еуразияның көшпелі халықтарының ерекше әлеуметтік және әскери мәртебесін білдірген. Уақыт өте келе, Жошы ұлысының батыс бөлігінде "казак" сөзі Дон мен Днепрдің православиелік казактарына, ал шығыста Қазақ хандығының халқына қатысты қолданыла бастады.

Ресми құжаттардағы өзгерістер

Шатасуды болдырмау үшін Ресей әкімшілігі "кайсак" және одан кейін "киргиз-кайсак" сияқты бұрмаланған формаларды қолдана бастады. Нәтижесінде, XVIII-XIX ғасырлардағы ресми құжаттарда қазақтар "киргиз" деп аталды, бұл халықтың өзін-өзі атауына сәйкес келмеді.

1917 жылғы революциядан кейін большевиктер бұл тәжірибені жалғастырды, ал Қазақстан аумағындағы алғашқы автономия Қырғыз АКСР деп аталды.

"Алаш" қозғалысы

XX ғасырдың басындағы қазақ зиялылары өздерін хан билігімен де, ресейлік казактармен де байланыстырмау үшін "қазақ" атауынан бас тартып, "алаш" терминін қолданды.

Алайда, 1925 жылы республика Қазақ АКСР-і, ал 1936 жылы Қазақ АКСР-і болып өзгертілді, бұл "казак" және "казах" ұғымдарын орыс тілінде түбегейлі ажыратты.

Бұл шешім КСРО-дағы ұлттық-мемлекеттік құрылыстың және казачествомен байланысты ассоциациялардан арылудың бір бөлігі болды.

Қазақ тіліндегі "қазақ" атауы

Сонымен қатар, қазақ тіліндегі "қазақ" атауы ешқашан жойылған жоқ.

Қазіргі әлемде "казах" сөзі халық пен мемлекеттің жалпыға ортақ сыртқы белгісіне айналды, ал "қазақ" ішкі өзін-өзі тану функциясын атқаруды жалғастыруда.