Naýryz — jyl basy, tabıǵattyń jańarýy. Bul merekede aıtylatyn bata erekshe: onda jańa jyldyń berekeli, jańbyrly, shóbi shúıgin kelýi tilenedi.

Bul bólimde Naýryz meıramyna arnalǵan batalar, ulys kúnine qatysty halyq óleńderi men daıyn quttyqtaý sózder berilgen.

Naýryz-tilek

Tabıǵattyń gúl erkesi Kóktem kúnin ótkersin,
Sol gúl erke atyrapqa jaqsylyǵyn ap kelsin!
Kóktemine ilese anyq Naýryz kirse esikten,
Sol Naýryzben aınalaǵa nurǵa toly baq kelsin!
Tabıǵattyń gúl erkesi kóktem jetti degeısiń,
Sol kóktemmen kóńilderdiń peıili aq bop keńeısin!
Sol peıilmen astasqandaı Naýryz kirse esikten,
Ulys kúnmen tirshiliktiń nesibesi kóbeısin!
Tabıǵattyń gúl erkesi Kóktem kelip jar salsyn,
Sol qyz-Kóktem adamdarǵa baqyt jaıly án salsyn!
Sol ánmenen ilese eger Naýryz ense esikten,
Jańa kúnin úlken-kishi shattyqpenen qarsy alsyn!
Kóktem kelip kúlli Dala ásemdikke boıalsyn,
Sol ásemdik atyrapqa órnegin shyn jaıa alsyn!
Sol boıaýmen túrlengendeı Naýryz jetse esikten,
Kúlli álem jasarǵandaı osy kúnmen oıansyn!
Naýryz toıdyń áni talaı júrekterdi sendirsin,
Sol ánmenen Arý jaınap, shattyqpenen el kúlsin!
Sol áýenmen terbelsin de ǵashyqtardyń júregi,
Jastyq jiger ánin estip tabıǵat ta serpilsin!
Desin eli Naýryz jaıly osy bizge erek kún,
Desin halyq Naýryz jaıly bul Jańa kún bólek tym.
Uly kúnniń yrysty úni pák kúlkige ún qosyp,
Nurlandyrsyn besiktegi sábı júzin bóbektiń!
Kóktem-qyzdyń injýimen bar tabıǵat jasansyn,
Eljiresin, jany kúlip, janaryna jas alsyn.
Qart tarıhy bastaý bolǵan Qazaq Eli taǵy bir
Jańa jyldyń Jańa kúni Naýryzymen jasarsyn!
Avtory:
Ǵabıden QOJAHMET,
Qyzylorda qalasy
Naýryzǵa arnalǵan óleń shýmaǵy naýryzǵa tilek naýryz bata

Naýryz meıramy qutty bolsyn!

Qurmetti áriptester, dostar men seriktester!
Barshańyzdy Ulystyń Uly kúni – Naýryz merekesimen shyn júrekten
quttyqtaımyn! Naýryz – irgesi sógilmes birliktiń berekesi, yrysy
tógilmes tirliktiń merekesi.
Jaqsylyqtyń jarshysy, jańa jyldyń bastaýy – Naýryz meıramy týǵan jer
topyraǵyna qut — bereke ákelsin!
Elimiz tynysh, týǵan jerimiz aman bolyp, árbir jańa kún ár otbasyna shat
kóńil, baqyt jáne bereke syılasyn!
Ulys oń bolsyn, aq mol bolsyn!
İzgi nıetpen,
Aqtyń molaıatyn, Jaryqtyń uzaratyn, Nurdyń molaıatyn, Tirshiliktiń
jańaratyn, Ómirdiń jańǵyratyn, Peıildiń túzeletin, Kóńildiń keńeıetin
kezeńi – Naýryz meıramy qutty bolsyn!
Naýryz meıramy qutty bolsyn!
Ultymyzdyń mereıin ósirip, bar bolmysymyzdy aıshyqtaıtyn qasıetti –
Naýryz merekesi elimizge, árbir otbasyna birlik pen qýanysh, qut —
bereke, baqyt pen molshylyq ákelsin!
Ulys oń bolsyn, aq bol bolsyn!
Naýryz meıramy qutty bolsyn!
Naýryz kelse, qut kelgeni, halaıyq!
Shashý shashyp, el bolyp qarsy alaıyq!
Ulys oń bolsyn, Qazaq eli!
Jańa kúnniń nurlanyp shyqty erek,
Jańa jylyń shyǵystan berdi derek.
Jer — Ananyń óńiri aqqa ıip,
Jer jahannyń etegin japty jelek.
Jetkende naýryzkók jyly jaqtan,
Naýryzsheshek kóz ashar álmısaqtan.
Tańdaıyńda bal tatyp ulys dámi,
Belkóterer beriler baýyrsaqpen.
Uıqyasharǵa asyǵyp qyz — jigitter,
Úı aralap úlkender júz jibiter.
Alqa topqa berilgen aq batalar,
Samarqannyń tasyn da bir úgiter.
Báısheshekpen kóktese kóńil kógi,
Jańa baqyt jetkizer jyldyń lebi.
Jańa kúniń bul seniń, jańa jylyń –
Naýryz qutty bolsyn, Qazaq eli!
Naýryz Sizdiń shańyraǵyńyzǵa baqyt, bereke men qut ákelsin!
Kóktem lebimen birge kelgen merekeńiz qutty bolsyn!
Naýryz meıramy qutty bolsyn!
Áz Naýryz kelip, álemge tabıǵat jyly shýaǵyn jaıypty.
Kún kúlip, adamdar ádemi meıirimge bólendi.
Túrki tildes halyqtardyń ortaq jańa jyly – Ulystyń uly kúni – Naýryz
meıramy qutty bolsyn!
Aıdaı aıalap, kúndeı kúlip kelgen, úlken merekemen quttyqtaı otyryp,
Sizderge adamı baqyt, shyǵarmashylyq tabys, isterińizge bereke, elimizge
qut — mereke ákelsin degen izgi nıetimizdi bildiremiz!

Naýryzǵa arnalǵan bata — tilekter

Ulys kúni qazan tolca,
Ol jyly aq mol bolar.
Uly kisiden bata alsa,
Sonda árqashan jol bolar.
Ulystyń uly kúninde,
Ulyń ońǵa qonsyn,
Qyzyń qyrǵa qonsyn,
Dáýletińdi asyrsyn,
Dushpanyń basylsyn.
Meniń bergen bul batam —
Ulys kúnge saqtap júrgen súr batam
Kóje istegen kelinder,
Kópke jaqqan elshil bol.
Boztorǵaıdaı tólshil bol!
Or qoıandaı kózdi bol,
Adam tappas sózdi bol!
Qystan qysyramadyq,
Jaz kúnindeı jadyramadyq,
Ótken aı ózimen ketip,
Týǵan aı jarylqasyn!
Aıaz álin bilip,
Kúnekeı kún jarylqasyn,
Allahý ákpar!!!
Naýryz kelip qar ketti,
Aq qar, kók muz jutatqan
Sharýa elinen zar ketti.
Naýryz kelip jaz kirdi,
Jaz perishte «Áz» kirdi
Kúneske tosyp arqasyn,
Jan bitkenge naz kirdi.
Aryq — turaq tórt túlik,
Kók jep japa — tarmaǵaı
Qabyrǵa jappaı qalmaǵaı.
Kóteremniń tórt buty,
Erbegeı de serbegeı
Endi shyǵyn bermegeı.
Bizge kelgen báleket –
Qarmen birge qańǵyryp,
Taýdan ary órlegeı,
Musylman betin kórmegeı.
Ulysyń oń bolsyn,
Aq mol bolsyn.
Qaıda barsa jol bolsyn!
Ulys baqty bolsyn,
Tórt túlik aqty bolsyn!
Ulys bereke bersin,
Bále — jala jerge ensin!
Jańa jyl baqyt jyly bolsyn,
Malyń toq,
Ýaıym — qaıǵyń joq bolsyn.
Kógen toly qozy,
Jeli toly qulyn bolsyn.
Malyń bazarly,
Ulyń nazarly,
Qyzyń ajarly bolsyn!...
Jarylqa, táńirim, qabyl et.
Qaryq qyp qutty Naýryz
Qurdasyńa – qýanysh bol
Ýa, jaratqan, jarylqa
Qudaıdyń ózi sóıtip ońdasyn
Muzafar Álimbaev
Qaryq qyp qutty Naýryz,
Qazanǵa tolsyn sary ýyz.
Qaınasyn Naýryz kóje de,
Toltyryp ishkeı kezeńe.
Ulystyń uly kúninde,
Kóppenen birge kúlimde.
Kóbeısin jańa dostaryń,
Molaısyn elge qosqanyń.
Jarasyp kóńil hoshtyǵy,
Bekisin halyq dostyǵy.
İshinde júrse azǵana,
Shaıylsyn ókpe, naz — nala.
Aldyǵa syımaı sábıler,
Qushaǵyn jaısyn jańa úıler.
Jastardyń samsap otaýy,
Meıirim tóksin Otany.
Áspettep ata dástúrin,
Ásem bop óssin jas býyn.
Kirbiń tartpasyn káriler,
Baryńnyń dámdi nárin ber!
Dúrlegen Qazaqstanǵa
Tańǵalsyn dos ta, dushpan da!
Orazaqyn Asqar
Nıetteriń aq bolsyn,
Naýryzdyń aqsha qaryndaı.
Bastaryńa baq qonsyn,
Shashyńnyń barlyq talyndaı.
Sanasy ósip adamnyń,
Kóńilde kir qalmasyn.
Quty qashyp jamannyń,
Jaqsy tapsyn jalǵasyn.
Tynysh bolsyn dalamyz,
Túgel bolsyn nýymyz.
Taza bolsyn aýamyz,
Tunyq bolsyn sýymyz.
Qatygezdik joq bolsyn,
Oralmasyn kez ógeı.
Kirisimiz kóp bolsyn,
Búgingi Naýryz kójedeı.
Allahý akpar!

Ulys kúnine arnalǵan halyq óleńderi

Samalyq, samalyq!

Qazaq halqy Jańa jyldy 22 naýryz kúni qarsy alady. Sol kúni dalany Qyzyr
baba aralap, Samarqannyń kók tasyn eritse kerek. Sondyqtan osy kúndi
asyǵa kútken úlkender, el ishine tómendegideı samalyq aıtýdy dástúrge
aınaldyrǵan.

Samalyq – samal degen maǵynany bildiredi.

Samalyq, samalyq,
Qan taýynyń kók qusy
Uıqydan kózin ashty ma?

Samalyq, samalyq,
Samarqannyń kók tasy
Jibidi me, kórdiń be!

Samalyq, samalyq,
Jańa kelgen jaqsylyqty
Kórdik pe, kórmedik pe?

Samalyq, samalyq,
Eski jyl shyǵyp, jańa jyl kirdi.

Samalyq, samalyq,
Sút kóp, kómir az.

Jańa jyl jarylqa
Eski jyl esirke, —
dep, úıdegi eski ydysty (qabaqty) syndyryp, «qabaq syndy, qaıǵy ketti»

dep yrym jasaǵan.

Kúnniń aty – Ulys
Naýryz parsy tilinde – Jańa kún degen sóz.

Naýryz kúni qýanyshqa kenelip, masaıraǵan jurt appaq kóılek pen jańa
kıimderin kıedi.

Naýryz kúnniń bir ereksheligi – bul kún kórisýden bastalady. Ulys
kúninde sálemdesýdiń qalyptasqan dástúri bar, kisiler bir — birimen
kezdeskende:
Jasyń qutty bolsyn!

Ómir jasyń uzaq bolsyn!

Ulys baqty bolsyn!

Tórt túlik aqty bolsyn!

Ulys bereke bersin!

Pále — jala jerge ensin?! –
dep quttyqtap, er adamdar qos qoldasyp, tós túıistiredi; al áıelder
bolsa qushaqtasady, erler men áıelder kezdesse, qushaq aıqastyrady. Qos
qoldap amandasyp, tós qaǵystyrý – «ómir tiregim, tirshilik kózim – eki
qolym aman — saý bolsyn!» degendi bildiredi. Rásim boıynsha, jylyna bir
— aq ret, jyl basyna:
Naýryz jyrynda:
«Jańa aǵytqan qozydaı»

Jamyrasyp óristen.

Ulys kúni kári – jas
Jamyrasyp kórisken.

«Ulys kúni qazan tolsa,
Ol jyly aq mol bolar.

Uly kisiden bata alsa,
Sonda oljaly jol bolar», —
dep aıtylmaqshy. Ulys kúni jeti túrli dánnen – bıdaı, tary, kúrish,
júgeri, arpa, suly jáne tuz ben etti qosyp qazan toly naýryz kóje
pisiriledi. (Osy taǵamdarmen ǵana shektelip qalady deýge bolmaıdy. Ár
otbasy «barymen bazar» jasaıtynyn da este ustaǵan abzal). Onyń ishine
soǵymnan qalǵan kádeli múshe (jambas, jalpaq, uzyn, omyrtqalar, jal, jaıa,
qazy, qarta), ásirese bas aman bolsyn dep, kárilikke jetkizsin dep
saqtaǵan kári jilik qosylady. Bul úlkenderdiń aldyna tartylady. Jastar
jaǵy «jaqsy as qalǵansha, jaman qaryn jarylsyn» desip, naýryz kójeni toıa
ishedi. Kóje ishilip bolǵan soń tórde otyrǵan aýyl qarıasy qolyn jaıyp:
«Baqytty as bersin,
Ulystyń uly kúninde,
Ulyń ońǵa qonsyn,
Qyzyń qyrǵa qonsyn,
Qyrýar malyń óriske tolsyn,
Dáýletińdi asyrsyn,
Dushpanyń basylsyn,
Meniń bergen bul batam –
Ulys kúnine saqtap júrgen súr batam!» —
dep úı ıesine batasyn beredi.

Naýryz kójeni toıa ishý «jyl boıyna toqshylyq bolsyn» degen uǵymǵa saıady.

Ádette Naýryz kúngi qasıetti dámnen alys saparda júrgen adamdarǵa,
qadirmendi aqsaqaldarǵa sybaǵa saqtalady.

Jastan — izet, úlkennen – aqyl
Jastardyń sálemi!

Assalaýmaǵaleıkým!

Ulys oń bolsyn!

Aq mol bolsyn!

Azamatta ál bolsyn!

Atymyzda jal bolsyn!

Túıede qom bolsyn,
Qara malda qoń bolsyn,
Usaq malda shel bolsyn!

Sapar shekseń jol bolsyn!

Kópti kórgen kóne kóz qarttyń Ulystyń uly kúnine aq batasy
Eski asymen esirkep,
Jylqy jyly jylyssa,
Jańa asymen jarylqap,
Qoı kiredi ulysqa.

Áýmın, bata bereıin,
Jaqsylyqty tereıin.

Jańa jylda jarańdar,
Ústem bolsyn mereıiń!

Jaqsylyqqa bas bolyp,
Aldymyzǵa as bolyp,
Kelgen naýryz qut bolsyn!

Bereri taǵy jup bolsyn!

Bulaq bolsyn syldyrap,
Tórt túlik mal qanatyń!

Sábı bolsyn byldyrap,
Qushaqqa ana alatyn!

Tól bolsyn da mol bolsyn
Óris malǵa tolatyn!

Aıdyn shalqar kól bolsyn,
Jaǵalaı el qonatyn!

İzgilikke qol berip,
Júgineıik aqylǵa.

Arazdyqqa jol berip,
Otyrmaıyq taqyrǵa!

Naýryz jyry
Qaharly qyspen myzystan
Taıtalasyp julysqan,
Naýryz kúni kúlimdep,
Shyqty búgin shyǵystan.

Qarǵa qalǵan tunshyǵyp,
Jandanady tirshilik.

Ár ótken soń toqtaý joq,
Aspannan áýez ún shyǵyp,
Naýryz úni kóktemniń.

Qar uıyqtamaı, bildirer
Jaqsylyqtyń jetkenin.

Kún uzaryp, kún kemip
Aǵash túler búrlenip.

Kún — tún saıyn jasarar,
Uly dúnıe túrlenip.

Qushaqtasyp, kóristik,
Qýanyshty bólistik.

Emirengen el ystyq.

Emirensin kún nury,
Býsandyryp jer betin!

Jermen eldiń tirligi,
El de ózgertsin kelbetin
Jermen birge jańaryp,
Kóńilde kir qalmasyn!

Syrttaǵy jaý jalanyp,
Jaǵaǵa qol salmasyn!

Esikten kirgen eminip,
Tór meniki demesin!

Eńisten kelgen tebinip,
Ór meniki demesin!

Kókten jańbyr sebelep,
Kók oraı shalǵyn jetilsin!

Naýryz nury jebelep.

Jamandyqty ketirsin!

Naýryzbenen jańarsyn,
Tánimiz ben janymyz!

Jaqsy negiz qalansyn,
Jarasyp án, sánimiz!

Áýmın, allaýakbar!

Naýryz bata

Bata — adal nıet, shynaıy tilek bildirý dástúri. Sondaı — aq bata —
qazaq halqynyń dinimen bite qaınasqan dástúriniń kórinisi. Qasıetti
dinimizde Jaratýshydan duǵa arqyly medet tilese, dástúrimizde bata arqyly
jaqsy nıet, yqylas bildiriledi, tilek aıtylady. Ony kópti kórgen,
ortasyna syıly, aýzy dýaly, batagóı qarıalar beredi. Halqymyz batany
beriletin jaǵdaıyna qaraı birneshe túrge bólgen. Olar: nárestege bata,
asqa bata, ulǵa bata, qyzǵa bata, kelinge bata, sapar bata, jastarǵa
bata, súndet toı batasy, Naýryz batasy, Oraza aıt batasy, jarapazan
batasy, dastarhan batasy jáne taǵy da basqalary. Osy batalardyń ishinde
Naýryz batasynyń orny erekshe.

Bul kúni ádette jasy úlken kemeńgerler kishige bata beredi. Jastar tań
shapaǵyn kútip, sol kezeńde aýyl aqsaqaldarynyń, aqylgóı basshylardyń
batasyn alýǵa asyqqan. Naýryzda jastar aqsaqaldardan, bedeldi kisiden
«Naýryz — batasyn berińiz» dep bata suraıdy. Naýryz batasy negizinen
tań shapaǵy atqanda, jurt jınalyp aqsaqaldan bata suraǵanda berilgen.

Aqsaqaldarymyzdyń Naýryz batasy ádette «Ulys oń bolsyn, aq mol bolsyn»

dep elge, jerge de berilip jatady.

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, aqyn Orazaqyn Asqar Naýryz
taqyrybyna bir top sıkl óleńder arnaǵan. Sonymen qatar, aqynnyń el
aýzynan jınap qurastyrǵan Naýryzǵa baılanysty bata — tilegi de bar.

Sonyń biri mynandaı:
Naýryz bata
Nıetteriń aq bolsyn,
Naýryzdyń aqsha qaryndaı!

Bastaryńa baq qonsyn,
Shashyńnyń barlyq talyndaı!

Sanasy ósip adamnyń,
Kóńilde kir qalmasyn.

Quty qashyp jamannyń,
Jaqsy tapsyn jalǵasyn!

Tynysh bolsyn dalamyz,
Túgel bolsyn nýymyz!

Taza bolsyn aýamyz,
Tunyq bolsyn sýymyz!

Qatygezdik joq bolsyn,
Oralmasyn kez ógeı.

Kirisimiz kóp bolsyn,
Búgingi Naýryz kójedeı!

Allahý akpar!

Jıi qoıylatyn suraqtar

Naýryz kóje aldynda qandaı bata beriledi?

Naýryz kóje isher aldynda «Ulys oń bolsyn, aq mol bolsyn!» dep bastalatyn dástúrli bata aıtylady.

«Ulys kúni» degenimiz ne?

Ulys kúni — Naýryzdyń halyqtyq ataýy, jyl basy. Bul kúni el bir-birine «Ulys oń bolsyn!» dep tilek aıtady.

Naýryzda bata kim beredi?

Naýryz dastarhanynda batany aýyldyń nemese sharanyń eń úlkeni beredi.

Uqsas bólimder