InfoHub Logo

Еліміздегі әлеуметтік кәсіпкерлік корпорациялары (ӘКК) бағаны тежеу орнына, бюджет қаражатын тиімсіз игерудің және басшылықтың өзіне сыйақы төлеудің алаңына айналғаны анықталды. Жоғары аудиторлық палатаның тексеруі 13 ӘКК-нің жұмысындағы 40 беттік бұзушылықтарды әшкерелеп, 61 миллиард теңгеге бағаны тұрақтандыруға жұмсалған қаражаттың тиімділігі өте төмен екенін көрсетті.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

ӘКК-нің негізгі міндеті мен шындық

ӘКК-лер мемлекетке тиесілі, әр облыста бірден құрылған құрылымдар. Олардың басты міндеті – халықтың күнделікті тұтынатын азық-түліктерінің, яғни макарон, ет, көкөністер сияқты әлеуметтік маңызы бар тауарлардың бағасын қолжетімді деңгейде ұстау. Бұл үшін олар азық-түлікті алдын ала сатып алып, арзандау бағамен сатуы, фермерлерге қаржылай қолдау көрсетіп, кейіннен тауарды бекітілген бағамен алуы немесе баға өскен кезде қоймадағы тауарды нарыққа шығарып, бағаны «тежеуі» тиіс.

40 беттік бұзушылықтар

Жоғары аудиторлық палатаның 2025 жылдың соңында жүргізген тексеруі нәтижесінде ӘКК-лердің жұмысындағы кемшіліктер айқын көрінді. Көптеген ӘКК-лерге бөлінген қаражатты тиісті деңгейде игере алмаған. Мысалы, «Ақжайық» ӘКК 2 миллиард, «Павлодар» ӘКК 1,2 миллиард, «Көкше» ӘКК 2,5 миллиард теңге қаражатты 2024 жылдың соңына дейін игермеген.

Баға өсімі және жоғалған өнімдер

Бағаны тұрақтандыру тетігі тиімсіз болғандықтан, кейбір өңірлерде баға өсімі тоқтамаған. Қостанай облысында кефир бағасы 2022 жылдан бері үш жыл қатарынан өсіп, 2024 жылы 11%-ға көтерілді. Творог бағасы да 9%-дан 18%-ға дейін өскен. Картоптың бағасы 2024 жылы 27%, пияз бағасы 2022 жылдан бері 31%-ға артты. Сондай-ақ, қоймаларда жалпы құны 2,1 миллиард теңге болатын өнімдер жиналып қалған. Кейбір ӘКК-лерде артық мөлшерде қант (230 тонна) немесе мерзімі өтіп кеткен күріш пен май сияқты өнімдер болған, бұл 7,5 миллион теңге шығынға ұшыратты.

Әлеуметтік дүкендердегі тапшылық

Тексеру барысында әлеуметтік дүкендерге сиыр еті, тауық еті, сүт, кефир, творог сияқты негізгі азық-түліктердің жеткізілмейтіні де анықталды. Кейбір сауда нүктелерінде көкөністердің өзі де болмаған.

Қаражатты мақсатсыз пайдалану

ӘКК-лердің қаражатты мақсатсыз пайдалану деректері де тіркелді. Мысалы, «Ақтөбе» ӘКК-де 110 миллион теңге басқа мақсаттарға жұмсалған. «Мәртөк Сүт» компаниясына 544 миллион теңге негізсіз қарыз беріліп, оның қайтарымы әлі күнге дейін жоқ. «Ақжайық» ӘКК тұрақтандыру қорын 387 миллион теңгеге жеке тұлғаларға сатқан. Астанада болса, 2 миллиард теңгелік қаражат әкімдіктің шешімінсіз жеке бизнеске қарызға берілген.

Убыток кезіндегі сыйақылар

ӘКК-лердің кейбірі зиянмен жұмыс істесе де, басшылыққа үстемеақылар мен сыйақылар төлеген. Мысалы, «Акжайык» ӘКК 2023 жылы 38 миллион теңге залалмен жұмыс істегеніне қарамастан, басқарма мүшелеріне 11 айлық жалақы мөлшерінде сыйақы төлеген. 2024 жылы бұл сома 14 айлық жалақыға дейін өскен. «Атырау» ӘКК-де де басқарма мүшелеріне 14,6 миллион теңге сыйақы берілген.

Ақтөбедегі газ «майнинг-отельдерге» жұмсалған

Ақтөбедегі «Digital Solutions & Co» компаниясы криптоклиенттер үшін жабдықтарды орналастыратын орын ашқан. Бұл компания сағатына 5,2 мың текше метр газды тұтынады, бұл Ақтөбе индустриалды аймағының жалпы қуаттылығының 30%-дан астамын құрайды. Бұл жобаның экономикаға әсері шамалы болғанымен, газ ресурстарын көп мөлшерде пайдаланған. 2026 жылдан бастап газ тапшылығы күтілетіні ескерілсе, бұл жағдайдың тиімсіздігі айқын.

Мемлекеттік актив элиталық тұрғын үй кешеніне айналған

Астанада мемлекеттік актив – Халықаралық ұйымдар орталығын салуға арналған 380 миллион теңгелік жер учаскесі мен құрылысы аяқталмаған ғимарат жекеменшік «Viyol» компаниясымен бірлескен жобаға берілген. Нәтижесінде, орталықтың орнына элиталық тұрғын үй кешені мен бизнес-орталық салынған. Бұл іс бойынша материалдар құқық қорғау органдарына берілген.

Әкім – «тәуелсіз директор»

Корпорациялардың «тәуелсіз директорлары» қатарында мемлекеттік қызметкерлердің, тіпті облыс әкімінің болуы да анықталды. Заң бойынша мемлекеттік қызметкерлерге коммерциялық компанияларды басқаруға қатысуға тыйым салынған. Кейбір «тәуелсіз директорлар» бір мезгілде 5-8 компанияда ақылы негізде жұмыс істеген.

Корпорациялардың басым бөлігі – зиянмен

Тексеру қорытындысы бойынша, 8 ӘКК-нің жинақталған залалы 2025 жылдың басында 209 миллиард теңгеге жеткен, бұл 2020 жылмен салыстырғанда 7 есе көп. 2024 жылы корпорациялардың жалпы табысы 30%-ға азайып, 76,8 миллиард теңгені құраған.

Депозиттер арқылы «бизнес» құру

ӘКК-лер бюджеттен алған ақшаны банк депозиттеріне салып, пайыздық табыс тапқан. Мысалы, «Ақтөбе» ӘКК 4 жылда депозиттерден 1,7 миллиард теңге табыс тапса, «Атырау» ӘКК 94 миллион теңге тапқан. Бұл қаражатты мақсатты пайдалану туралы шарттарды бұзу болып табылады. Кейбір ӘКК-лер өте төмен пайызбен (0,01-0,1%) депозиттерге ақша салып, жүздеген миллион теңге потенциалды шығынға ұшыраған.

Қорытындылай келе, аудиторлар ондаған ұсыныс берді. Жұмысты ретке келтіру үшін ӘКК-лер мен мемлекеттік органдарға тиісті шаралар қабылдау қажет. Істің бірқатар материалдары құқық қорғау органдарына жолданды.