InfoHub Logo

Қозғалтқыш майы көпшілікке тек уақытында ауыстырып отыратын бір реттік зат ретінде көрінеді. Алайда, дәл осы май қозғалтқыштың қызмет ету мерзімін, оның тұрақты жұмысын және жүктеме кезіндегі мінез-құлқын айқындайды.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Қозғалтқыш майы не істейді?

Майдың негізгі міндеті – қозғалтқыш бөлшектері арасындағы үйкелісті азайтып, оларды тозудан және коррозиядан қорғау. Бірақ оның қызметі мұнымен шектелмейді.

Қазіргі заманғы мотор майы қозғалтқыш бөлшектерін салқындатуға, қозғалтқышты жану өнімдерінен тазартуға, ішкі беттерді коррозия мен шөгінділерден қорғауға, сондай-ақ қозғалтқыш жұмысы кезінде пайда болатын химиялық процестерді бейтараптандыруға көмектеседі. Бұған қоса, май жүйе ішінде энергияны тасымалдауға қатысып, барлық компоненттердің бір тетік болып жұмыс істеуіне ықпал етеді.

Қарапайым тілмен айтқанда, май – бұл қозғалтқыш үшін бір мезгілде майлаушы, салқындатқыш сұйықтық және қорғаныш орта.

Тұтқырлық дегеніміз не және неге ол соншалықты маңызды?

Мотор майы қозғалтқыштың барлық қозғалмалы бөлшектері арасында қорғаныш қабаты ретінде әрекет етеді. Ол болмаса, қозғалтқыштың ішіндегі металл элементтері бір-біріне ысқыланып, тез қызып, тозып кетер еді.

Қозғалтқыш іске қосылғанда, иінді білік айналып, майды жүйе бойынша айдайды. Осы сәтте бөлшектер арасында жұқа май қабықшасы пайда болып, беттерді қорғайды.

Мұнда майдың тұтқырлығы шешуші рөл атқарады. Егер май тым қою болса, әсіресе суық кезде іске қосқанда, оның жүйе бойынша жылдам таралуы қиындайды. Ал тым сұйық болса, жоғары температура мен жүктеме кезінде май қабықшасы жеткіліксіз берік болады. Сондықтан май қозғалтқыштың әртүрлі режимдерінде дұрыс тепе-теңдікті сақтауы тиіс.

5W-40 сияқты мотор майының таңбасы, шын мәнінде, оның әртүрлі температурада қалай әрекет ететіні туралы маңызды ақпаратты қамтиды. Бірінші бөлігі – 5W – майдың суық ауа райында, мысалы, қыста қозғалтқышты іске қосқанда қаншалықты оңай айдалатынын көрсетеді. Бұл сан неғұрлым аз болса, қозғалтқыштың суықта іске қосылуы соғұрлым жеңіл болады.

40 саны қызған қозғалтқыштың жұмысына қатысты. Бұл майдың шамамен 100 градус температурадағы тұтқырлық көрсеткіші, яғни қозғалтқыштың қалыпты жұмыс режимі. Бұл стандарт бүкіл әлемде қолданылады және SAE (Автомобиль инженерлері қоғамы) белгілеген.

Бірақ тағы бір маңызды параметр бар – тұтқырлық индексі. Ол майдың қызу кезіндегі мінез-құлқының қаншалықты өзгеретінін көрсетеді. Жақсы май суық кезде іске қосқанда да, ыстықта ұзақ жүргеннен кейін де жеткілікті тұрақты болуы керек. Тұтқырлық индексі неғұрлым жоғары болса, май жоғары температурада соғұрлым аз «сұйылады» және қозғалтқышты соғұрлым тұрақты қорғайды.

Тұтқырлық не береді және қандай жағдайларға сәйкес келеді?

Қарапайым тілмен айтқанда, 5W-40 сияқты май таңбасында қозғалтқыш үшін ең маңыздысы – екінші сан, яғни «40». Дәл осы сан майдың қызған қозғалтқыштағы мінез-құлқын көрсетеді – яғни қозғалтқыш жүктемемен, жоғары жылдамдықпен және жоғары температурада жұмыс істегенде.

Бұл тұтқырлық қозғалтқыш бөлшектерін тозудан қорғайтын май қабықшасының қалыңдығына байланысты. Сондықтан өндірушілер әдетте осы параметрді өте мұқият көрсетеді. Оны себепсіз өзгертуге болмайды – бұл қозғалтқыштың қызмет ету мерзіміне тікелей әсер етеді.

Ал бірінші бөлігі – 0W, 5W немесе 10W – қыста суық кезде іске қосуға жауап береді. Сан неғұрлым аз болса, аязды күндері майдың айдалуы соғұрлым жеңіл болады.

Мысалы: 0W шамамен –35 °C дейін, 5W –30 °C дейін, 10W – шамамен –25 °C дейін қалыпты жұмыс істейді. Сондықтан бұл жерде климатқа байланысты көп нәрсе шешіледі. Егер өндіруші 5W ұсынса, жылы аймақта 10W-ны сенімді қолдануға болады. Ал өте суық жерлерде қозғалтқыштың қыста іске қосылуын жеңілдету үшін жиі 0W таңдайды.

Майлардың рұқсаттары дегеніміз не және олар не үшін қажет?

Мотор майының канистрасында әрдайым тұтқырлықты ғана емес, сонымен қатар BMW Longlife, Mercedes-Benz MB, Volkswagen VW және т.б. сияқты әртүрлі рұқсаттарды көруге болады. Көптеген жүргізушілер оларға мән бермейді, бірақ май брендінен гөрі рұқсаттар жиі маңыздырақ болады.

Қарапайым тілмен айтқанда, рұқсат – бұл майдың нақты қозғалтқыш пен оның жүйелеріне сәйкес келетінінің ресми растамасы. Автомобиль өндірушісі майдың қозғалтқышта қалай жұмыс істейтінін, қозғалтқышпен, жанармай құю жүйесімен, катализатормен, сүзгілермен және басқа да заманауи тораптармен қаншалықты үйлесімді екенін тексереді.

Бүгінде қозғалтқыш – бұл жай ғана «темір мен май» емес. Ішінде шығарындыларды тазартудың көптеген күрделі жүйелері, сезімтал экология және жоғары температуралар бар. Сәйкес келмейтін май катализаторды тезірек ластауы, шөгінділер тудыруы немесе жүктеме кезінде қозғалтқышты нашар қорғауы мүмкін.

Ресми рұқсат алу оңай емес. Май өндірушілері зертханалық тексерулерден және стендтер мен қозғалтқыштарда нақты сынақтардан өтеді. Мұның бәрі ақылы процедуралар, ал рұқсаттар белгілі бір мерзімге беріледі – оларды үнемі растап отыру қажет.

Сондықтан майды таңдағанда мамандар брендке немесе бағаға ғана емес, ең алдымен сіздің автомобиліңіздің нұсқаулығында көрсетілген рұқсаттарға қарауға кеңес береді.

Мотор майы неден тұрады?

Қазіргі заманғы мотор майы – бұл қайта өңделген мұнайдан әлдеқайда күрделі. Оның құрамы әлдеқайда күрделі және әрқайсысы өзінің қасиеттеріне жауап беретін бірнеше компоненттен тұрады.

Негізгі бөлігін базалық май құрайды – әдетте құрамның шамамен 70 пайызы. Дәл осы өнімнің негізгі сипаттамаларын анықтайды: тұтқырлық, әртүрлі температурадағы жұмыс тұрақтылығы және тозуға төзімділік.

Базалық майдан басқа, құрамда полимерлі қоюландырғыштар қолданылады. Олар майдың қызу мен жүктеме кезінде қажетті тұтқырлықты сақтауға көмектеседі.

Тағы бір маңызды бөлігі – қоспалар пакеті. Дәл осы қоспалар қозғалтқышты тозудан қорғауға, ішкі бөлшектерді тазартуға, үйкелісті азайтуға және басқа да қасиеттерге жауап береді, онсыз қазіргі заманғы қозғалтқыш қалыпты жұмыс істей алмайды.

Қандай базалық майлар бар?

Базалық майлар бірнеше топқа бөлінеді және дәл осылардан мотор майының әртүрлі жағдайлардағы мінез-құлқы көп жағдайда байланысты.

Ең қарапайымдары – минералды майлар, олар мұнайдан алынады. Олар әлі де қолданылады, бірақ тезірек ескіреді, жоғары температураны нашар көтереді және уақыт өте келе өз қасиеттерін көбірек жоғалтады.

Келесі қадам – гидрокрекинг майлары. Бұл жақсы тұрақтылық пен жоғары тұтқырлық индексі бар заманауи негіз. Мұндай майлар температураның өзгеруіне жақсы төтеп береді және бүгінде жиі кездеседі.

Ең технологиялықтары – толық синтетикалық негіздер, мысалы, PAO – полиальфаолефиндер. Мұндай майларды өндіру қымбатырақ, бірақ олар жоғары жүктемелерді жақсы көтереді, баяуырақ ескіреді және тұрақты тұтқырлықты ұзақ сақтайды.

Премиум құрамдар да бар, онда полимерлі қоюландырғыштар аз қолданылады – тек сапалы базалық майлар мен синтетикалық компоненттер. Сондықтан кейбір қымбат майлар әдеттегіден байқаларлықтай ұзақ жұмыс істей алады және ауыстыру интервалдарын ұлғайтуға арналған.

Май уақыт өте келе қасиеттерін неге жоғалтады?

Мотор майын жасаудағы қиындықтардың бірі – қозғалтқыш жұмысы кезінде оның тұрақтылығын сақтау. Жоғары температура мен жүктемелер кезінде май компоненттері біртіндеп өз қасиеттерін жоғалта бастайды.

Бұл әсіресе қажетті тұтқырлықты сақтауға көмектесетін полимерлерге қатысты. Май ішіндегі полимер молекулаларын ұзын спагетти ретінде елестетуге болады. Олар өз құрылымын сақтап тұрғанда, май қажетті тұтқырлықты ұстап, қозғалтқышты қалыпты қорғайды. Бірақ жоғары температура мен жүктемелердің әсерінен бұл «жіптер» біртіндеп бұзылады, соның салдарынан май өз қасиеттерін жоғалта бастайды.

Сондықтан өндірушілер үнемі полимерлердің тұрақтылығы мен тұтқырлық индексімен жұмыс істейді.

Қоспалар дегеніміз не?

Қоспаларсыз қазіргі заманғы мотор майы тиімді жұмыс істей алмайды. Әдетте олардың құрамындағы үлесі 5-тен 20 пайызға дейін болады.

Мотор майының құрамына қоспалар пакеті кіреді, олардың әрқайсысы өз міндетіне жауап береді. Кейбіреулері қозғалтқышты шөгінділерден тазартуға көмектеседі, басқалары майдың тотығуын баяулатады, үйкелісті азайтады және бөлшектерді тозудан қорғайды. Көбік пайда болуына қарсы тұратын және қозғалтқыш ішінде коррозияның пайда болуын болдырмайтын қоспалар бар.

Дәл осы компоненттердің үйлесімі майдың нақты жағдайларда – кептелістерде, тас жолда, жоғары жүктемелерде немесе суық кезде іске қосқанда қалай әрекет ететінін анықтайды.

Май қалай өндіріледі?

Қазіргі заманғы мотор майын өндіру – бұл компоненттерді жай араластыру емес, толыққанды технологиялық процесс. Базалық майлар, полимерлер және қоспалар пакеті тот баспайтын болаттан жасалған арнайы ыдыстарға қатаң реттілікпен және дәл пропорцияларда қосылады. Содан кейін қоспа қыздырылып, мұқият араластырылады.

Одан әрі май бірнеше тексеру кезеңінен өтеді. Мамандар тұтқырлықты, тығыздықты, құрамын және өнімнің сыртқы түрін бақылайды. Бұл үшін инфрақызыл спектрлік талдау және арнайы вискозиметрлер де қолданылады.

Ірі өндірістерде көптеген параметрлер автоматты түрде бақыланады – жабдықтар майдың сипаттамаларын әрбір бірнеше минут сайын тексере алады.

Майдың түсі сапасын көрсете ме?

Мотор майының түсінің өзі оның сапасы туралы ештеңе айтпайды. Әртүрлі өндірушілердің майы ашық, сары, қою немесе тіпті жасыл реңкке ие болуы мүмкін – және бұл қалыпты. Түсіне базалық май, қоспалар пакеті және өндіріс ерекшеліктері әсер етеді. Сондықтан өнімнің сыртқы түріне ғана сүйену дұрыс емес. Сақтау мерзімі де солай. Қазіргі заманғы синтетикалық майлар дұрыс сақталған жағдайда қатаң жарамдылық мерзіміне ие емес.

Бастысы – канистра герметикалық түрде жабылған, температураның күрт өзгеруіне ұшырамаған және тікелей күн сәулесінің астында ұзақ уақыт болмаған.

Жаңа технологиялар қалай сыналады?

Кейіннен кәдімгі мотор майларында пайда болатын көптеген технологиялар алдымен автоспортта тексеруден өтеді. Бұл таңқаларлық емес: жарыс қозғалтқышы қалыпты қалалық пайдаланудан әлдеқайда ауыр жағдайларда жұмыс істейді.

Жоғары айналымдар, тұрақты қызу, температураның күрт өзгеруі және экстремалды жүктемелер инженерлерге майдың мүмкіндіктер шегінде қалай әрекет ететінін тезірек түсінуге мүмкіндік береді. Мұндай жағдайларда майдың тұтқырлықты қаншалықты тұрақты сақтайтыны, қаншалықты тез қасиеттерін жоғалтатыны және қозғалтқышты тозудан қаншалықты тиімді қорғайтыны ерекше маңызды.

Сондықтан автоспорт көптеген жылдар бойы мотор майлары индустриясындағы жаңа технологияларды сынаудың негізгі алаңдарының бірі болып қалуда. Алдымен жарыс серияларында қолданылатын шешімдер уақыт өте келе кәдімгі автомобильдерге арналған өнімдерге ауысады.

Қорытынды

Инженерлер тұрғысынан алғанда, тамаша май – бұл ең тұрақты және уақыт өте келе бұзылуы мүмкін компоненттері ең аз мөлшерде болатын май.

Бірақ қазіргі заманғы қозғалтқыш базалық майлар, полимерлер және қоспалар арасындағы күрделі тепе-теңдікті талап етеді. Сондықтан бүгінде мотор майы – бұл жай мұнай өңдеу өнімі емес, оны таңдау мен ауыстыруға көбірек көңіл бөлуді қажет ететін толыққанды жоғары технологиялық құрам болып табылады.