InfoHub Logo

Қазақстан экономикасы алдағы уақытта қандай сынақтарға тап болуы мүмкін? Жаңа Салық кодексінің бизнеске әсері қандай болады? Осы және басқа да өзекті мәселелерді экономист Марат Абдурахмановпен сұхбаттаса отырып, біліп алыңыз.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Теңгені не ұстап тұр?

Жақында ғана жаңа Салық кодексінің күшіне енгеніне төрт айдай уақыт болды. Алайда, бизнес әлі күнге дейін оның талаптарын толық түсіне алмай жатқан сыңайлы. Алдағы уақытта жанар-жағармай мен коммуналдық қызмет бағасының өсуі күтілуде. Осы жағдайларға байланысты экономист Марат Абдурахманов теңгенің тұрақтылығы мен экономикаға төніп тұрған қауіптер туралы пікірін білдірді.

Марат Абдурахмановтың айтуынша, жыл соңында болжаған теңге девальвациясы орындалмады. Бұған Ұлттық банктің базалық мөлшерлемені 18%-ға дейін көтеріп, ақша-несие саясатын қатайтуы себеп болды. Дегенмен, экономист бұл тәуекелді әлі де ескеру қажет деп санайды. Оның сөзінше, Ұлттық банк ақша массасын көбейтіп жатқанымен, бұл қаражат нақты секторға жетпей, қаржы құралдарында қалып қояды.

Теңгенің ұстап тұрған басты себебі ретінде мұнай бағасы емес, carry-trade операциялары аталып отыр. Яғни, инвесторлар төмен пайызбен несие алып, Қазақстандағы 18% базалық мөлшерлемемен мемлекеттік қағаздарға салып, пайда тауып отыр. Бұл қаражат ел экономикасына пайда әкелмейді, тек спекуляцияға жол ашады. Мұндай жағдай 2013 жылы да байқалған, ал 2014 жылдың ақпанында теңге бір күнде 19%-ға құлдыраған еді.

Экономистің есебінше, күн сайын елге жүздеген миллион доллар кіргенімен, 15-40 миллион доллар шығып отырады. Бұл ағым әзірге оң болғанымен, жоғары мөлшерлеме ұзаққа созылса, доллардың шығыны кірісінен асып, теңге құны төмендеуі мүмкін. Сонымен қатар, жылына 60-70 миллиард долларға тауар импорттайтын Қазақстан үшін импортқа төленетін қаражат та теңгеге қысым жасайды.

Қымбат мұнай – Қазақстанға пайдалы ма?

Сарапшылар қымбат мұнайды Қазақстан үшін жақсылық деп санағанымен, Абдурахманов бұл пікірмен келіспейді. Оның айтуынша, мұнай бағасының өсуі ел ішінде жанар-жағармай бағасының өсуіне тікелей әсер етеді. Қазақстан бағаны жасанды түрде төмен ұстап отырғандықтан, көрші елдерге тауарлардың «сұр экспорт» арқылы кетуіне жол ашады.

Егер қазіргі қарқынмен мұнай өндірілсе, оның қоры 20-30 жылға ғана жетеді. Ал өндіруді азайтса, 100 жылға жетеді. Сондықтан, экономист дұрыс салық саясатын енгізіп, ішкі нарықты қорғап, шикізатты қайта өңдеуді бастауды ұсынады. Бұл жұмыспен қамтуды, бюджетті және әлеуметтік мәселелерді шешуге көмектеседі.

«Теңгенің нығаюы қайта өңдеуді тиімді етеді»

Теңгенің нығаюы әдетте экспорттаушыларға зиян келтіреді. Мысалы, астық экспорты тоқырап қалды. Алайда, бұл жағдай ел ішінде ұн өндіру мен оны экспорттауды тиімді етеді. Қазақстанда өңделген өнімді экспорттау пайдалырақ болады.

Сондай-ақ, теңгенің нығаюы импорттық жабдықтарды арзандатып, өңдеу өнеркәсібінің маржасын арттырады. Бұл – мемлекет ұстануға тиіс модель. Мәселе белгілі бір секторға қатысты емес, мемлекеттің осындай бағамға кешенді саясатының бар-жоғында.

2025 жылдың соңындағы жаңа салық түзетулері шағын және микробизнес кірістерін 2 трлн теңгеден астам сомаға азайтады деген болжам әзірге толық расталмады. Шағын бизнес бойынша нәтижелер мамыр-маусымда, ал микробизнес бойынша тамыз айында белгілі болады. Бірақ, ЕНПФ пен Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының кірістері азая бастағаны байқалады.

Қазақстандықтардың шетелде жұмыс іздеп кетуі де артқан. Ресми деректер бойынша, 2025 жылдың тоғыз айында 156 мың қазақстандық жұмыс іздеп шетелге шыққан. Бұл көрсеткіш жыл сайын артып келеді.

2026 жылдың соңына қарай банктердің кірістілігі теріс болуы мүмкін деген болжам бар. Бұл қарапайым қазақстандық үшін несие алудың қиындауына әкеледі. Банктер несие беруді азайтып, талаптарды қатайтады. Сонымен қатар, 1 мамырдан бастап жанар-жағармай бағасы 5-15% өсуі ықтимал. Бұл коммуналдық тарифтердің өсуімен қатар, барлық тауарлар мен қызметтердің қымбаттауына алып келеді. Ал халықтың табысы 2024 жылғы деңгейде қалады. Бұл көптеген отбасылар үшін қаржылық қиындықтар тудыруы мүмкін.

Егер банктерге мемлекеттік көмек қажет болса, Абдурахманов оны бюджет есебінен емес, офшорлық операцияларға тыйым салып, трансферттік баға белгілеу туралы заңды қалпына келтіру арқылы шешуді ұсынады. Бұл шетелдегі миллиардтаған долларды елге қайтаруға мүмкіндік береді.

«Каскадтық құлдырау немесе реформа»

Экономист алдағы жағдайдың үш сценарийін ұсынады:

Екінші сценарийді жүзеге асыру үшін үкімет президенттің тапсырмаларын орындауы тиіс. Салық кодексін қайта қарау, несие мөлшерлемелері бойынша шаралар қабылдау қажет. Егер бұл шаралар қабылданбаса, алдағы уақытта тек каскадтық құлдырау немесе реформа болады.